“Gek ana apa ta, le, kok bengok-bengok? Yen ana perkara mbok ngomong Biyung iki!” Biyunge sumaur saka njero, banjur lungguh njejeri Jaka Berek sing lagi lungguh lincak ing emper omah. “Biyung, aja gela atimu ya, aku daktakon. Sejatine bapakku kuwi sapa, jare kancaku aku bocah ora duwe bapak. Simbah daktakoni dikongkon takon Biyung. Yen pancen aku duwe bapak, sapa bapakku? Yen isih urip ing ngendi panggonane? Yen wis seda endi kubure?” pitakone Jaka Berek marang biyunge. Kepriye sikapé biyunge Jaka Berek nalika ngrungokake Jaka Berek bengok-bengok?

“Thole anakku Jaka Berek, gedhekna atimu. Ora ana critane anak ora duwe bapak. Bapakmu ya durung seda, isih sugeng. Ananging yen nganti Biyung crita janjia aja dadi serik ati marang bapakmu, awit iki kabeh ana sabab musababe. Ora mung salahe Bapa Biyungmu,” biyunge Jaka Berek sing sejatine Dewi Sangkrah ngendikan karo ngelus-ngelus putrane si Jaka Berek. “Lya Biyung, aku janji,” Jaka Berek janji marang Biyunge. “Sejatine bapakmu kuwi adipati ing Kadipaten Surabaya, asmane Jayengrana. Yen kepengin ketemu budhala, golekana Bapakmu. Nalika semana Bapakmu maringi Biyungmu slendhang Cindhe Puspita. Iki slendhange gawanen, sapa ngerti mengko ana gunane. Dakpangestoni salakumu,” Dewi Sangkrah ngendika ngono karo mbrebes mili. Apa pesen sing diwenehake Dewi Sangkrah marang Jaka Berek?

Sapa sejatine bapake Jaka Berek miturut crita kasebut?

“Biyung, matur nuwun palilahmu. Pangestumu Biyung, aku njaluk pamit.” Jaka Berek budhal menyang Kadipaten Surabaya sangu slendhang Cindhe Puspita. Satekane kadipaten dicegat prajurit loro. Amarga ora dililani mlebu kadipaten, Jaka Berek padudon lan gelut karo prajurit mau. Untunge padudon enggal konangan Pangeran Sawungrana lan Sawungsari, putra Adipati Jayengrana, saengga ora nganti ketiwasan. “Nyuwun ngapunten Pangeran, punika wonten lare nem-neman ingkang meksa badhe mlebet kadipaten, sowan dhateng Kanjeng Adipati,” prajurit mau matur pangeran loro mau karo keweden, wedi kadukanan. Apa sababé Jaka Berek padudon lan gelut karo prajurit ing gapura kadipaten?

Sapa sing ndadekake padudon antarane Jaka Berek lan prajurit ora nganti ketiwasan?

“He! Nom-noman, sapa jenengmu? Ana parigawe apa kowe arep mlebu kadipaten?” pitakone Pangeran Sawungrana. “Jenengku Jaka Berek, aku kepengin ketemu Adipati Jayengrana, ana sing perlu dakomongake mula aja kok alangi!” Jaka Berek ngomong tanpa nganggo subasita. “He! Jaka Berek! Wong murang tata, ora bisa kowe nemoni Rama Jayengrana, muliha! Yen ora gelem, bakal dakulihke nyawamu!” santak panantange Sawungsari. “Ora bisa! Aku kudu ketemu Adipati Jayengrana!” krungu tekade Jaka Berek, Pangeran Sawungrana lan Sawungsari sigra ngroyok Jaka Berek. Dadi padudon lan gelut rame antarane Jaka Berek lumawan Pangeran Sawungrana lan Sawungsari. Durung pati suwe anggone gelut, konangan Sang Adipati Jayengrana sing lagi bae metu saka njero kadipaten. Kepriye carane Jaka Berek ngomong nalika njaluk ketemu Adipati Jayengrana?

Apa sing nyebabake dumadine padudon lan gelut ing kadipaten?

“He! Leren! Leren! Ana apa iki padha gelut?” Adipati Jayengrana nglerenake sing padha gelut lan nakoni apa sebab musababe nganti gelut. “Jaka Berek, aku Adipati Jayengrana, ana parigawe apa kowe pengin nemoni aku?” Adipati Jayengrana ndangu Jaka Berek. “Waleh-waleh apa Bapa Adipati, aku kepingin ketemu panjenengan, njaluk diaku anak. Aku iki anakmu, anake biyung Dewi Sangkrah,” Jaka Berek paring wangsulan blaka suta marang Adipati Jayengrana. “Ketemu pirang perkara! Aja gawe pangreka, kowe nyebut aku bapakmu, apa buktimu?” sereng pangandikane Adipati Jayengrana semu duka. Apa ancase Jaka Berek nemoni Adipati Jayengrana?

Kepriye sikapé Adipati Jayengrana nalika krungu pangandikane Jaka Berek?

Jaka Berek ngetokake slendhang Cindhe Puspita saka wungkusan, diaturake Adipati Jayengrana. Nalika Adipati Jayengrana mirsani slendhang Cindhe Puspita, legeg kelingan menawa slendhang mau pancen tandha mata kang nate diparingake garwa selire kang kinasih, Dewi Sangkrah. “Yen ngono bener tenan, sliramu pancen putraku,” ngendikan ngono karo ngrangkul Jaka Berek, banjur dikenalake karo Sawungsari lan Sawungrana minangka sedulure. Cekake crita, Jaka Berek banjur manggon ana Kadipaten Surabaya, diparingi asma Sawunggaling. Ing sajerone kadipaten, Jaka Berek ginulawenthah ing tata krama lan subasita, sarta tata kaprajan, padha karo putra liyane. Apa bukti sing ndadekake Adipati Jayengrana percaya yen Jaka Berek iku putrane?

Banyubiru iku jeneng desa ing tlatah Jawa Tengah, desa kang endah lan subur. Ing desa iku papan dununge priyayi kang sekti lan wicaksana, asmane Ki Buyut Banyubiru. Sawijining dina ana nom-noman kang sowan saperlu meguru marang Ki Buyut Banyubiru, nom-noman iku jenenge Jaka Tingkir. Jaka Tingkir duweni salah marang Sultan Demak, mula saka iku Jaka Tingkir sowan Ki Buyut Banyubiru saperlu meguru karo nyuwun piwulang kanggo nyuwun pangapura marang Sultan Demak. Ki Buyut Banyubiru nampa Jaka Tingkir pinangka muride. Saben dina Ki Buyut Banyubiru nggladhi para siswane kanthi maneka kawruh, yaiku kawruh kabatinan lan olah kanuragan, nganti tekan titi wancine wus rampung anggone meguru. “Putraku Jaka Tingkir, wus titi wancine kowe sowan marang Sultan Demak. Iki dak gawani lemah sagegem, suk kowe bakal ketemu banteng, lebokna lemah iki ing tutuke, iku bakal dadi dalan anggonmu nampa pangapura Sultan Demak,” mangkono dhawuh Ki Buyut Banyubiru. Apa sebabé Jaka Tingkir sowan marang Ki Buyut Banyubiru?

Anggone lumaku liwat bengawan kanthi numpak gethek. Dumadakan Jaka Tingkir lan para pandereke dikeroyok baya ing tengahe bengawan, nanging baya-baya iku bisa disingkirake, malah retune baya uga kalah kalawan Jaka Tingkir. Pinangka tandha ngakoni kaunggulane Jaka Tingkir, para baya iku gelem nyurung lakune gethek kanthi cepet tekan papan kang dituju. Sawuse mudhun saka gethek, Jaka Tingkir weruh ana banteng ing kana. Mituhu dhawuhe Ki Buyut Banyubiru, banjur Jaka Tingkir nglebokake lemah peparinge gurune ing tutuke banteng. Sanalika banteng iku ngamuk banjur mlayu ing alun-alun Prawata. Pangamuke banteng agawe girise para kawula lan para prajurit Demak, ora ana kang bisa ngatasi. Apa akibat saka banteng sing diwenehi lemah peparinge Ki Buyut Banyubiru?

Sultan Demak uga wus sumelang meruhi pangamuke banteng. Dumadakan Sultan Demak pirsa Jaka Tingkir lagi ngadheg ing pinggir alun-alun. Jaka Tingkir didhawuhi sowan Sultan Demak, banjur Sultan Demak ngendika, “Yen kowe bisa ngatasi pangamuke banteng iku, ingsun bakal maringi pangapura marang kowe,” Jaka Tingkir saguh. Pranyata Jaka Tingkir kasil ngalahake banteng kasebut lan agawe bungahe Sultan Demak lan para kawula. Sultan Demak kepranan penggalihe, kajaba ngucap panuwun uga paring pangapura tumrap kabeh kaluputane Jaka Tingkir. Sabanjure Jaka Tingkir kawisuda dadi lurah prajurit tamtama. Amarga tindak tanduke kang kebak subasita lan tata krama, sabanjure Jaka Tingkir diangkat dadi mantu dening Sultan Demak. Apa janji Sultan Demak marang Jaka Tingkir nalika ndeleng pangamuke banteng?

Kraton Jenggala dipimpin dening raja kang jenenge Raden Putra. Raden Putra kagungan prameswari sing becik bebudene, lan selir sing duwe watak iri lan dengki. Raden Putra lan garwane loro pisan iku urip ing ndalem kraton sing endah banget lan ayem tentrem. Nanging sawijining dina selir duwe niyat ala marang prameswari, niyat ala iku tuwuh saka pepenginane selir kareben dadi garwa prameswari. Selir banjur dhawuh salah sawijining tabib istana kanggo mujudake niyat ala iku mau. Selir ethok-ethok nandang lara kang abot banget. Nalika Raden Putra rawuh niliki kahanane selire, tabib istana matur yen larane selir iku amarga ana kang ngracuni, yaiku Gusti Prameswari. Keprungu critane tabib istana, baginda langsung duka lan murka, banjur paring dhawuh marang patih supaya prameswari diguwang menyang satengahing alas lan diukum pati. Apa sebab utama selir duwe niyat ala marang Gusti Prameswari?

Apa tumindak Raden Putra sawise krungu pawarta saka tabib istana?

Nanging sang Patih sejatine wus mangerteni niyat alane selir, mulane nalika nindakake dhawuhe sang Raja, dheweke ora mentala mateni Gusti Prameswari. Malah kepara sang Patih nyritakake kedadeyan kang sejatine marang Gusti Prameswari kang wektu iku lagi ngandhut. Banjur sang Patih nyekel trewelu, dipateni lan getihe trewelu dinggo nelesi pedhange, banjur mulih menyang kraton kanggo nglaporake yen jejibahan kanggo merjaya prameswari wus kalaksanan. Nalika patih nglaporake bab iku kanthi nuduhake pedhange kang isih teles kena getih, Sang Raja percaya lan katon marem nampa laporane patihe. Sawuse pirang-pirang wulan, ing satengahing alas, prameswari nglairake putra lanang kang banjur diwenehi jeneng Cindelaras. Cindelaras dadi bocah kang lantip lan bagus. Wiwit cilik kancane kewan-kewan alas. Apa sebabé sang Patih ora nindakake dhawuh Sang Raja kanggo mateni Gusti Prameswari?

Apa ancase sang Patih nelesi pedhange nganggo getihe trewelu?

Sabubare pirang wulan, satengahing alas, prameswari nglairake putra lanang kang banjur diwenehi jeneng Cindelaras. Cindelaras dadi bocah kang lantip lan bagus. Wiwit cilik kancane kewan-kewan alas. Sawijining dina, nalika Cindelaras lagi dolanan, ana manuk rajawali nibakake endhog pitik. Endhog mau ora pecah, banjur dijupuk lan diopeni dening Cindelaras nganti netes. Anak pitik iku dadi jago kang gagah lan kuwat, lan nduweni kluruk kang ora kaya jago salumrahe, amarga kluruke nyritakake asal-usule Cindelaras. Apa sing ndadekake pitik jago kagungane Cindelaras beda karo jago liyane?

Cindelaras nggumun keprungu kluruke pitik jagone, banjur enggal matur ibune. Ibune Cindelaras crita babagan asal-usule Cindelaras lan larah-larahe bisa nemoni kahanan urip ing satengahing alas. Cindelaras banjur thukul tekade kanggo menyang kraton saperlu mbeberake kabeh tindak culika selire baginda raja. Sadawane laku saka tengah alas menyang kraton, akeh wong nantang adu jago, nanging pitik jagone Cindelaras tansah unggul. Pawarta babagan pitik jagone Cindelaras tekan kraton, mula Raden Putra kepengin nantang adu jago. Raden Putra ngutus hulubalang supaya ngundang Cindelaras adu jago ing kraton. Bebana adu jago iku ora entheng: yen jagoné Cindelaras kalah, Cindelaras bakal diukum pati, nanging yen jagoné menang, separo bandhane Raden Putra dadi duweke Cindelaras. Cindelaras nyaguhi. Apa sing ndadekake Cindelaras duwe tekad kanggo menyang kraton?

Apa bebana sing ditampa Cindelaras nalika nampa tantangan adu jago ing kraton?

Jagone Cindelaras kasil ngasorake jagone Raden Putra. Sadurunge netepi sesanggemane, Raden Putra njaluk Cindelaras nepungake awake dhewe. Cindelaras banjur mbisiki pitik jagone, lan pitik iku kluruk nyebutake yen Cindelaras iku putrane Raden Putra. Krungu kluruk iku, Raden Putra kaget lan njaluk Cindelaras crita kanthi cetha. Sawise krungu crita saka Cindelaras lan patihe, Raden Putra rumangsa getun amarga kaluputane. Pungkasane Raden Putra maring dhawuh supaya selire diukum buwang ing tengah alas. Apa sing ndadekake Raden Putra kaget lan bingung sawise adu jago?

Apa paukuman sing diparingake Raden Putra marang selire sawise ngerti kanyatan sing sejatine?

Raden Putra njaluk pangapura marang Cindelaras lan dhawuh supaya prameswari enggal dipethuk lan kondur menyang kraton. Pungkasane, Raden Putra, prameswari, lan Cindelaras bisa ngumpul maneh lan urip ayem tentrem. Sawise Raden Putra tilar donya, Cindelaras ngganteni ramane dadi raja kang adil lan wicaksana. Apa tumindak Raden Putra sawise ngerti kasunyatan sing sejatine?

Kepriye kahanan pungkasan uripe Cindelaras miturut crita kasebut?

Ing satengahing alas kang gedhe akeh jinise kewan kang urip bebarengan. Kewan-kewan iku urip kanthi tentrem lan rukun. Salah siji kewan ana kang sugih akal, arane Kancil. Sore iku ana Kethek lagi penekan ing wit pring, leyeh-leyeh karo mangan roti. Ora let suwe Kancil teka lan weruh Kethek, banjur kepengin nduweni rotine. Kancil banjur ngajak omong Kethek kanthi alus lan njaluk sethithik roti. Kethek banjur menehi roti marang Kancil. Kepriye sipat Kancil miturut crita kasebut?

Apa sebabé Kethek gelem menehi roti marang Kancil?

Kancil matur nuwun marang Kethek lan njaluk supaya roti diparo. Kethek tanpa curiga menehi rotine. Nalika diparo, roti mau ora padha gedhene, siji gedhe lan siji cilik. Kethek meneng wae amarga percaya marang Kancil, nanging sejatine Kethek ora ngerti yen Kancil lagi nggunakake akal licike. Apa sing ditindakake Kancil marang roti saka Kethek?

Sebab apa Kethek meneng wae nalika weruh roti ora padha gedhene?

Kancil menehi bagean roti sing cilik marang Kethek, dene bagean sing gedhe kanggo awake dhewe. Kethek kaget lan ora trima, banjur protes. Saben Kethek protes amarga rotine Kancil isih gedhe, Kancil tansah nyuwil lan mangan maneh rotine. Mangkono mau nganti pungkasane kabeh roti entek dipangan Kancil. Tumindake Kancil ing crita kasebut nuduhake sipat ….

Piwulang kang bisa dijupuk saka crita Kancil lan Kethek yaiku ….

Dumadine Kutha Karanganyar ana gandheng cenenge karo R.M. Said sing kawentar minangka Pangeran Samber Nyawa. Nalika perang mungsuh Walanda taun 1742, dheweke nggunakake strategi perang gerilya kanthi nyerang dadakan lan pindhah-pindhah papan. Pangeran Samber Nyawa perang bebarengan karo Pangeran Mangkubumi. Ing tanah Brang Wetan, dheweke tapa ing Watu Komatoso lan nampa wangsit saka manuk derkuku, kang dadi pratandha pepesthene Gusti. Pangeran Samber Nyawa nampa wangsit nalika tapa ing ….

Disekseni para pandhereke, Pangeran Samber Nyawa maringi jeneng papan mau Mojogedhang, sing tegesé pepenginan lan pepadhang urip. Ing papan iku dheweke nampa pituduh saka anggunge manuk derkuku. Kanthi dibantu para pandhereke, Pangeran Samber Nyawa ngoyak manuk derkuku nganti tekan padepokan Nyai Dipo, sawijining pendhekar wanita sing seneng tapa. Nalika Pangeran Samber Nyawa ngandharake maksude, Nyai Dipo kaget lan ora langsung percaya marang sapa sing rawuh iku. Apa teges jeneng papan Mojogedhang miturut crita kasebut?

Nyi Dipo ngakoni yen Said pancen Pangeran Samber Nyawa lan ngandharake yen wis tekan titi wancine dheweke bakal nampa wahyu kraton awujud manuk derkuku. Miturut Nyi Dipo, manuk derkuku iku asale saka swara gaib ing wit jati growang. Sawise diopeni, manuk kasebut tansah manggung kanthi anggungan aneh sing ngandhut pratandha kaluhuran. Miturut ature Nyi Dipo, apa teges pratandha saka manuk derkuku?

Sawise dhahar manuk derkuku, Pangeran Samber Nyawa nampa wahyu kraton lan janji bakal menehi jeneng Karanganyar marang papan kasebut. Wiwit semana, papan panggonane Nyi Dipo dadi dhukuh Karanganyar sing banjur berkembang dadi kutha. Pangeran Samber Nyawa uga maringi sebutan anyar marang Nyi Dipo, yaiku Nyi Ageng Karang, sing dadi cikal bakal Karanganyar. Apa sebab papan panggonane Nyi Dipo dijenengi Karanganyar?

Sawise Prabu Baka seda dening Bandung Bandhawasa, Bandhung dadi ratu ing Kraton Prambanan. Bandhung banjur kepengin nggarwa Rara Jonggrang, putrine Prabu Baka. Rara Jonggrang sejatine ora gelem amarga Bandhung iku sing mateni ramane, nanging ora wani nolak kanthi terang-terangan. Supaya bisa nolak kanthi alus, Rara Jonggrang menehi syarat supaya Bandhung gawe candi cacah sewu sajrone sawengi. Bandhung nyaguhi panyuwun kasebut, sing ndadekake Rara Jonggrang saya sumelang. Apa sebab utama Rara Jonggrang ora gelem nampa panglamare Bandung Bandhawasa?

Panyuwune Rara Jonggrang marang Bandung Bandhawasa nuduhake sipat ….

Bandung Bandhawasa mbangun candi sewu kanthi direwangi para lelembut nganti meh rampung. Nalika ngerti bab iku, Rara Jonggrang nyusun akal kanthi mrentah kawula Prambanan supaya gawe rame kaya esuk. Amarga krungu swara kluruk pitik, para lelembut ngira yen wengi wis entek lan banjur padha bali. Akibaté, candi sing kasil digawé mung ana 999. Apa ancase Rara Jonggrang mrentah kawula padha gawe rame sanadyan isih wengi?

Amarga akale Rara Jonggrang, para lelembut sing mbangun candi ngira yen wis esuk lan banjur padha bali, mula candi mung dadi 999. Bandhung Bandhawasa ngerti yen dheweke dipaeka lan rumangsa dikece. Amarga duka banget, Bandhung banjur nyabda Rara Jonggrang dadi reca kanggo ngganepi candi sing kurang siji. Sanajan Rara Jonggrang nyuwun pangapura, panyuwune tetep ditolak. Wiwit semana, Rara Jonggrang malih dadi reca lan crita kasebut dikenal minangka legendha Candi Rara Jonggrang. Apa sebab Bandhung Bandhawasa nyabda Rara Jonggrang dadi reca?

Amanat kang bisa dijupuk saka crita Candhi Prambanan yaiku ….

Katrangan ing ngisor iki kang paling trep ditindakake nalika gawe ringkesan yaiku ….

Unen-unen “sapa nandur mesthi bakal ngundhuh” ing crita rakyat nuduhake teges ….

Teknik maca kang paling trep kanggo mangerteni isi teks crita rakyat kanthi becik yaiku ….

Ana sawijining crita nyritakake tokoh manungsa kang dianggep nyata ing sujarah, nanging critane kebak unsur kaelokan lan wuwuhan sing ora mesthi bener. Crita kasebut paling trep digolongake minangka ….

Crita rakyat kang nyritakake asal-usul sawijining papan, nanging ora ana bukti sejarah sing cetha lan mung digathuk-gathukake karo kedadeyan alam, klebu jinise ….

Ana crita rakyat sing nduweni versi beda-beda ing saben daerah, nanging isih nyritakake kedadeyan sing padha. Titikane crita rakyat kang paling trep kanggo njlentrehake kahanan kasebut yaiku ….

Yen ana crita rakyat kang wiwitane mung dicritakake kanthi lesan lan ora nate ditulis dening pangriptane, banjur nyebar saka tutuk menyang tutuk, mula ciri crita rakyat kang katon yaiku ….

Sawijining crita rakyat nduweni alur maju, latar wektu jaman kuna, lan paraga kewan sing tumindake kaya manungsa. Saka crita kasebut, pamaca bisa njupuk piwulang supaya ora tumindak sombong lan kudu tulung-tinulung. Yen crita kasebut digunakake minangka sarana piwulang tumrap siswa, unsur intrinsik sing paling wigati kanggo mbentuk sikap lan budi pekerti yaiku ….

Wacanen crita rakyat kang nyritakake asal-usule sawijining papan. Ing crita kasebut ana paraga utama sing sabar lan tulus, papan kedadeyane ana ing alas lan gunung, lan critane nyritakake kedadeyan kanthi urutan wektu saka wiwitan nganti pungkasan. Adhedhasar crita kasebut, unsur intrinsik sing paling nyengkuyung pamaca kanggo mangerteni piwulang urip yaiku ….

Crita rakyat diarani duweke kabeh masarakat lan ora mung duweke sawijining daerah tartamtu. Adhedhasar wacan kasebut, sebab utama crita rakyat bisa diarani duweke kabeh masarakat yaiku ….