TDE 12 I. Ünite

TDE 12

I. Ders

Edebiyat ile Felsefe İlişkisi

Felsefe Nedir ?

• Yunanca "seviyorum", "ardından gidiyorum", "arıyorum" gibi anlamlara gelen "phileo" sözcüğü ve "bilgi", "bilgelik" anlamlarına gelen "sophia" sözcüğünün birleşiminden oluşan felsefenin sözcük anlamı, "bilgelik sevgisi" ya da "bilgi sevgisi"dir. 

Edebiyat-Felsefe İlişkisi

• Güzel sanatların bir kolu olan edebiyat ile sistematik ve soyut bir düşünce disiplini olan felsefe arasında yakın bir ilişki vardır.

Edebiyat-Felsefe İlişkisi

(Ortak Yönler)

• Her iki alanda da hammadde olarak insan işlenmektedir.

• Ortaya konulan bu ürünlerin ifade edilmesinde kullanılan malzeme ise dil olduğundan iki alan arasında bir ortaklıktan bahsedebiliriz.

• Bir edebi eserde,örneğin romanda, kahramanın olaylar hakkında

  yorumda bulunup kişilere ve hayatına bu doğrultuda yön vermesi felsefe biliminden yararlanıldığını göstermektedir.

• Bazı edebi metinler, bir felsefi görünüşün savunucusu veya o görüşün ilkeleri doğrultusunda yazılır.

Edebiyat-Felsefe İlişkisi

(Ayrılan Yönler)

• Edebiyat, insanda duygu ve heyecan uyandırmayı amaçlar.  Felsefe bilim dalı olarak bilgiye ulaşmayı amaçlar.

• Felsefe doğruyu, sanat güzeli arar.

• Felsefe yararlılık taşır, edebiyatsa estetik zevk barındırır.

• Felsefe terimlerle, edebiyat imgelerle yüklüdür.

• Felsefede düşünceler, edebiyattaysa duygular ön plandadır.

Edebiyat ile Psikoloji İlişkisi

• Her edebi metin, kurgulanmış da olsa hayattan önemli oranda

  sahneler yansıtır.

• Edebi metin kahramanları; üzüntü, sevinç, intikam, hırs, vefa

  vs. duyguları taşır, yansıtırlar ki bütün bunlar doğrudan psikolojiyi

  ilgilendiren insan hâlleridir.

• Özellikle psikolojik romanlarda kahramanların ruh dünyalarının

  derinlemesine çözümlendiği görülür. Bu durumda yazar

  psikoloji biliminden faydalanır.

• 
  

Edebiyat ile Psikoloji İlişkisi

• Edebiyat - psikoloji ilişkisi bazı metinlerin temelini oluşturur.

  Örneğin, Freud'un psikanaliz kuramı birçok sanatçıya ilham

  kaynağı olmuştur.

• Kahramanların olaylar karşısında gösterdikleri tepki psikolojik

  açıklamalara uygun verilir.

• Edebi eseri kaleme alan yazar da bir insandır. O da kendi

  ruhsal durumunu az ya da çok edebi esere yansıtır. Her edebi

  eser, yazarının iç dünyasından izler taşır. Bu durumda da

  psikoloji bilgisi bu malzemeden yararlanır.

• 
  

Edebiyat-Psikoloji İlişkisi

(Ayrılan Yönler)

• Edebiyat, insanda duygu ve heyecan uyandırmayı amaçlar.  Psikoloji bilim dalı olarak bilgiye ulaşmayı amaçlar.

• Psikoloji doğruyu, sanat güzeli arar.

• Psikoloji yararlılık taşır, edebiyatsa estetik zevk barındırır.

• Psikoloji terimlerle, edebiyat imgelerle yüklüdür.

• Psikolojide düşünceler, edebiyattaysa duygular ön plandadır.

Multiple Choice

Küllüğün önünden geçerken hiçbir üniversiteliyle konuşmaya

mecbur olmamak için koşuyordu. Aynada gördüğü yüzle demin başka birinin onun karşısında ve kendisinin iç dünyasında krokisini çizdiği iç portresinin benzerliği, kendi karakterinin üzerine birdenbire kendi

içinden boşalan bu aydınlık onu sersemletmişti. Muhtardan kaçıp bu hüviyetle baş başa kalmak, yağmurdan kaçıp doluya tutulmaktı.

Bir romandan alınan bu parçadan yola çıkılarak

edebiyatın hangi bilimden yararlandığı söylenebilir?

• Sosyoloji

• Tarih

• Coğrafya

• Felsefe

• Psikoloji

Multiple Choice

Felsefe ve edebiyat, insanın kendi varoluşunu açığa vurduğu iki farklı etkinlik alanıdır. Felsefe; varlık, bilgi ve değerler hakkında toplu bir görüş, bütünlüklü bir bilgi elde etme amacı güder. Dil ile bütünleşmiş kavramsal örgü, felsefenin bizzat kendisini oluşturur. Felsefi etkinlik, bir kültür bütünlüğünde ve o kültürün diliyle hayat bulur. Diğer taraftan edebiyat ise genellikle sanatsal güzelliğe sahip olduğu iddia edilebilen yazılı eserlerin bir bölümü olarak tanımlanabilir. Edebiyat, yazılı eserlere ilişkin bir sanat türüdür. O, yaşamlarımızın aynasıdır. Yaşamlarımızla ilgili konuların tümü edebiyatın konu ya da ögeleri olabilir. Felsefenin ve edebiyatın birbirlerinden farklı alanlar

olmalarına rağmen kesiştikleri noktalar da vardır.

Bu parçada geçen “yaşamların aynası” sözüyle anlatılmak istenen aşağıdakilerden hangisidir?

• Hayatın gerçeğini yansıtmak

• Hayata her açıdan yön vermek

• Hayatın sorunlarına çözüm üretmek

• Hayata enerji vermek

• Hayatın götürüsü ve getirisi arasında denge kurmak

Altı çizili sözle anlatılmak istenen nedir?

• Şu duyguya siz de ikide bir kapılmaz mısınız: Felsefenin yerinde gözü var edebiyatın, ikide bir bilgiçlik taslaması ondandır. O duygunun öbür yüzü size şunu söyletir: Felsefe edebiyata özenmeden edemez. Bu ikincisi her yerde, her durumda geçerli değil. Mıh gibi bir dille yazan filozoflara ne demeli?

• Sert, eğilip bükülmeyen, sanatlı söyleyişten ve üsluptan uzak düz anlatım.

Aşağıdaki paragrafta anlatılmak istenen nedir?

• Felsefesiz edebiyat kim ne derse desin kaba saba bir yönelimin ürünüdür,

  edebiyatsız felsefe de bir çokbilmişlik bildirisinden başka bir şey değildir.

• Edebiyat ve felsefe birbirini besleyerek gelişir.

Edebi eserde yer alan insan psikolojinin tarihini belirleme imkanı neden yoktur?

• Edebiyat ve psikolojinin bir bilim dalı olarak birbirine yakınlık ve uzaklığıyla ilişkilerinin ele alınması tarihi çok uzaklara dayanmaz. Edebi eserde yer alan insan psikolojinin tarihini belirleme imkanı zaten yoktur. Bir bilim olarak psikoloji ortaya çıkmadan önce de sanatçı duyarlılığı ve sezgisi edebi eser öznesi olarak psikolojiyi üstü örtük yahut büsbütün belirgin olarak kullanıyordu. Ancak bunun bir bilim olarak ortaya çıkıp ele alınması ve edebi eserdeki psikolojik unsurların saptanması Freud’la başlar.

• Sanatçı duyarlılığı ve sezgisi edebi eser öznesi olarak psikolojiyi üstü örtük yahut büsbütün belirgin olarak zaten kullanıyordu.

Eylül - Mehmet Rauf

• Servetifünun döneminin en önemli romancılarından biri olan Mehmet Rauf'un Eylül'ü psikolojik roman türünün yazınımızdaki ilk örneğidir. 

• Umutsuz bir aşkı psikolojik boyutuyla anlatan bir başyapıt.

Kürk Mantolu Madonna - Sabahattin Ali

• Yapıtlarında insanların görünmeyen yüzlerini ortaya çıkaran Sabahattin Ali, bu kitabında güçlü bir tutkunun resmini çiziyor. Düzenin sildiği kişiliklere, yaşamın uçuculuğuna ve aşkın olanaksızlığına (?) dair, yanıtlanması zor sorular soruyor. 

• 
  

Yalnızız - Peyami Safa

• Bir evin içerisinde yaşayan fakat yaşayışları arasında alaka kurulamayan fertler üzerinden toplumun bölünmüşlüğünün resmi… Ruhunu arayan bir duyarlılığın hikâyesi...

• 
  

DİLİN ÖZELLİKLERİ

• Dil, sürecini tamamlamış bir yapı değil, sürekli değişen bir unsurdur.

• Dil, toplumun ihtiyaçlarına göre her zaman yenilenir, değişir, gelişir, büyür ve genişleyebilir.

• Toplumdaki değişimler dile yansır ve toplumla gelişir.

• Dil, başka dillerden etkilenir, onları etkiler; diğer dillerden kelime alır ve onlara yeni kelimeler verir. Ayrıca kendi kuralları içinde yeni kelimeler de türetir.

SÖZLÜK

• Bir dilin söz varlığının bir bölümünü belirli amaçlar çerçevesinde genellikle alfabetik

  olarak bir araya getiren ve her bir kelimenin anlamı, söylenişi, kökeni ve kullanımı konusunda bilgi veren başvuru kitabıdır.

• Sözlük, dilde birlik ve tutarlılık sağlayan, millî bilincin gelişmesine yardımcı bir hazinedir.

• 
  

• 
  

Bir Sorum Var?

• Tarihte insanoğlu hangi ihtiyaçlar sonucu sözlük oluşturmuştur?

• Ticaret

• Başka bir dili öğrenme isteği

SÖZLÜK

• Sözlük yazımı ile ilgili ilk çalışmalar tarihin erken dönemlerinden itibaren başlamış, günümüze kadar da devam etmiştir.

• Sanılanın aksine sözlük çalışmaları önce Batı medeniyetinde değil, Doğu

  medeniyetinde başlamıştır.

• Günümüzde sözlükler, sözlük bilgisi (leksikografi) olarak adlandırılır.

• Sözlük bilgisi, özellikle 19. yüzyıldan itibaren dil çalışmalarının önemli uğraş alanlarından biri olmuştur.

TÜRKÇENİN ÖNEMLİ SÖZLÜKLERİ

• Divanu Lugati’t-Türk

• Mukaddimetu’l- Edeb

• Codex Cumanicus

• Muhakemetü’l-Lügateyn

• Kitab-ı Lügat-ı Vankulu

• Lehçe-i Osmanî

• Kamus-ı Türki

Divanu Lugati’t-Türk

• Kaşgarlı Mahmud yazdı.

• Türk dilinin ilk sözlüğüdür.

• Tüm Türk illerini ve dillerini kapsayan, bin yıl öncesinin Türk toplulukları hakkında önemli bilgiler içeren bir eserdir. Bu yönüyle birçok bilim dalına kaynaklık etmiştir.

• Türk yazı dillerinin, lehçelerinin ve ağızlarının dil özelliklerini belirleyen, dokuz bin civarındaki söz varlığını derleyerek bir araya getirmiştir.

• Bu sözlüğün hazırlanış amacı Araplara Türkçeyi öğretmektir.

• 
  

• 
  

Mukaddimetü'l Edeb

• Divanu Lugati’t-Türk’ten yaklaşık altmış yıl sonra 12. yüzyılda Harezm sahasında hazırlanmış bir sözlüktür.

• Arapça öğrenmek isteyen Türkler için yazılmıştır. Arapça, Farsça, Türkçe ve Moğolca biçiminde düzenlenmiş bir sözlüktür.

• Türk asıllı olmakla birlikte Arap sözlükçülük geleneğinde önemli bir yere sahip olan Zemahşeri yazmıştır.

• Bu sözlük, uzun yıllar medreselerde ders kitabı olarak okutulmuştur.

Codex Cumanicus

• XIII. yüzyıl sonlarında İtalyanlar ve Almanlar tarafından hazırlandığı sanılmaktadır. Hristiyan din adamlarına Kıpçakçayı öğretmek için hazırlanmıştır.

• Karadeniz’in kuzeyinde yaşamış olan Kuman (Kıpçak) Türklerinin söz varlığı ve sözlü edebiyat ürünleri ile ilgili derlemelerden oluşur.

• ilk bölümü Kuman Türkçesinin söz varlığı ile dil bilgisi kurallarından oluşmaktadır.

• İkinci bölümde Latince sözcüklerin Farsça ve Kıpçakça karşılıkları verilmiştir.

Muhakemetü’l-Lügateyn

• Ali Şir Nevaî 15. yüzyılda yazdı.

• Türkçe ve Farsçayı karşılaştıran

  bir eserdir.

• Bir çeşit dil bilgisi kitabı olan bu eser, Türk dili hakkındaki görüşleri ve Türk kültürü hakkında bilgiler içermesi bakımından önemlidir.

• Yazar, Türkçenin gücünü ortaya koymaya çalışırken Türklerin sosyal, kültürel, ekonomik ve siyasal yaşantısı içinde geçen pek çok terim ve kelimeyi kullanmış, açıklamıştır. Eser bu yönüyle de bir sözlük olarak kabul edilmektedir.

Kitab-ı Lügat-ı Vankulu

• Bu sözlük, kırk bini aşkın maddeyi içeren Arapça-Türkçe bir sözlüktür.

• 16. yüzyılın bilginlerinden Vankulu Mehmet Efendi yazmıştır.

• 
  

• 
  

Tuhfe-i Vehbi

• Sümbülzade Vehbi’nin eseridir.

• Farsçadan Türkçeye yazılmış manzum bir sözlüktür.

Tercüme-i Burhan-ı Katı

• Mütercim Asım tarafından hazırlanmıştır.

• Bu sözlük, kendi döneminin ihtiyacını karşılamıştır.

• Mütercim Asım, bu dönemde başka sözlükler de düzelterek çevirmiş, kültürümüze ve dilimize değerli katkılarda bulunmuştur.

Lehçe-i Osmanî

• Ülkemizde matbaanın gelişimiyle birlikte sözlük çalışmaları da hız kazanmıştır.

• Ahmet Vefik Paşa,

  1876’da iki ciltten oluşan Lehçe-i Osmanî’yi hazırlamıştır.

• Türkçe kelimelere yer verdiğinden kendinden sonra hazırlanacak eserlerin öncüsü olması da bu sözlüğün önemli bir yönüdür.

Lügat-i Naci

• 1890’da ise Muallim

  Naci, Lügat-i Naci adlı Osmanlıca bir sözlük hazırlamıştır.

• Bu sözlükte Osmanlıcadaki Arapça ve Farsça kelimelerin karşılıkları verilmiştir.

• 
  

Kamus-ı Türkî

• Bu dönemin başarılı diğer bir sözlüğü ise 1899’da Şemsettin Sami

  tarafından hazırlanan Kamus-ı Türkî’dir.

• Bu sözlükte Şemsettin Sami’nin bazı maddelerde yabancı kelimelerin

  yerine Türkçelerinin kullanılması gerektiğini önermesi, oldukça önemlidir.

• Kendisinden sonra hazırlanan pek çok sözlüğe kaynaklık etmiş, sözlükçülüğümüzün dönüm noktalarından olmuştur.

Radloff Lügati

• Birçok bilim insanı tarafından Türkçeyle ilgili sözlükler de hazırlanmıştır.

• Ünlü Türkolog Friedrich

  Wilhelm Radloff'un (Firedrik Vilhem Radlof) adıyla bilinen Radloff Lügati 1893’te yazılmaya başlanmış

  ve 1911’de bitirilmiş, dört ciltlik bir sözlüktür.

• Bu sözlük, yaklaşık kırk lehçe ve ağızdan toplanmış dil malzemelerini içeren bir çalışmadır.

Redhouse Sözlüğü

• İngiliz bilim insanı Sir James William Redhouse (Ceyms Vilyım Redhaus)

  tarafından 1891’de hazırlanmıştır.

• Redhouse Sözlüğü de Türkçeden İngilizceye yazılmış bir sözlüktür.

• 
  

Cumhuriyet Dönemi

• Cumhuriyet’in ilanı ile birçok alanda olduğu gibi sözlükçülük alanında da önemli atılımlar gerçekleştirilmiştir.

• 1928’de Harf Devrimi’ne ve Batılı düşünce sistemine yönelinmesi ile Türkçenin iyi bir sözlüğe olan gereksinimin farkına varılarak çalışmalara başlanmıştır.

Dil Encümeni

• 1928’de Dil Encümeni kurulmuştur.

• Amaçları

•  $\longrightarrow$  Türkçenin sınırlarını çizmek

•  $\longrightarrow$  Söz varlığını saptamak

•  $\longrightarrow$  Türkçede karşılığı olan yabancı kelimelerin yerine Türkçelerinin kullanılmasına katkıda bulunmak

•  $\longrightarrow$  Bir yazım birliği sağlamak

• 1930 yılında hazırlanan Yeni Türk Lügatı adlı sözlük, bu ihtiyaçları karşılamaya çalışmıştır.

Türk Dil Kurumu

• 1932 yılında kurulan Türk Dili Tetkik Cemiyetinin adı daha sonra Türk Dil Kurumu olarak değiştirilmiştir.

• Amaç, Türk dili konusundaki çalışmaları resmî ve bilimsel çerçevede yürütmektir.

• TDK sözlük hazırlama işini de üstlenmiştir.

Türkçe Sözlük

• Günümüz Türk sözlükçülüğünün temel eserlerinin başında gelmektedir.

• TDK’nin sürekli geliştirdiği Türkçe Sözlük, birçok ihtiyacı karşılar duruma gelmiştir.

• Türk Dil Kurumu tarafından ilk baskısı 1945’te yayımlanmıştır. Bugüne kadar 11 baskısı yapılmıştır.

• TDK’nin dışında birçok özel kuruluş ve araştırmacı da Türkçe sözlükler hazırlamıştır.

• TDK, Türkçenin söz varlığını saptamak amacıyla derleme, tarama, terim, öteki Türk lehçeleri, eski lehçeler gibi birçok alanda sözlükler hazırlamıştır.

•