Су. Сапасы. Тазарту жолдары

Су. Сапасы. Тазарту жолдары

Су

Адам ағзасы шамамен 70% судан тұрады. Ол ағзадағы барлық элементтерге еріткіш және тасымалдаушы рөлін атқаратындықтан, барлық үрдістерге қатысатыны белгілі. Адам өмірінде шамамен 50 000 литр су ішеді. Бірақ тек қана бактериядан тазартылған ас суы ғана ішуге жарамды. Оны алу жолдарын қарастырайық.

1 миллиардтан астам адамда тұрақты таза су қайнары жоқ. Бұның екі себебі бар: судың біркелкі жеткізу жүйесінің болмауы және төмен сапалы тазарту жүйесі. Төмен әлеуетті елдердегі аурулар мен өлімдердің 80% себебі тазартылмаған су. Оның салдары тырысқақ, сүзек және дизентерия тәрңзді ауруларға шалдықтыруы мүмкін.

Су сапасы

• Қайнардағы 1 мл таза суда 200 жуық алуан микробтар кездеседі, олардың біраз бөлігі күн сәулесінен, қалған бөлігі – асқазан-ішек жолында жойылады. Дегенмен, кейде төзімді екі-үшеуі күрделі аурулардың туындауына алып келеді. Одан бөлек бейорганикалық токсиндер де бар: күшәла, кадмий, фтор, сынап, циа­нид иондары. Оларды көзбен көріп табу мүмкін емес.

• Судың сапасын қадағалаумен Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы (ДДСҰ) және Біріккен ұлттар ұйымы (БҰҰ) айналысады. Олардың берген нұсқаулығы мемлекеттік су қорғау құрылымдары үшін негіз болып саналады. Ауыз судың қадағаланатын параметрлері: түсі, дәмі, мөлдірлігі, тұнықтығы, сондай-ақ радиоактивтілік деңгейі. Оған қоса химиялық және бактериологиялық көрсеткіші тағы бар.

  
  

  
  

Тазарту жолдары

​№1 саты: ластануды байқау және жою

Коагуляция — физикалық-химиялық процесс, оның барысында зиянды қосылыстар молекулярлық тартылыстың әсерінен реагент түрінде қопарылып, қауызға айналады да, өз салмағының ауырлығы есебінен түбіне қарай шөгеді.

​№2 саты: фильтрация

Осындай жолмен тұндырылған су бірнеше метрлік түйіршікті сүзгілі залға өтеді. Су белсендірілген көмір және кварц құмымен толтырылған 1,5–2-метрлік резервуарлар арқылы өтеді. Құм тұндырғыда шөгіп үлгермеген өлшеулі бөлшектерді ұстайды, ал көмір қатабы суды толықтай тұндырып, химиялық қосылыстарды жойып, өзіне тән иісті кетіреді. Кей сүзгілерде құмның орнына борпылдақ материал: керамзит және шунгизит қолданылады. Уақыт өте келе барлық түйіршікті сүзгілер амалсыз бітеліп қалады, осылайша оларды шаю үшін суды қатты қысыммен кері бағытта – төменнен жоғарыға қарай айдайды, осылай барлық тұрып қалған кірді алып шығады. Тағы бір нұсқа ретінде су тазалағыштың жолына суды шағын құйынға айналдыратын гидроциклон орнатылады. Мұндай айналым кезінде ортадан тепкіш күш гравитацияны мың есе арттырып, ерітіндідегі ласты жақсы кетіреді.

Сүзгілеуді қалқытумен алмастыруға (немесе толықтыруға) болады, мұндайда тазартылатын судың тұтас бойына ауа көпіршіктері жіберіледі. Әр көпіршіктің мөлшері 20-дан 80 мкм-ге дейін, ол су арқылы өткен кезде қоспаларды (мұнай өнімдері, балдыр, бактериялар мен ұсақ қоқыстар) адсорбция жасап, көбік түрінде жоғары көтереді. Ал арнайы қырнауыш ласты жинап, жояды. Мұндай процедуралардан кейін су мөлдір әрі түссіз бола түседі, алайда оны әлі де болсе ішуге болмайды.

№3 саты: микроптарды жою

икроағзалардың басым бөлігі, 98%-ға жуығы коагуляциялық тазалау мен сүзгілеуден кейін жойылады, алайда қалған аз мөлшері көптеген қайғыға душар қылуы мүмкін. Мысалы, кез келген суда улануға алып келуі мүмкін ішек таяқшасы Escherichia coli болады. Одан бөлек колифагтар, лямблиялар, клостридилер және тағы басқа арамтамақтар бар. Сондықтан, 2% бактериалды ластан қалайда құтылу керек. Оның екі тәсілі бар – күшті тотықтырғыш немесе ультракүлгін. Ең кең тараған классикалық тәсіл – суды хлорлау. Суға түскен хлор гидролизденеді:

Суды ультракүлгін арқылы тазалау

Ультракүлгін — ауыз судағы зарарлы бактерияларға қарсы айбынды әрі жылдам қару. Сәулелер толқынының ұзындығы 220-дан 280 нм-ге дейін өзгеріп тұрады, ең жойқынды сәулелену — 260 нм. Ультракүлгін бактерицидті қондырғыны тұрғызу үшін судан берік шыны арқылы қорғалған сынапты-аргонды немесе сынапты-кварцты шам керек. Процесс өте жылдам әрі тиімді жүзеге асады, алайда судың құбырға жеткен соң қайта ластану мүмкіндігі сақталады.

​Тазалаудың соңғы сатысы

Суды сіңіруші фильтрмен тазарту

Тұрмыс­тық сүзгілерді шартты түрде екіге бөлуге болады: сіңіретін және жарғақты. Бірінші жағдайда белсендірілген көмір еріген заттардың қатты сіңіргіші ретінде алынады. Кей өндірушілер көмірдің бетін қосымша күміс иондарымен жабады, бұл микрофлораның толтырғышқа қонуына жол бермейді. Сіңіру арқылы тазалау өте тиімді – ауыр металлдардың 99% иондары, органикалық қосылыстар жойылады, ал белсенді хлор мен оған тән иіс толықтай кетеді. Алайда, мұндай құрылғылар нитраттар мен нитриттердің кей аниондарын, сондай-ақ шамадан тыс минералды тұздарды ұстамайды. Сондықтан, толықтай қауіпсіз суға қол жеткізу үшін жарғақты сүзгі керек. Егер сіңіруші сүзгі судағы зиянды заттарды алып, тазартатын болса, жарғақты сүзгі керісінше, ерітіндідегі таза суды алады. Мұндай аппараттың классикалық үлгісі ретінде жартылай талшықты сүзгіні алуға болады. Оның жарғағы 0,01–0,001 мкм ірі заттарды өткізбейді, ал бұл пестицидтер мен еритін минералды тұздардың көлемі.

Тұрмыс­тық сүзгілерді шартты түрде екіге бөлуге болады: сіңіретін және жарғақты. Бірінші жағдайда белсендірілген көмір еріген заттардың қатты сіңіргіші ретінде алынады. Кей өндірушілер көмірдің бетін қосымша күміс иондарымен жабады, бұл микрофлораның толтырғышқа қонуына жол бермейді. Сіңіру арқылы тазалау өте тиімді – ауыр металлдардың 99% иондары, органикалық қосылыстар жойылады, ал белсенді хлор мен оған тән иіс толықтай кетеді. Алайда, мұндай құрылғылар нитраттар мен нитриттердің кей аниондарын, сондай-ақ шамадан тыс минералды тұздарды ұстамайды. Сондықтан, толықтай қауіпсіз суға қол жеткізу үшін жарғақты сүзгі керек. Егер сіңіруші сүзгі судағы зиянды заттарды алып, тазартатын болса, жарғақты сүзгі керісінше, ерітіндідегі таза суды алады. Мұндай аппараттың классикалық үлгісі ретінде жартылай талшықты сүзгіні алуға болады. Оның жарғағы 0,01–0,001 мкм ірі заттарды өткізбейді, ал бұл пестицидтер мен еритін минералды тұздардың көлемі.

Multiple Select

Адам ағзасы неше пайыз судан тұрады?

• 80

• 60

• 90

• 70

Multiple Select

Суды тазалаудың қанша сатысы бар?

• 5

• 2

• 3

• 4