Coğrafiya

Coğrafiya

Coğrafiya elminin tədqiqat metodları

Coğrafiyanın tədqiqat metodları haqqında ümumi məlumat

Hər bir elm kimi coğrafiya elmidə öz tədqiqat obyektini öyrənərkən müxtəlif tədqiqat metodlarından (üsullarından) istifadə edir. Coğrafi tədqiqatların aparılması üçün ənənəvi və müasir üsullardan istifadə olunur. Bu metodlar təbii və sosial -iqtisadi proseslərin öyrənilməsi,təhlili, proqnozlaşdırılması məqsədilə tətbiq olunur.

Coğrafiya elminin tədqiqat metodları iki qrupa bölünür:

• Ənənəvi

• Müasir

Ənənəvi metodlar

• Kartoqrafik metod– müxtəlif məzmunlu xəritələrin öyrənilməsi və təhlilinə əsaslanır əsaslanır

• Tarixi metod– coğrafi obyekt və hadisədə müəyyən tarix ərzində baş verən dəyişikliklər öyrənilir və təhlil edilir. Bu proses aşağıdakı ardıcıllıqla yerinə yetirilir. Təbii obyektin mənşəyi və yaranması→inkişaf mərhələləri→müasir vəziyyəti

• Müqayisə metodu– coğrafi obyekt və proseslərin oxşar və fərqli cəhətlərin təhlil edilməsi nəticəsində yeni elmi nəticəyə gəlməyə imkan verir.

Ənənəvi metodlar

• Çöl tədqiqatları (ekspedisiya) metodu-Bu metod vasitəsilə bir başa ərazidə aparılan müşahidələr, həmçinin müxtəlif cihazların köməyi ilə toplanan məlumatlar əsasıında bir sıra qanunauyğunluqlar öyrənilir.

Kartoqrafik metod aşağıdakı təhlillərə əsaslanır

• vizual

• kartometrik

• qrafik

Vizual təhlil

• Müvafiq xəritələrdən ərazinin relyefi, çay şəbəkəsi, iqlim xüsusiyyətləri, bitki və heyvanlar aləminin müxtəlifliyi, əhalinin yerləşməsi, nəqliyyat magistralları və s. haqqında məlumatların əldə edilməsi və onlar arasında əlaqənin müəyyən olunmasıdır. Vizual təhlil zamanı xəritələrdən obyekt, hadisə və proseslərin keyfiyyət və bəzi kəmiyyət (hündürlük, dərinlik və s.) göstəricilərini oxumaq və bir sıra coğrafi qanunauyğunluqları aşkar etmək mümkündür

Kartometrik təhlil

Coğrafi koordinatların təyin olunması, hündürlük, uzunluq və sahələrin hesablanması, azimut və istiqamətlərin təyin edilməsi, miqyas və dərəcə toruna əsasən məsafələrin ölçülməsi və digər kəmiyyət göstəricilərinin təhlilidir. Kartometrik təhlil lokal və qlobal xarakterli olur. Məsələn, bir çayın uzunluğunun ölçülməsi lokal, ərazidə olan çayların birgə uzunluğunun hesablanması isə qlobal təhlildir

Qrafik təhlil

Xəritələrə əsasən qurulmuş qrafik təsvirlər vasitəsilə aparılan tədqiqatlardır; məsələn, ərazinin profili qrafik təhlil vasitəsilə qurulur.

Müasir tədqiqat metodları

• Coğrafi modelləşdirmə-Coğrafi obyekt və proseslərin modellərinin hazırlnmasına və öyrənilməsinə əsaslanır. Modellər qrafik və təsviri formada , həmçinin sözlər və simvollar vasitəsilə qurula bilər.

• Riyazi-sitatistik metod– Coğrafi obyekt və hadisələri kəmiyyət göstəriciləri və riyazi hesablamar vasitəsilə tədqiq edir. Bunun nəticəsində obyekt və hadisələrin planlaşdırılması və layihələndirilməsi aparılır.

Müasir tədqiqat metodları

• Coğrafi proqnozlaşdırma– Təbii və antropogen təsirlər nəticəsində konkret ərazidə baş verə biləcək dəyişikliklərin əvvəlcədən müəyyənləşdirmək mümkündür. Məsələn su anbarı tikilən zaman orada baş verə biləcək dəyişiklikləri əvvəlcədən müəyyən etmək olar.

• Aeorokosmik metod– Aero və kosmik şəkillərdən alınan informasiyalar vasitəsilə xəritələr hazırlanır və coğrafi proseslər öyrənilir.

• Geoinformasiya metodu– müasir informasiya texnologiyaları vasitəsilə coğrafi məlumatların toplanması, işlənməsi və rəqəmsal xəritələrin tərtib edilməsidir.