QUO VADIS

"QUO VADIS"

HENRYK SIENKIEWICZ

1905 r. NAGRODA NOBLA

Sienkiewicz zaprezentował w "Quo vadis" panoramę Rzymu za czasów Nerona. Szeroko opisał miasto, jego mieszkańców oraz wydarzenia historyczne i fikcyjne. Stworzył wyraźne, pełne, charakterystyczne sylwetki bohaterów, wobec, których czytelnik rzadko pozostaje obojętny. Całość okazała się tak znakomita, że w 1905 r. właśnie za tę powieść Henryk Sienkiewicz otrzymał literacką Nagrodę Nobla. Głównym tematem powieści jest prześladowanie pierwszych chrześcijan za czasów Nerona oraz przedstawienie obrazu ówczesnego Rzymu.

QUO vadis - powieść historyczna

Przed przystąpieniem do pisania Quo vadis , autor wielokrotnie przebywał w Rzymie i prowadził dokładne studia nad jego historią i topografią. Dzięki temu połączył autentyczną historię z fikcją. W utworze zaciera się granica między wydarzeniami i postaciami historycznymi, a zmyślonymi przez autora.

Ciekawostka:

Quo vadis powstawało w odcinkach , na zamówienie "Gazety Polskiej" w latach 1895-1896.

CZAS AKCJI i MIEJSCE AKCJI

Akcja powieści rozpoczyna się wiosną 63 r.n.e., zaś epilog przypada na rok 68, jest to data śmierci cesarza rzymskiego - Nerona. Akcja powieści rozgrywa się w latach 63-68.

Dokładny czas akcji można ustalić dzięki opisanym w powieści wydarzeniom historycznym, m.in. wojnie Armenii z Partami, pożarom Rzymu, buntowi Windeksa przeciwko Neronowi.

Miejscem akcji jest Rzym drugiej połowy I wieku naszej ery.

.....

Większość wydarzeń rozgrywana jest w Rzymie, w dzielnicach zamieszkanych przez bogaczy, gdzie znajdują się: willa Petroniusza, dom Winicjusza, pałac Nerona, amfiteatr, Cyrk Nerona i jego ogrody oraz dzielnica biedoty - Zatybrze. W powieści pojawiają się liczne nazwy ulic, placów, dzielnic i miejsc, np.: Wielki Cyrk, brama Janikulska, wzgórze Watykańskie, Kapitol, Kwirynał, Palatyn, Amfiteatr Pompejusza. Sienkiewicz stara się oddać zarówno obraz miasta, jak i wnętrz budynków. W powieści można odnaleźć opisy pałacu Nerona i przepięknych willi rzymskich patrycjuszy , a także opisy mieszkań położonych w uboższych dzielnicach.

NARRACJA W UTWORZE

- Narrator jest trzecioosobowy.

- Jest osobą wszystkowiedzącą, często wnika w myśli bohaterów. Czytelnik dzięki temu jest w stanie poznać najskrytsze uczucia bohaterów. Dzięki niemu czytelnik poznaje Rzym za czasów Nerona w dużej mierze z perspektywy Petroniusza.  

Cześć rozdziałów ma charakter listów, które wysyłają do siebie Petroniusz i Winicjusz.

Charakterystyka bohaterów

W powieści występuje bardzo wiele postaci. Można powiedzieć, że bohaterem jest cały Rzym, społeczność chrześcijan, mieszkańcy pałacu Nerona i on sam, jako człowiek, władca, szaleniec….

Wyróżniamy postacie historyczne i fikcyjne występujące w powieści.

GŁÓWNI BOHATEROWIE:

PETRONIUSZ

- „wykwintny” i elegancki patrycjusz (wzór dobrego smaku, wyrocznia w sprawach mody), ma nieskazitelne maniery, jest doradcą samego Nerona w sprawach gustu. Jego zdanie liczy się także w sprawach sztuki, zwłaszcza poezji i aktorstwa 

- z dystansem i ironią traktuje otoczenie, właściwie ocenia dzieła Nerona, ale potrafi to ukryć, schlebia cezarowi, choć trzeba przyznać, że panuje nad jego szaleństwem i czasem, udaje mu się złagodzić wybuchy Nerona 

....

- nikomu się nie podporządkowuje

- jest obojętny i posiada stoicki spokój wobec ludzi i problemów

- interesuje się sztuką, uwielbia piękno. Otacza pięknymi przedmiotami, ma czterystu niewolników, o których mówi „piękne ciała”

- jest tolerancyjny wobec innych, przenikliwy.

- zdaje sobie sprawę, że jest świadkiem upadku potęgi Rzymu, wie, że jego świat odchodzi w przeszłość.

- ceni wygody i luksus.

- nie znosi widoku krwi

- kocha Eunice, która wraz z nim popełnia samobójstwo

Ocena postaci: 

Petroniusz jest pozytywnym przedstawicielem świata pogan. Ma świadomość, że żyje na przełomie dwóch epok: pogańskiej i chrześcijańskiej. Darzy Winicjusza szczerą i głęboką przyjaźnią, ale nie potrafi zaakceptować religii chrześcijańskiej. W jego naturze nie leżą pokora, podporządkowanie, zdolność do dobrowolnego cierpienia. Dlatego umiera w otoczeniu zbytku, obsypany kwiatami, u boku pięknej i kochającej go kobiety. Do końca pozostaje wierny swoim ideałom.

MAREK WINICJUSZ

- młody patrycjusz, żołnierz,

- przyjaciel Petroniusza

- reprezentuje ideał męskiej urody: wysoki, harmonijnie zbudowany, muskularny

- wesoły, towarzyski, chętnie bierze udział w zabawach w pałacu Nerona

- lubi kobiety, ale nie ceni miłości, dopóki nie spotyka Ligii

- jest porywczy, skory do gniewu, niecierpliwy

- uważa, że wszystko, nawet miłość, można kupić

- jest bardzo pewny siebie, uważa się za niezwyciężonego.

...

- po przyjęciu religii chrześcijańskiej usposobienie Winicjusza ulega zmianie: staje się opanowany, spokojny, cierpliwy, skłonny do refleksji, myśli o Ligii jak o ukochanej kobiecie,

- zmienia się jego światopogląd - zaczyna inaczej myśleć o śmierci, ceni teraz wartości takie jak: prawość, dobroć, miłosierdzie, pokora

- Winicjusz ma bardzo silny charakter, z początku jest pewny siebie, nie umie się nikomu podporządkować, lubi dominować nad otoczeniem, jest pyszny, dumny, ufa swojej sile i urodzie

- Pod wpływem Ligii staje się: cierpliwy, uległy, skromny, szlachetny, siła jego charakteru wyraża się w dobroci, uczciwości; traktuje wszystkich ludzi jak braci, widzi życie jako drogę ku wiecznemu szczęściu, które osiągnąć można jedynie wierząc w Boga.

Ocena postaci:

Marek Winicjusz to niewątpliwie szlachetna postać. Jego zalety ujawniają się pod wpływem Ligii. Dzięki temu, że autor obdarzył tę postać również wadami i przedstawił jego przemianę, postrzegamy Winicjusza, jako prawdziwego, pełnego życia, bardzo wiarogodnego bohatera literacki.ego

LIGIA KALLINA

- córka króla Ligów,

- rzymska zakładniczka

- niezwykle piękna i zgrabna

- Ma alabastrowo-różaną cerę i długie kręcone blond włosy

- Winicjusz jest nią oczarowany już przy pierwszym spotkaniu

- cicha, skromna, mądra, wesoła

- jest nieskazitelnie dobrą, uczciwą, szlachetną dziewczyną, uosobieniem piękna i niewinności

- chrześcijanka, pokorna, uległa, posłuszna wobec nakazów apostołów, dobra wobec innych, umie przebaczać nawet wrogom

Ocena postaci:

Ligia jest pozytywną przedstawicielką świata chrześcijańskiego. Jej dobroć i szlachetność wzruszają, ale z powodu braku wad jest postacią dość mało wiarygodną. Wykreowana jest raczej na anioła niż kobietę.

BOHATEROWIE DRUGOPLANOWI

Neron

Chilon Chilonides

Ursus

NERON

- postać historyczna, cezar rzymski w latach 37-68, znany z okrucieństwa

- jest niespełnionym, pozbawionym talentu artystą i okrutnym, bezwzględnym, nieobliczalnym człowiekiem

- dość tęgi mężczyzna o rudych włosach i brodzie

- Sienkiewicz nazywa go płomiennym (ze względu na kolor włosów), przez co nawiązuje do potężnego pożaru Rzymu, którego Neron jest w powieści sprawcą

- nerwowy, kapryśny, szalony

- żąda pochwał i uwielbienia

- miewa dziwne stany: raz popada w ekstazę, raz odczuwa paniczny lęk - są to typowe objawy choroby psychicznej

- jest porywczy, nieobliczalny, z jego chorych fantazji rodzi się pomysł podpalenia Rzymu, które wciela w życie

- człowiek słabego charakteru, w rzeczywistości ulega wpływom innych, jeśli umieją nim pokierować, bywa, że zachowuje się jak rozpieszczone dziecko, ale umie także być groźny

- Nie stać go na głębokie, stałe uczucie. Wybiera kobietę podobnie jak on okrutną - Poppeę, odrzuca czułą, delikatną, opiekuńczą Akte.

- ma dar do otaczania się ludźmi podłymi, nikczemnymi

- lubi patrzeć na cierpienia innych

Ocena postaci:

Neron jest w powieści uosobieniem zła. Sienkiewicz pozbawił go zalet, obdarzył najgorszymi wadami. Wszystkie tragiczne wydarzenia powieści są konsekwencją jego postanowień.

CHILON CHILONIDES

- przedstawiony, jako mędrzec, wróżbita, który umie czytać w losach ludzkich i przypowiadać przyszłość

- ma niechlujny i odrażający wygląd

- jest sprytnym i przebiegłym człowiekiem

- wobec mniej znaczących od siebie jest groźny i lekceważący, wobec silniejszych stosuje niezawodną broń - pochlebstwo

- potrafi udawać całkowite podporządkowanie

- inteligentny, błyskotliwy

- jego wypowiedzi są świadectwem oczytania i orientacji w sprawach politycznych i społecznych, a także w sztuce i filozofii

- dowcipem zachwyca samego Petroniusza

- jest próżny, bezwzględny

- wydaje się, że całkowicie brak mu ludzkich uczuć, liczy się tylko z własnymi korzyściami

- pyszny i pewny siebie, wydaje mu się, że wszystkich potrafi przechytrzyć

- poznaje bliżej środowisko chrześcijan, pod ich wpływem w końcu przeżywa wielką przemianę

- odtąd jego postępowanie świadczy o szlachetności i wielkiej sile charakteru

- odważnie przeciwstawia się samemu Neronowi, cierpliwie znosi cierpienie

- jako męczennik za wiarę chrześcijańską

Ocena postaci:

Jest to wielki nikczemnik, ale jest także wielki w swoim nawróceniu, a jego przyznanie się do winy, prośba o przebaczenie, wreszcie śmierć wywołują wzruszenie. Chilon umiera jak święty.

URSUS, czyli Urban

- wysoki i barczysty, silny niczym gladiator

- niebieskooki, o niepospolitej sile fizycznej

- z Ligią i jej matką dostał się do niewoli

- uwielbia Ligię i jest jej całkowicie wierny, gotowy oddać za nią życie

- posiadał ogromną wiedzę życiową

- jest chrześcijaninem, jego wiara jest prosta i bardzo naiwna, ale także silna i głęboka

Ocena postaci:

Ten szczery, dobry, uczciwy i troskliwy bohater jest przykładem połączenia tężyzny fizycznej i wrażliwości. Czytanie o jego poświęceniu dla Ligii i gotowości oddania za nią życia sprawia, że Ursus jest jednym z najbardziej zapadających w pamięć bohaterów „Quo vadis”.

POSTACIE TRZECIOPLANOWE

AKTE

POPPEA SABINA

EUNICE

TYGELLIN

AULUS PLAUCJUSZ i POMPONIA GRECYNA

SENEKA

GLAUKOS

KRYSPUS

ŚW. PIOTR

ŚW. PAWEŁ Z TARSU 

AKTE

- dawna kochanka Nerona

- dobra, uczciwa, cicha i skromna

- kocha Nerona, wierzy, że w głębi duszy jest on dobrym człowiekiem; uważa, że kiedyś był lepszy, potrafił szczerze kochać, darzył miłością swój lud

- Akte wielką sympatią darzy Ligię, jako poganka nie potrafi jednak zrozumieć odrzucenia przez nią pięknego Winicjusza

- świadomie odrzuca naukę chrześcijan, uważa, że ostatecznym kresem życia jest śmierć, a wcześniej należy się poddać ziemskiemu bogu - Neronowi

POPPEA SABINA

- uważana przez chrześcijan za „wcielenie zbrodni i zła”

- jest niezwykle piękną i niebezpieczną kobietą, w pełni podporządkowała sobie Nerona

- Poppea jest znienawidzona przez lud, w nocy niszczone są jej posągi, a na murach pojawiają się obraźliwe napisy

- jest jedną z najgroźniejszych i najbardziej negatywnych bohaterek powieści

EUNICE

- niewolnica Petroniusza „złotowłosa Greczynka”

- piękna i dobra

- bezgranicznie zakochana w swoim panu, który jest wobec niej całkowicie obojętny

- w końcu jednak wzrusza go oddanie i szczere uczucie niewolnicy, docenia wartość prawdziwej miłości i Eunice zostaje jego szczęśliwą kochanką

- do końca pozostaje wierna Petroniuszowi, umiera wraz z nim

TYGELLIN

- rywal Petroniusza w pozyskaniu łask Nerona

- bezwzględny i okrutny

- zazdrosny i zawistny

- brak mu inteligencji, dowcipu, błyskotliwości

- jeden z największych prześladowców chrześcijan

- torturuje Chilonidesa

- nieobliczalny, gotowy na wszystko, aby „zabawić” cezara

- jedna z najbardziej negatywnych postaci powieści

AULUS PLAUCJUSZ i POMPONIA GRECYNA

- Rzymianie, przyjęli religię chrześcijańską, której zasady wiernie zachowują w swoim domu

- wychowali Ligię, którą traktują jak córkę

- Aulus jest wzorowym mężem i ojcem, szlachetnym obywatelem, wiernym przyjacielem, poważa Petroniusza i rozumie, że dzięki swej inteligencji potrafi on poskromić okrucieństwo i szaleństwo Nerona

- Pomponia to szlachetna matrona

- cenią spokojne życie

- odrzucili wiarę w pogańskich bogów i rzymski styl życia

- są skromni, traktują wszystkich ludzi jak braci, w ich domu niewolnicy mają status pełnoprawnych domowników, niemal członków rodziny

SENEKA

- dawny wychowawca Nerona, teraz mieszkaniec jego pałacu, niezbyt lubiany

- Jest entuzjastą stoicyzmu, doktryny filozoficznej, zgodnie z którą człowiek powinien obojętnie traktować radość i smutek, co zawsze pozwala zachować równowagę psychiczną i godność. Mimo to nie potrafi postępować zgodnie z tą filozofią.

- jest uczciwy i prawy

- nie stać go na konsekwentne i otwarte przeciwstawienie się Neronowi

- zostaje zmuszony przez Nerona do popełnienia samobójstwa

GLAUKOS

- Grek, chrześcijanin

- wzorowy chrześcijanin, postać bardzo szlachetna

- lekarz, były niewolnik

- z powodu zdrady Chilona stracił majątek i rodzinę

- przebacza Chilonidesowi, czym powoduje jego nawrócenie

- jest uczciwy i prawy, ponosi męczeńską śmierć płonąc w ogrodach Nerona

KRYSPUS

- starzec, chrześcijanin

- skrupulatnie wypełnia wszystkie nakazy religijne

- jest bardzo surowy wobec siebie i innych

- człowiek ten nieustannie rozmyśla o Chrystusie i Jego nauce

- żyje w oderwaniu od ziemskich spraw i problemów

- umiera na krzyżu jako męczennik

ŚW. PIOTR

- apostoł, uczeń i towarzysz Chrystusa

- przebywa w Rzymie, naucza, udziela chrztu

- stara się pozyskać dla nowej wiary jak najwięcej osób

- Piotr jest człowiekiem głęboko wierzącym, ma wielką siłę przekonywania, mówi prosto, jasno, potrafi porywać tłum i wzbudzać wiarę

- W powieści ukazuje mu się Chrystus, który zawraca go do Rzymu. Tu św. Piotr umiera na krzyżu.

ŚW. PAWEŁ Z TARSU

- sprowadzony przez Piotra, aby wspomógł chrześcijan i m.in. nawrócił Winicjusza

- opowiada swoje dzieje: był gorliwym prześladowcą chrześcijan, przeżył wewnętrzną przemianę i stał się głosicielem nauki Chrystusa

- Św. Paweł został ścięty na drodze do Ostii

„Quo vadis” ?, czyli słowa wypowiedziane przez św. Piotra podczas ucieczki

Quo vadis tytułowe pytanie, wiąże się z legendą, którą autor umieszcza w akcji powieści. Podczas prześladowania chrześcijan, Piotr Apostoł, razem z młodym chłopcem o imieniu Nazariusz, ucieka z Rzymu na skutek namowy innych ludzi . Podczas drogi widzi zbliżające się do nich światło –światło jest ewidentnie przeznaczone dla Piotra. Apostołowi ukazuje się Chrystus zmierzający w kierunku odwrotnym, w stronę Rzymu, i Piotr pyta po łacinie „Quo vadis, Domine?” („Dokąd idziesz, Panie?”). Odpowiedź Chrystusa brzmi – Gdy ty opuszczasz lud mój, do Rzymu idę, by mnie ukrzyżowano raz wtóry.

„Quo vadis” – znaczenie symboliczne

Pytanie „Dokąd idziesz?” może mieć też wymiar symboliczny i być skierowane do wszystkich ludzi. Aby zastanowili się, jakie są dla nich wartości, czy te „właściwe”, które w książce reprezentują chrześcijanie i ludzie pokojowo nastawieni do inności, czy te złe, które reprezentuje Neron i świat zepsutych, rzymskich urzędników.

Motywy w „Quo vadis” :

Motyw domu

Sienkiewicz zestawia ze sobą domy pogan i chrześcijan. Wnętrza budynków należących do pogan były bogato zdobione, widać było przepych i majętność właścicieli. Korytarze ozdabiały posągi, w bibliotekach znaleźć można było dzieła największych filozofów. Po willach krzątały się niewolnice, które dbały o mieszkańców domu. Opisując domy rzymskich urzędników, zwraca uwagę na rytuały, jakimi były uczta czy kąpiel.

Natomiast domy chrześcijan to biedne, małe pomieszczenia, często zajmowane głód, nędza, prześladowania. Znajdowały się na obrzeżach miasta.

Motyw wiary

Wiara pierwszych chrześcijan wystawiona zostaje na próbę, ponieważ w okrutny sposób prześladuje ich cesarz Neron. Wypędzani na arenę pomiędzy dzikie zwierzęta, nie tylko nie poddają się, ale tuż przed śmiercią odmawiają modlitwę. Na próbę zostaje wystawiona też wiara Marka Wincjusza, gdy do byka, z którym ma walczyć na arenie Ursus, zostaje przywiązana jego ukochana, Ligia.

Krzyż staje się symbolem wiary i męczeństwa chrześcijan, którzy masowo umierają wieszani na krzyżach.

Motyw zbrodni i kary

Neron, postać ukazana, jako tyran. Sterroryzował swój dwór, nie ma serca ani sumienia. Fascynowało go oglądanie męki chrześcijan, widok krwi i śmierć. Znęcał się psychicznie nad swoimi urzędnikami, ostatecznie kazał podpalić Rzym.

Neron wysyła na śmierć na arenie wielu chrześcijan, a wreszcie i Rzymian, wydając rozkaz o podpaleniu miasta. Sam pożar to symbol zagłady wiecznego miasta, dotąd miejsca rozpusty i zgorszenia.

PROBLEMATYKA UTWORU

„Quo vadis” jest jedną z najważniejszych powieści w dorobku Henryka Sienkiewicza. Dzieło cieszyło się olbrzymim uznaniem zarówno krajowych czytelników, jak i zagranicznych.

Umieszczenie akcji w starożytnym Rzymie pod rządami Nerona, w okresie silnych prześladowań chrześcijan nadało mu uniwersalnej wymowy.

W utworze bohaterowie historyczni (np. Petroniusz, Neron, Poppea) współistnieją z postaciami fikcyjnymi (Ligia, Marek Winicjusz, Ursus itd.). W tych ściśle określonych realiach ukazana została historia miłości przedstawiciela rzymskiego patrycjatu oraz wywodzącej się z pogańskiego ludu kobiety, którą wychowano w myśl zasad religii chrześcijańskiej.

PROBLEMATYKA C.D.

Głównym celem Sienkiewicza było ukazanie w „Quo vadis” dwóch równolegle istniejących światów, a więc i kultur, i rodzajów wartości – rzymskich pogan oraz wyznawców Chrystusa. W świecie pogan zdaje się panować wszechobecne zepsucie i dowolność moralna – gdy jedni ludzie stają się bogami, inni umierają w męczarniach, z biedy lub po prostu przez okrucieństwo swoich panów (niewolnicy). 

Ci, którzy mają najbardziej znaczącą pozycję, podejmują decyzje, zupełnie nie licząc się z innymi. Neron nie waha się podpalić Rzymu, by osiągnąć swój cel. Życie jego mieszkańców nie ma dla niego większego znaczenia.

...

W świecie chrześcijan wszystko jest uporządkowane, a na pierwsze miejsce wysuwa się miłość do Boga, a co za tym idzie – ludzka godność, wolność i braterstwo. Pierwsi chrześcijanie działali w konspiracji, lecz wzajemnie wiedzieli o swoim istnieniu, szanując się i niosąc sobie pomoc.

Rzymianie, zwłaszcza ci ceniący sobie dobrą zabawę nie darzyli chrześcijan szczególną sympatią. Wyznawców nowej religii oskarżano o mroczne praktyki, zanieczyszczanie wody i działanie na szkodę Rzymu. W rzeczywistości byli to jednak ludzie spokojni, starający się nie wchodzić w drogę swoim przeciwnikom. Pomimo olbrzymich prześladowań, jakie ich spotkały, nie poddali się, nadal wyznając wiarę w Boga. 

....

Ich niezłomna postawa udowadnia, iż dzięki wytrwałości w wierze, lojalności wobec wyznawanych wartości człowiek może przezwyciężyć największe nawet przeszkody. 

Potęga Nerona zostaje zneutralizowana przez pozornie słabych i niezdolnych do stawiani oporu ludzi – idee chrześcijańskie biorą górę nad przemocą.

Sienkiewicza podejmuje tematykę aksjologiczną (tego co cenne i dobre). Powieść ukazuje fazę rodzenia się wiary w Chrystusa, która z czasem stanie się dominującą w całym Rzymie. Stopniowo dochodzi do poważnego przewartościowania.

...

Poganie przedstawieni są w sposób negatywny. Ich wiara nie obejmuje żadnych prawd ani wartości, traktuje się ją instrumentalnie – jako środek służący do osiągnięcia celu.

U chrześcijan, wiara wiąże się ze ścisłym podporządkowaniem jej życia.

Wartości te możemy obserwować też z perspektywy Petroniusza, człowieka szczególnie ceniącego sobie estetykę. Początkowo przed przemianą, za najistotniejsze uważa piękno zewnętrzne. Później dostrzega, jak wspaniała jest postawa chrześcijan, niewahających poświęcić się dla dobra innych, pomagać im i wspierać. Zdaje sobie sprawę z tego, iż prawdziwe piękno nie ma wiele wspólnego z powierzchownością.

Wątek miłosny

W powieści ukazany jest także wątek miłosny, jako jedna z największych wartości w życiu ludzkim ma tutaj wręcz niesamowitą moc – zespala dwoje ludzi z tak różnych środowisk i wyciąga Petroniusza z „mroków pogaństwa”, zaś Ligii pozwala przetrwać czas prześladowań.

....

„Quo vadis” jest dziełem podejmującym tematykę uniwersalną, wciąż aktualną. Już w czasach autora powieści powstawały jej rozmaite interpretacje. Jedni dostrzegali w chrześcijanach obraz narodu polskiego, uciśnionego przez zaborców. Inni zwracali z kolei uwagę, iż utwór kładzie nacisk na przywrócenie dawnych wartości, które wzmocniłyby społeczeństwo, kolejni zwracali uwagę na fakt, że każda despotyczna władza przynosząca krzywdę ludziom, będzie miała swój bolesny koniec.

PODSUMOWANIE

Wymowa dzieła Henryka Sienkiewicza jest ponadczasowa, a jej szczególną zaletę stanowi podkreślenie ogromnego, fundamentalnego znaczenia wartości w ludzkim życiu. Nawet Neron – człowiek pozornie wszechpotężny, niemal równy w swoim mniemaniu bogom, lecz pozbawiony wiary w wyższe idee – kończy swój żywot w bolesny i upokarzający sposób.