Treny i fraszki

Treny i fraszki

Jan Kochanowski

TRENY

To cykl 19 utworów poświęconych zmarłej córce jest swego rodzaju unikatem na skalę europejską. Polski poeta pisze o żalu z powodu śmierci dziecka, które nie miało więcej nad trzydzieści miesięcy. 

....

Cykl ten jest poetyckim pomnikiem wystawionym zmarłemu dziecku i świadectwem ojcowskiej rozpaczy.

Treny to zapis egzystencjalnego dramatu i sposobu jego przeżywania. Oto renesansowy człowiek, wierzący w dobroć Boga, staje w obliczu niespodziewanej śmierci ukochanego dziecka.

...

Treny są najbardziej osobistym dziełem poety, stanowią wypowiedź autobiograficzną. 

Rozpamiętywanie śmierci dwuipółletniej córki prowadzi do kryzysu wiary.

Cały światopogląd poety załamał się, zrodziły się dramatyczne pytania o sens wyznawanego dotychczas systemu wartości. Nie znajdując pocieszenia w wierze chrześcijańskiej Kochanowski dopuszcza się w Trenie XI bluźnierstwa przeciw Bogu – wtedy dopiero przychodzi opamiętanie.

...

Poeta rozumie, że człowiek renesansowy, po przejściu przez zwątpienie i rozpacz, musi zaakceptować śmierć jako nieuchronność losu ludzkiego. 

W ostatnim trenie ukazuje mu się zmarła matka,

z Urszulką na rękach, która przekonuje zbolałego ojca, że dziewczynka jest szczęśliwa w niebie, uwolniona od ziemskich trosk i cierpień, napomina go, by nie trwał w rozpaczy.

KONSTRUKCJA DZIEŁA

Ze względu na to, że bohaterem Trenów było zmarłe dziecko, twórca wybrał formę trenu, która miała bardziej wszechstronne zastosowanie. Na kontrukcję składały się następujące punkty:

- pochwała zmarłego,

- lament,

- ukazanie wielkości poniesionej straty,

- pocieszenie,napomnienie, by dłużej nie trwać w żałobie

Forma utworu :

-trzynastozgłoskowiec

-rymy parzyste (aabb)

-wiersz bez podziału na strofy

Tren VII - interpretacja i analiza

Poeta żali się, że ubrania należące kiedyś do Urszulki, ciągle przypominają mu o jej śmierci. Dom wciąż pełen jest przedmiotów z nią związanych. 

Zauważa, że matka nie do takiego życia miała przygotować dziecko. Naturalną koleją rzeczy wydaje się być fakt, że dorosła córka wyjdzie za mąż. Jednak wyroki losu obdarowały ją nie małżeńskim łożem, a trumną. Zamiast wyprawy ślubnej otrzymała od matki tylko lichą tkanineczkę, w jakiej została pochowana. Posagiem, jaki ojciec daje córce jest wyłącznie bryłka ziemi.

Za naturalną taką kolej rzeczy przyjmuje się, że rodzice wychowują dzieci, by później one same założyły rodzinę. Ojciec i matka powinni wydać córkę za mąż, oddać ją w objęcia oblubieńca, a nie śmierci. 

Zestawienie wesela i pogrzebu ukazuje rozmiary straty. Podkreśla, że dziewczynka nie zdążyła doświadczyć największych radości życia człowieka.

Tren VIII - interpretacja i analiza 

Tren VIII zbudowany jest na zasadzie kontrastu pomiędzy radosnym i pełnym życia domem za życia córki, a pustką, jaka pojawiła się w nim po jej śmierci. Wiersz ma konstrukcję klamrową: pierwsze i ostatnie wersy ukazują martwy smutek, środkowa część poświęcona jest zaś wspomnieniom gwaru, jakim wypełniała dom mała dziewczynka.

Wspominając córeczkę, Kochanowski stara się oddać radosny nastrój, jaki panował w domu za jej życia. Powtarzając słowo „wszytki”, potęguje wrażenie gwaru i ruchu.

...

Przywołuje konkretne sytuacje, ukazujące Urszulkę, jako promień rozjaśniający życie rodziców, rysując w ten sposób obraz wesołej dziewczynki, pełnej życia, skorej do zabawy i pieszczot. Ta część utworu jest melodyjna i dynamiczna.

Całość utrzymana została w dość jednostajnym miarowym rytmie, oddającym nastrój spokojnego smutku. Wiersz napisany jest trzynastozgłoskowcem z regularnym układem rymów. Erudycja (oczytanie, rozległa wiedza) humanisty zostaje zastąpiona szczerym i prostym bólem ojca. Wiersz oddaje zatem przede wszystkim rodzicielskie emocje.

....

Treny w prezentowanej kolejności uzupełniają się i przedstawiają drogę cierpienia, którą przeszedł poeta – od bezgranicznej rozpaczy i głębokiego kryzysu światopoglądowego do znalezienia pocieszenia i równowagi wewnętrznej.

Utwór kończy puenta , że zbolałe serce ojca nigdzie nie znajduje pocieszenia.

Treny - motywy literackie

Motyw cierpienia

Cierpienie to oczywisty wątek, związany z założeniami samego gatunku, jakim jest tren. Żal, rozpacz, opłakiwanie straty – wszystko to odnajdziemy w większości utworów cyklu.

Dla Kochanowskiego cierpienie ma jednak szczególne znaczenie. Przynosi ze sobą rozczarowanie. Autor był przekonany, że dzięki swej wiedzy (i mądrości), jest gotów na przyjęcie każdego ciosu Fortuny. Wiedza nie uchroniła go jednak przed cierpieniem. Podmiot liryczny poznaje więc nie tyle cierpienie, co własną słabość. Musi się przed nią ukorzyć, co pozwala mu (w finale cyklu) zrozumieć własne człowieczeństwo.

Motyw dziecka

Jest to być może kluczowy motyw całego cyklu. Z tekstów wyłania się portret dziecka radosnego, ożywiającego swym śmiechem cały dom, kochanego przez rodziców. Urszulka, mimo młodego wieku, jest także przedstawiana przez ojca, jako dziecko niezwykle utalentowane, wykazujące zdolności poetyckie .

Motyw ojca

Autor „Trenów” jawi się czytelnikowi przede wszystkim, jako ojciec opłakujący stratę dziecka. Wspomina on chwile wspólnych zabaw, żartów, ubrania i wygląd Urszulki. Nie potrafi pogodzić się z jej stratą. Czuje też wyrzuty sumienia, że nie potrafił zapobiec śmierci dziewczynki .

Motyw śmierci

Urszulka – główna bohaterka całego cyklu – umiera w bardzo młodym wieku. Ojciec nie potrafi pogodzić się z jej śmiercią, opłakuje stratę i „przelewa” na karty papieru swój żal. Śmierć dziecka jest także punktem wyjścia do rozważań na temat ludzkiej egzystencji, niesprawiedliwości losu i znikomości ludzkiej wiedzy.

Myśl przewodnia

Śmierć jest nieuchronnym składnikiem życia.

Fraszki

Jana Kochanowskiego 

Słowo „fraszka” pochodzi z języka włoskiego (frasca - gałązka, błahostka). Oznacza krótki utwór, zazwyczaj o charakterze żartobliwym. 

Cechy fraszek

Fraszki oznaczają utwory niewielkich rozmiarów, czyli krótkie. Typowa dla tego gatunku jest żartobliwa, lekka treść. Dlatego słowa fraszka używa się również w odniesieniu do spraw, które określamy jako drobnostka lub błahostka. Pisanie fraszek wymaga wielkiego kunsztu poetyckiego i wybitnych zdolności, ponieważ w zwięzłej formie należy wyrazić dowcipną, a czasem też bardzo ważną i trafną treść. 

Język fraszek

Fraszki są pisane zwięzłym stylem. Często jest to jedno zdanie, rozpisane na dwa wersy. Poeta używa języka, którym mówili jego współcześni na co dzień. Dla nas jest on trochę niezrozumiały, ponieważ wiele wyrazów w utworach staropolskich wyszło już z użycia. Język także rozwija się, zmienia i... starzeje. Jednak mimo to sens i przesłanie pięknych wierszy „ojca polskiej poezji”, jak często nazywa się Jana Kochanowskiego, dociera bez trudu do współczesnego czytelnika. Dzięki temu możemy podziwiać niezwykłą mądrość wielkiego poety, którego myśli do dziś są aktualne i ważne.

...

Niejako wbrew definicji, nie wszystkie utwory z cyklu „Fraszki” poruszają tematy błahe. Niektóre zawierają refleksje o gorzkim, często wręcz tragicznym charakterze. Fraszki to wszystko –zdarza się powiedzieć poecie, mającemu na myśli życie („O żywocie ludzkim"). Człowiek żyje w ciągłej niepewności, zdany jest na łaskę nieznanych, potężnych sił, dla których jest tylko marionetką.

„Fraszki” zawierają też w sobie ważny program filozoficzny. Poeta chwali skromne, ale porządne życie na wsi, z dala od wielkiego świata – marzy tylko o zdrowiu i dalszej łasce Stwórcy. Jeśli ten obdarzy go życzliwością bliźnich i „pożywieniem uczciwym”, to zwykła lipa może dać niezwykłą radość.

Natura jest harmonią. Jeśli człowiek prowadzi dobre życie, może się w tę harmonię wpasować. Wtedy nawet śmierć nie będzie mu straszna – jeśli tylko zwróci uwagę, iż jest ona podobna do snu („Do snu”). W ten sposób „Fraszki” stają się hymnem pochwalnym ku czci mądrego i sprawiedliwego Boga.

Oczywiście wśród utworów Kochanowskiego znajdują się również te bardziej dowcipne, zmysłowe, a nawet wulgarne. Poeta przywołuje na kartach swoje miłostki („Do Magdaleny”) i dogryza przedstawicielkom płci pięknej („Raki”). 

...

Często odwołuje się do pełnego biesiad życia na dworze („O doktorze Hiszpanie”).

Z „Fraszek” wyłania się obraz człowieka, który potrafił korzystać z życia i docenić jego uroki. Zarazem stara się prowadzić życie moralne i bogobojne, jest w stanie docenić szczęście starości na prowincji. Próbuje też być życzliwy dla bliźnich i zwraca się do swych utworów, by krytykowały przywary nie zaś konkretnych ludzi.

"Do Fraszek" (Fraszki moje...) -

interpretacja i analiza

W utworze „Do Fraszek” autor zwraca się do tytułowych wierszy. Jest właściwie programem, jak należy pisać fraszki. Poeta podkreśla, że nie chce, by wyczytywano z nich negatywny obraz konkretnych osób. Złe czyny domagają się nagany, ale ataki nie powinny być personalne.

Ostrożność trzeba zachować również przy pisaniu o sprawach pozytywnych. Łatwo bowiem zostać uznanym za pochlebcę. Trzeba więc ciągle mieć na uwadze odpowiedzialność, którą ponosi poeta i kruchość reputacji, jaką się cieszy. 

"Na lipę"

Fraszka jest poetyckim opisem lipy - drzewa bardzo pożytecznego dla jej właścicieli. 

Personifikacja (inaczej: uosobienie) - odmiana przenośni, nadawanie cech ludzkich przedmiotom, roślinom, zwierzętom, zjawiskom.

Apostrofa - uroczysty, bezpośredni zwrot do adresata, często fikcyjnego.

Upersonifikowana lipa zwraca się do przechodnia w apostrofie zachęcającej do odpoczynku w cieniu jej liści.

Drzewo obiecuje chłód i spokój, wygodę i ciszę. W jego konarach znajdują schronienie ptaki, z jego kwiatów pszczoły „biorą miód”. Lipa jest element wielkiego świata przyrody życzliwego człowiekowi - jest świadoma swojej wartości.

..

Porównanie lipy do hesperyjskiego drzewa o złotych jabłkach, podkreśla jej wyjątkowość i szczególne znaczenie.

Utwór jest poetycką pochwałą piękna przyrody, która pozwala człowiekowi zapomnieć o codziennych troskach. Niezwykłe drzewo, o cennych właściwościach, symbolizuje bezpieczeństwo i harmonię, jakie zapewnić może człowiekowi spokojna egzystencja na wsi. 

Fraszka "Na lipę" należy do grupy utworów świadczących o niewątpliwym przywiązaniu poety do pełnego spokoju życia na wsi.

....

Poeta przekazuje nam poprzez swój wiersz, że warto cieszyć się każdą chwilą. Życie na wsi, w kontakcie z naturą może dostarczyć wielu prostych i naturalnych przyjemności.

"Na młodość"

W tym króciutkim, dwuwersowym wierszu poeta wypowiedział swoje zdanie na temat najbardziej typowej cechy młodości. Jest nią burzliwość, zmienność, które autor określa żartobliwie jako szaleństwo. Okres młodości przyrównuje do wiosny. Tak jak rok bez kapryśnej wiosny byłby smutny i niepełny, tak życie ludzkie bez szaleństw młodości nie miałoby uroku. To porównanie zawiera w sobie świeżość, niestałość, burzę uczuć, która towarzyszy zarówno wiośnie jak i młodości: Kochanowski , jako mądry i doświadczony człowiek, wie, że młodość ma swoje prawa. Popularne powiedzenie mówi, że: „Młodość musi się wyszumieć”. 

"Na starość"

Podobnie jak w poprzednim utworze, poeta wypowiada się o starości. Już pierwszy epitet: „biedna starości” oddaje stosunek Kochanowskiego do tej pory życia. 

Wyraża tęsknotę za spokojem i stabilizacją, jaką przynosi starszy wiek. Zdaje sobie jednak sprawę, że kiedy starość wreszcie nadejdzie, niesie smutek, zmartwienie i ból. Dlatego pisze: „A kiedy przyjdziesz, to zaś narzekamy”. Kochanowski odsłania przed czytelnikami smutną prawdę: w starości nie ma nic pociągającego, a ci, którzy pragną szybciej się zestarzeć, niby to tęskniąc za spokojem i ukojeniem, nie mówią prawdy.

"Na zdrowie"

Fraszka to zwięzła, rymowana pochwała zdrowia. Poeta w sposób wyrazisty i bardzo sugestywny wylicza wartości, jakie zawiera w sobie życie ludzkie. Dokonuje ich uszeregowania, uporządkowania pod względem ważności dla życia. Okazuje się, że na pierwszym miejscu pojawia się tytułowe zdrowie. Dopiero po nim wymienia wartości podrzędne: zamożność, młodość, urodę, władzę i pozycję społeczną. Bez sił i zdrowia, życie staje się niemiłe, jest udręką.

Motywy literackie we fraszkach

Motyw przemijania

Kochanowski wskazuje na nietrwałość starań ludzkich polegających na zapewnieniu sobie dobrobytu, majątku, zdobyciu władzy. Wszystko to marność, która przeminie zanim się zorientujemy.

We fraszce "O żywocie ludzkim" mamy łatwe przesłanie do odczytania, człowiek nie ma wpływu na upływający czas, który sprawia, że nawet osiągnąwszy sukces, nie ma kiedy się nim nacieszyć.

Motyw młodości

W tym prostym dwuwierszu Kochanowski zajmuje się odwiecznym konfliktem na linii młodzi i starzy. Poeta staje po stronie młodych, stwierdzając, że szaleństwa i swawole to przywilej młodego wieku. Młodość bez szaleństw to nie młodość - podkreśla poeta - podobnie jak trudno wyobrazić sobie rok bez wiosny.

PODSUMOWANIE

Fraszki niewątpliwie stanowią bardzo zróżnicowaną grupę utworów zarówno pod względem tematycznym, jak i formalnym. Łączy je właściwie jedynie krótka forma. Język fraszek bywa bardzo humorystyczny, momentami nawet potoczny, gdy mówią one o dworskich rozrywkach, a także pełen prostoty – kiedy fraszki odnoszą się do zagadnień filozoficznych.