DENBORAZKOAK

DENBORAZKOAK

DENBORAZKOAK

Esaldi nagusia denbora perpausa baino lehen gertatzen da.

-(e)nerako / -(e)neko

Noizko galderari erantzuten diote bi morfema horiek. Hala ere, ez dirudi biek funtzio bera dutenik.

-(e)nerako: esaldi nagusia menpekoaren aurretik burutzen da.

Etorri zenerako dena egina zegoen.

Suhiltzaileak etorri zirenerako ez zegoen zereginik.

-(e)neko. Badirudi batzuetan aurrekoaren adiera hartzen duela, baina normalean bezain laster esanahia izango du.

-(t)zerakoan

Nahiz eta batzuek -t(z)erakoan eta -(t)zean nahastu komeni da bi formak bereiztea. -t(z)rerakoan perpausak ekintza hasi baino momentutxo bat lehenago gertatutakoari egiten dio aipu. -t(z)ean, ordea, une horretan gertatzen ari denari egiten dio aipu.

Gelan sartzerakoan atea zabaltzen dut (Oraindik ez naiz sartu)

baino lehen, aurretik, aitzin

Hirurak sinonimoak dira. Partizipioa hartzen dute.

Etxean sartu baino lehen, beheko tabernan hiru basoerdi edaten ditu.

Mendira joan aurretki, arropak prestatu behar ditugu.

Etxera heldu aitzin, haien artetik iragan behar duzu.

Orduko

Hitz honek denborazko bi perpaus ematen ditu aditzera. Lehen esanahia "-nerako" izango litzateke; hau da, ekintza nagusia menpekoaren aurretik gertatzen da.

Ez da oraindik urte asko, hamalau urte bete orduko lantoki baterako bidea hartzen genuela.

Bigarrena, aldiz, bezain laster litzateke. Geroxeago aztertuko dugu.

-t(z)ear, -t(z)eko zorian

Bi atzizki hauek ekintza berehala gertatuko dela adierazten dute.

Txapelketa amaitzear dago, oso denbora gutxi falta baita.

Egarriaz hiltzeko zorian heldu nintzen etxera.

"Zorian" bakarri gutxitan agertuko zaigu: hilzorian.

-t(z)erako

Helburuzko perpausean antza duen denbora atzizki honek esaldi nagusia lehenengo burutzen dela adierazten du.

Haiek azaltzerako gu oso urruti egongo gara.

DENBORAZKOAK

Esaldi nagusia denborazko perpausarekin batera gertatuko da; une berean

-(e)nean

Aditz laguntzaileari zein trinkoari gehitzen zaio. Atzizki honek bi ekintzak batera gertatzen direla adierazten du.

Euskaltegira heldu zirenean irakaslearekin elkartu ziren.

Oin-hotsak entzun genituenean geure beldurra areagotu egin zen.

-(e)la, -(e)larik

Bi atzizki hauek moduzko perpausak ere osa ditzakete, eta, zenbaitetan, desberdintzea ez zaigu erraza gertatuko. Denborazkoak direnean, une berean gertatzen dira bi ekintzak.

Gasteizen geundela hasi zen Jazzaldia.

Filmea ikusten ari zelarik, malkoak atera zitzaizkion.

-(e)n bitartean, -(e)n artean, -(e)ino

Lehenengo formak aditz jokatu zein partizipioa har dezake. -(e)n artean eta -(e)ino , aldiz, aditz jokatuari gehituko diogu.

Bilera dagoen artean ez zaratarik egin.

Bilera dagoen bitartean ez zaratarik egin.

Munduaren pultsua armen kalibrea deino, ez duzue zertan beldurtu.

-(en) bakoitzean, guztietan, -(e)netan, -(en) aldioro, -(e)nero.

Batzuek aditz jokatua nahiz partizipioa har dezakete. Beste batzuek, aldiz (enetan eta enero) jokatu behar dute nahitaez.

Musika entzuten duen bakoitzean dantzan hasten da.

Aurre egiten diogunetan isilik geratzen zaigu.

-t(z)ean, -(k)eran, -t(z)ekoan.

-t(z)ean bi ekintzak momentu berean gertatzen direla adierazten du. -keran mendebaldeko euskalkian erabiltzen da.

Artzainak txistu egitean txakurra adi jarri zen.

Bidetik etorkeran lagun asko ikusi ditut.

ahala

Moduzkoetan agertzen den forma honek zenbaitetan denbora kutsua hartzen du. Ekintza bat gertatzen den heinean jazoko da bestea.

Ikasi ahala ahaztu egiten zitzaion.

Gereziak jaso ahala jan egiten ditu.

-t(z)earekin batera, -t(z)eaz batera, partizipioa + e(z) batera.

Lehenengo biak infinitiboari lotzen zaizkio, eta azkena partizipioari edo izenari. Atzizki hauek bi ekintzak batera gertatzen direla adierazten dute.

Lehen aktorea agertzearekin batera hasi ziren istiluak.

Jon sartzeaz batera hasi ginen hizketan.

Txakura ikusiz batera ekin zion korrikari.

DENBORAZKOAK

Esaldi nagusia denbora perpausa amaitu bezain laster gertatuko da.

Berehala jazotzen direnak.

-(e)neko

Aurretik aipatu bezala forma hau -nerakoarekin nahasten da.

-(e)neko formak esaldi nagusia txertatua pasatu eta berehala datorrela azaltzen du.

Umeak aita ikusi zueneko berarengana hurbildu zen korrika.

Etxean sartu zeneko deiadarka hasi zen.

-e(n) bezain laster, e(n)bezain agudo, e(n) bezain azkar, e(n) bezain arin, e(n) bezain fite.

Aditz partizipioa edo aditz laguntzailearen ondoren agertzen zaizkigun forma hauek esaldi txertatua amaitu eta segidan nagusia datorrela adierazten dute. Baliokideak dira.

Jan bezain laster alde egin duzu mahaitik.

Zigarroa bukatu bezain fite, beste bat pizten du.

orduko

Amaitu orduko etxera joan zineten.

Botila edan orduko, beste bat erosi zuten.

eta berehala, eta bat-batean, eta behingoan, eta laster.

"Orduko"aren antza dute.

Zuek alde egin eta berehala joango naiz.

Haiek etorri eta behingoan hasi ginen afaltzen.

berria

Hitz honek perpaus bakar bat osatzen du. Partizipioa eta laguntzailearen artean kokatuko dugu.

Heldu berria da (Duela gutxi heldu da)

Ikusi berria dut ikasgai hori.

DENBORAZKOAK

Esaldi nagusia denbora perpausa amaitu bezain laster gertatuko da.

Berehala jazotzen EZ direnak.

-(e)nean

Aurretik ikusi dugun bezala denbora atzizki honek normalean bi ekintzak aldi berean gertatzen direla adierazten du, baina aditzek forma bukatuak dituztenean perpaus nagusiaren ondoren gertatuko da.

Poliziak ikusi zituenean, lapurrak alde egin zuen.

Babarrunak erre zirenean, bota egin genituen.

ondoan, ondoren, ostean, eta gero

Partizipioa izango dute aurrean.

Norgehiagoka bukatu ostean hasi ziren iskanbilak.

Gosaldu ondoren abiatu nintzen gosaltzera.

Orrialde hau amaitu eta gero etxeratuko naiz.

-z gero

Honek denborazkoaz gain, askotan baldintza esanahia hartuko du. Partizipioari erantsiko diogu.

Zuzendaria joanez gero hizketan hasi ziren.

-takoan

Esaldi nagusia partizipioa hartzen duen denbora perpaus honen ondoren gertatuko da.

Pilula horiek hartutakoan ez zara gosez sentituko.

eta, ta, -rik

Partizipioari lotuko dizkiogu forma hauek. Denbora-moduzkoak ditugu eta askotan ez zaigu erraza gertatuko bien artean desberdintzea.

Droga hartu eta egin zuen hanka.

Semeari belarrondokoa emanda, joan zen txikiteatzera.

Gela nol utzi dugun ikusirik, ez du gurekin hitz egingo.

barru, -(r)en buruan

Bi elementu hauek epea adierazteko balio dute. Barruk ez du markarik eskatzen ez aurrean, ez atzean. -(r)en buruan-ek noren kasua behar du aurrean.

Hamar egun barru Madrilera joango gara.

Hamar egunen buruan Madrilera joango gara.

DENBORAZKOAK

Prozesuaren abiapuntua: ekintza nagusia noiz hasten den azalduko digu.

-(e)netik, -(e)nez geroztik

Trinkoari nahiz aditz laguntzaileari lotzen zaizkio.

Andonik maite ninduela argi eta garbi esan zidanetik ez diot behin ere idatzi nahi izan.

Ur-murrizketak hasi zirenez geroztik ez dugu eduki lasaitasunik.

az geroztik, -z geroztik

Hauek NOIZTIK galderari erantzuten diote. -z geroztik partizipioari lotzen zaio; -az geroztik, berriz, izenei.

Istiluak hasiz geroztik ez zara kaleratu.

Joan zen urteaz geroztik ez gaituzu bisitatu.

DENBORAZKOAK

Prozesuaren amaiera: ekintza nagusia noiz bukatzen den esango digu.

-en arte, artean

-en arte aditz jokatua edo partizipioaren ostean jar dezakegu. Esaldi nagusiaren ekintzari amaiera emango dio.

Zu esertzen zaren arte ez dizut ezer kontatuko.

Izen bat aurrean duenean hiru aukera ditugu:

astelehen arte

astelehenera arte

astelehena arte

Artean, partizipioaren atzean jarri behar dugu.

Gurasoak etorri artean ezin duzue ezer jan.

Harik eta.... arte

Partizipioari zein aditz jokatuari lotuta agertuko zaigu. Arrekoaren esanahia beretsua du.

Harik eta berak ikusi arte ez du sinetsiko.

Harik eta berak ikusten duen arte ez du sinetsiko.

BERRIDAZKETAK

Molda itzazu hurrengo perpausak parentesi artean proposatzen zaizkizun elementuak erabiliz:

Fill in the Blank

Lan guztia amaitutakoan joan zaitezke etxera nahi baduzu. (-enean)

Fill in the Blank

Euskal literaturaren oroitzapenak lurrean diraueino izango da Xalbadorren izena euskaldunon gogotan. (bitartean)

Fill in the Blank

Autobusa han zegoen ikustera joan nintzen baina ordurako alde eginda zegoen. (-ko)

Fill in the Blank

Poltsa ireki eta berehala konturatu naiz dirua nonbait galdu zaidala. (laster)

Fill in the Blank

Kartel batzuk hormetan itsasten ari zirenean Guardia Zibilak etorri eta eraman egin zituzten. (la)

Fill in the Blank

Gu berriz etortzerakoan lan horiek bukatuta ikusi nahi ditut. (-nerako)

Fill in the Blank

Zu etorri aurretik ez gara hasiko bazkaltzen. (-n bitartean)

Fill in the Blank

Guztiak beren aulkietan eseri zirenean, konturatu nintzen nor zen nagusia eta nor morroia. (-tzean)

Fill in the Blank

Afaria amaitu ondoren zinera joateko asmoa dugu. (kotan)

Fill in the Blank

Automobileko atea kanpotik itxi eta berehala konturatu nintzen giltzak barruan utzi nituela. (-ko)

Fill in the Blank

Polizia iritsi eta berehala hasi ziren gorabeherak. (batera)

Fill in the Blank

Euskara batzeko deiak laurehun urte igarota gero bakarrik izan du erantzun betea. (buruan)

Fill in the Blank

Lapurreta gertatu den bazain laster kontrolak ipini dituzte. (orduko)

Fill in the Blank

Ohean zegoen, automobila garajetik lapurtu ziotenean. (-la)

Fill in the Blank

Kale erdian autoa hondatu zitzaion eta horrekin batera gasolinarik gabe geratu zen. (-tzeaz)

Fill in the Blank

Oporretatik etorri ondoren sekulako lana izan dut. (-z geroztik)

Fill in the Blank

Nik antxoak frijitu, platerera atera eta hik jan egiten dituk. (ahala)

Fill in the Blank

Ni jaio eta berehala joan ginen etxe berrira bizitzera. (agudo)

Fill in the Blank

Euskara batzeko deiak laurehun urte igarota gero bakarrik izan du erantzun betea. (buruan)