hücre zarı taşıma

HÜCRE ZARINDAN MADDE GEÇİŞLERİ​

By Merve Çelik

​Hangi kavramları öğreneceğiz ?

​

-Esnek, ince, seçici geçirgen (yarı geçirgen) bir yapıdır.

-İki tabakalı fosfolipitten oluşmuştur.

-Çift lipit (fosfolipit) tabakası akıcı olup sürekli hareket hâlindedir.

-Üzerinde madde alışverişini sağlayan porlar bulunur.

-Hücre zarı seçici geçirgendir. Bir molekülün zardan geçip geçemeyeceği ya da ne kadar kolaylıkla geçebileceği molekülün ve hücrenin özelliğine bağlıdır.

​

​

​HÜCRE ZARI

​

​

Hücre Zarından Madde Geçişleri

​

​Hücre zarından madde geçişlerini taşınan maddelerin büyüklüğüne göre ikiye ayırabiliriz:

​

1. Küçük Moleküllerin Geçişi: Pasif taşıma (difüzyon ve osmoz) ve aktif taşıma

2. Büyük Moleküllerin Geçiş: Endositoz (fagositoz ve pinositoz) ve ekzositoz

​

Hücre zarından madde geçişlerini enerji harcanıp harcanmamasına göre ikiye ayırabiliriz:

A. Enerji (ATP) harcanmayan geçişler: Pasif taşıma (difüzyon ve osmoz)

B. Enerji (ATP) harcanan geçişler: Aktif Taşıma, endositoz (fagositoz ve pinositoz) ve ekzositoz

KÜÇÜK MOLEKÜLLERİN GEÇİŞİ​

​PASİF TAŞIMA ANİMASYONU

​Küçük boyutlu moleküllerin hücre zarından enerji harcanmadan doğrudan geçmesi ile olan taşımadır.

​

Pasif Taşımanın Özellikleri

-Taşıma çok yoğun ortamdan az yoğun ortama doğrudur.

-Çift yönlü olarak gerçekleşebilir.

-Canlı ve cansız hücrelerde görülür.

-Sıcaklık ve hareket difüzyonu hızlandırır.

-Geçişme moleküllerin kinetik enerjisiyle gerçekleşir.

​

​ PASİF TAŞIMA

​

​

​

Pasif taşıma, difüzyon, kolaylaştırılmış difüzyon ve osmoz olmak üzere üç şekilde gerçekleşir.

​DİFÜZYON ANİMASYONU

DİFÜZYON

​

Difüzyon: Madde konsantrasyonunun (yoğunluğunun) çok olduğu taraftan az olduğu tarafa maddenin kendi kinetik (hareket) enerjisi ile geçişidir.

-Difüzyon hem canlı hem de cansız ortamlarda gerçekleşebilir.

-Bir zar olması şart değildir.

-Enerji harcanmaz ve taşıyıcı proteinler kullanılmaz.

​

DİFÜZYON HIZINI ETKİLEYEN FAKTÖRLER

​

-Zardaki protein kanalının sayısı arttıkça difüzyon hızı artar.

-Molekülün büyüklüğü arttıkça difüzyon hızı azalır.

-Ortam sıcaklığı arttıkça moleküllerin kinetik enerjileri artacağından difüzyon hızı da artar.

-Difüzyon yüzeyinin genişliği arttıkça difüzyon hızı artar.

-İki ortam arasındaki yoğunluk farkı arttıkça difüzyon hızı artar.

-Molekülün yapısal özellikleri vb. durumlardan etkilenir.

​

​

​KOLAYLAŞTIRILMIŞ DİFÜZYON ANİMASYONU

​- Su ve suda çözünen bazı maddeler, fosfolipit tabakasından doğrudan geçemezler.

-Glukoz, amino asit, bazı iyonların, suyun büyük kısmının kanal taşıyıcı protein ile (kanal proteinlerinden) yoğunluğun çok olduğu taraftan az olduğu tarafa doğru taşınmasıdır.

​

​​Kolaylaştırılmış Difüzyon

​

Multiple Choice

Aşağıda verilenlerden hangisi hücre zarından madde geçişlerinde difüzyon hızını etkileyen faktörlerden biri değildir?

• ATP MİKTARI

• SICAKLIK

• YÜZEY GENİŞLİĞİ

• MOLEKÜL AĞIRLIĞI

Open Ended

Difüzyon ve kolaylaştırılmış difüzyon arasındaki benzerlik ve farklılıkları yazınız.

Draw

Difüzyonu çizerek gösterelim.

Draw

Kolaylaştırılmış difüzyonu çizerek gösterelim.

Open Ended

Çizdiğiniz şemayı aşağıdaki şemayla karşılaştıralım.

​WORDWALL/PACMAN OYUNU

KAHOOT UYGULAMASI​

​DİYALİZ ANİMASYONU

​Seçilmiş moleküllerin seçici geçirgen zardan difüzyonuna diyaliz denir. -Diyaliz, bir çözeltideki çözünmüş belirli maddelerin, seçici geçirgen zarın diğer tarafına konulan farklı bileşime sahip bir çözelti aracılığı ile değiştirilme işlemidir. Diyaliz genellikle çözünebilen maddelerin konsantrasyonunu düşürmeyi amaçlar.

DİYALİZ

​Hemodiyaliz:

​

Böbrek hastalarında, böbrekler tarafından süzülüp atılamayan zararlı maddeler ile suyun fazlası seçici geçirgen bir zardan geçirilerek madde yoğunlukları özel olarak ayarlanmış diyaliz sıvısına alınmasıdır. -Bu işlem sırasında hastadan alınan kan, diyaliz makinesi yardımıyla kanın içeriği düzenlenir ve hastaya geri verilir.

​OSMOZ ANİMASYONU

​Osmoz suyun özel difüzyonudur. Suyun, yarı geçirgen bir zar üzerinde çok olduğu ortamdan, az olduğu ortama doğru geçişine denir.

​

OSMOZ

​

​

​PLAZMOLİZ-DEPLAZMOLİZ ANİMASYON

OSMOZUN GERÇEKLEŞTİĞİ ​FARKLI ORTAMLAR

​TURGOR ANİMASYON

TURGOR BASINCI​

​

Hipotonik ortamda su alarak şişen bitki hücresinde zarın çepere yaptığı basınca denir.

​

Turgor basıncı;

1. Otsu bitkilerin dik ve canlı durmasını sağlar.

2. Bitkilerde gaz alışverişi ve terlemede rol oynayan stomaların açılıp kapanmasında etkilidir.

3. Küstüm otu gibi bitkilerde nasti hareketlerinin gerçekleşmesini sağlar.

​TURGOR ANİMASYONU

​

Hücre içindeki çözünmüş maddelerin yaptığı basınçla oluşturdukları su emme kuvvetidir. Kısaca hücrenin su alma isteğidir de diyebiliriz.

-Su molekülleri osmotik basıncın fazla olduğu yere doğru hareket eder.

​

​

OSMOTİK BASINÇ

​

​

​-Hücre içindeki çözünmüş madde miktarı arttıkça veya hücre su kaybettikçe osmotik basınç dolayısı ile emme kuvveti (EK) artar.​

​-Hücre su alırsa veya hücrede çözünen madde miktarı azalırsa, osmotik basınç da azalır.

- Turgor basıncı ile osmotik basınç ters orantılıdır.

-Hücrede çözünen madde miktarı arttıkça osmotik basınç artar, turgor basıncı azalır.

-Ortam suyu arttıkça turgor basıncı artar, osmotik basınç düşer.

​

​OSMOTİK BASINÇ NASIL DEĞİŞİR?

​EMME KUVVETİ

​

Osmotik basıncın neden olduğu su çekme kuvvetidir.

-Emme kuvveti osmotik basınç ile turgor basıncı farkına eşittir.

(EK = OS – TB)

-Emme kuvveti ile osmotik basınç doğru orantılıdır.

​Canlı hücrelerde enerji harcanarak zardan geçebilen madde moleküllerinin az olduğu ortamdan çok olduğu ortama hücre zarından taşınmasıdır.

-Aktif Taşımanın Özellikleri

-Hücrede ATP harcanır.

Hem hücre için de hem de hücre dışında doğru olmak üzere çift taraflı gerçekleşebilir.

-Sadece canlı hücrelerde görülür.

-Hücre zarındaki enzimler ve taşıyıcı proteinler görev yapar.

-Yoğunluk farkı şart değildir.

​

​

AKTİF TAŞIMA

​

​​

Multiple Choice

Aktif taşıma ile ilgili olarak,

I. ATP harcanır.

II. Taşıyıcı proteinler ve enzimler görev alır.

III. İki ortam arasındaki yoğunluk farkını artırır.

özelliklerinden hangisi doğrudur?

• Yalnız  I

• II-III

•  I ve II

• I,II ve III

Open Ended

Aktif taşıma ve kolaylaştırılmış difüzyon ortak özelliklerini yazınız.

​WORDWALL

EMAZE UYGULAMASI

​

​BÜYÜK MOLEKÜLLERİN GEÇİŞİ

​Hücre zarından geçemeyen büyük moleküllerin koful oluşturularak hücre içine alınmasına denir.

Endositozun özellikleri:

1. Bakteri ya da protein gibi büyük moleküller alınır.

2. Endositoz olayında enzimler görev alır ve ATP harcanır.Sadece canlı hücrelerde gerçekleşir.

​​3. Bakteri ve mantar hücrelerinde hücre duvarı endositozu engeller.

4. Endositoz olayında yoğunluk farkı önemli değildir.

5. Endositoz sırasında hücre zarının bir kısmı kopup koful oluşumuna katıldığı için hücrenin yüzey alanı küçülür.

6. Endositoz olayı tek yönlüdür. (Hücre dışından içine doğru)

​

​ENDOSİTOZ

​

​PİNOSİTOZ ANİMASYONU

​

Büyük sıvı moleküllerin pinositik cep oluşturularak hücre içine alınması olayıdır.

-Sıvı moleküllerin zara değmesi ile zar içeri doğru çöküntü yaparak pinositoz cebini meydana getirir.-Sıvı moleküller pinositoz cebine dolar ve cebin boğumlanması ile pinositik koful oluşur.

-Kan yoluyla taşınan hormonların ilgili doku hücreleri tarafından alınması genellikle bu yolla olmaktadır.

​

​

​PİNOSİTOZ

​FAGOSİTOZ ANİMASYONU

​

Bakteri gibi hücrelerin ve büyük moleküllü katı besin maddelerinin yalancı ayaklarla sarılarak koful şeklinde hücre içine alınmasıdır.

- Amip, öglena, paramesyum gibi tek hücrelilerin beslenme şekli, akyuvarların mikropları yutması, fagositoza örnek verilebilir.

-Besin, hücre zarının oluşturduğu yalancı ayaklarla sarılarak hücre içine alınır. Yalancı ayakların bu hareketiyle oluşan yapı, zardan ayrılıp besin kofulu hâlinde sitoplazmaya aktarılır.

-Besinlerin koful içinde sindirimi, lizozomdan gelen sindirim enzimleri ile gerçekleşir.

​

​

FAGOSİTOZ​

​

​EKZOSİTOZ

​

Hücrelerin koful içindeki büyük maddeleri hücre dışına vermesi olayıdır.

Hücrelerin dışarı verdiği maddeler atık maddeler olabileceği gibi hücrelerin ürettiği özel maddeler de olabilir.

-Örneğin sindirim enzimleri, böcekçil bitkilerde ve ayrıştırıcı (çürükçül) mantarlarda bu yolla hücre dışına verilir.

​

​

​Ekzositoz Özellikleri

​

-Enzimler görev alır ve ATP harcanır.

-Enzim, hormon, reçine gibi maddeler salgılanır.

- Sadece canlı hücrelerde gerçekleşir.

-Zara koful eklenmesi olduğundan hücre zarı yüzeyi genişler.

-Madde geçişi tek yönlüdür. (Hücre içinden dışına doğru)

-Derişim farkı önemli değildir.​

Multiple Choice

Aşağıda verilen hücre zarından madde geçişi yöntemlerinden hangisi zar üzerindeki porlardan geçemeyecek kadar büyük olan moleküller içermektedir?

• Endositoz

• Osmoz

• Pasif Taşıma

• Difüzyon

Multiple Choice

Polimer haldeki katı besinlerin hücre içerisine alınmasına ne ad verilir?

• Pinositoz

• Fagositoz

• Osmoz

• Ekzositoz

​WORDWALL

PLİCKERS UYGULAMASI

OUİZLET UYGULAMASI​