Zabytki architektury, muzea i inne obiekty

Zabytki architektury i budownictwa w Polsce

​Zabytek

Określenia tego używa się w odniesieniu do rzeczy lub zespołu rzeczy będących dziełem człowieka lub związanych z jego działalnością i stanowiących świadectwo minionej epoki bądź zdarzeń, które powinny być zachowane ze względu na swoją wartość artystyczną, naukową i historyczną

​Podział zabytków według ustawy

• zabytki nieruchome

• zabytki ruchome

• zabytki archeologiczne (zabytek nieruchomy będący powierzchniową, podziemną lub podwodną pozostałością egzystencji i działalności człowieka)

Zabytek Przyrody - szczególnie cenne drzewo, grupa drzew (park, las, aleja) lub głaz narzutowy.
Wszystkie zabytki łącznie (z dziedziny budownictwa, rzemiosła, sztuki, archeologii) stanowią zasoby dziedzictwa kulturowego

​Szczegółowy podział zabytków nieruchomych

• założenia przestrzenne - dzielnice, osiedla, place, ulice, kanały, linie kolejowe, miejsca pamięci narodowej, założenia rekreacyjne i sportowe

• obiekty sakralne - świątynie, klasztory, dzwonnice, kaplice, cmentarze, figury

• obiekty budownictwa obronnego - mury obronne, bramy miejskie, fosy, forty

• budowle użyteczności publicznej - siedziby władz, szkoły, banki, poczty, dworce, teatry, itp

• pałace i dworki

• zieleń

• zabudowa folwarczna - oficyny mieszkalne i gospodarcze, budynki produkcyjne, spichlerze

• domy mieszkalne

• budownictwo przemysłowe - hale produkcyjne, warsztaty, mosty, wieże szybowe w kopalniach, młyny

• cmentarze - wojenne, komunalne, mogiły

Polska jest krajem o długiej, bo ponad tysiącletniej tradycji i burzliwej historii. Świadectwem tego są pozostałe liczne zabytki architektury osadniczej, obronnej, sakralnej czy przemysłowej. Najwięcej i najcenniejsze z nich zachowały się w ośrodkach miejskich z wielowiekową tradycją.

Od początku istnienia Polska znajdowała się w centralnej części Europy na styku różnych kultur, wschodniej i zachodniej oraz południowej i północnej. W rezultacie wykształciły się tu wielokulturowe tradycje i zabytki, charakterystyczne dla danego regionu.

Zamki i pałace na przestrzeni dziejów wpisały się w krajobraz Polski. Stanowią ważne dziedzictwo kulturowe naszego kraju. Wiele z nich to skarby kultury i perły architektury, z bogatym wyposażeniem i zbiorami sztuki.

Polskie zamki i pałace to cenne zabytki pełniące nie tylko funkcje muzealne i kulturalne, ale także hotelarskie, restauracyjne, konferencyjne, wypoczynkowo-zdrowotne (spa i wellness), rekreacyjne i rozrywkowe.

Wraz z zachowanymi przypałacowymi parkami i ogrodami stanowią ważną grupę atrakcji turystycznych rozmieszczonych w prawie wszystkich zakątkach Polski.

Pałace i zamki w Polsce dla każdego! - Polska Travel (PL)

You can open this webpage in a new tab.

Copy link

Open in new tab

​Zespoły zamkowe

Zamki, pałace, dwory i twierdze w Polsce

• Kamieniec Ząbkowicki - neogotycki zamek królewski z parkiem

• Kórnik - zamek

• ​Lidzbark Warmiński - zamek Biskupów wraz z przedzamczem

• Lubin - Zamek Królewski z Katedrą Zamkową

• Moszna

• Nieborów

• Niedzica

• Szczecin - Zamek Książąt Pomorskich

• itp​

• Baranów Sandomierski - zamek Leszczyńskich

• Białystok - zespół dworsko-parkowy Branickich

• Brzeg - renesansowy Zamek Piastów Śląskich

• Giżycko - twierdza Boyen

• ​Golub-Dobrzyń - zamek krzyżacki

• Gołuchów - zamek Działyńskich wraz z parkiem ​

• Jelenia Góra - ruiny zamku Chojnik​

Muzea jako instytucje powołane do gromadzenia i badania obiektów przedstawiających wartości historyczne bądź artystyczne oraz opieki nad nimi udostępniają publiczności część posiadanych zbiorów.

Poza działalnością wystawiennicza prowadzą także różne formy działalności edukacyjnej​

​Podział muzeów

1. Narodowe - posiadające najbogatsze zbiory, głównie z zakresu sztuki i rzemiosła artystycznego; często prowadzą samodzielne badania naukowe

2. Okręgowe i regionalne - zbiory są zróżnicowane, przeważnie związane z historią regionu w którym funkcjonują

   Odrębną grupę stanowią :

   • muzea archeologiczne

   • muzea biograficzne

   • muzea etnograficzne oraz skanseny

   • muzea historyczne

​Pierwsze muzeum w Polsce zostało założone w 1801 r. w Puławach z inicjatywy księżnej Izabeli Czartoryskiej i gromadzono w nim pamiątki narodowe

Pierwsze muzea oparte na naukowych przesłankach powstały w Warszawie w roku 1862 (Muzeum Sztuk Pięknych)​ oraz Muzeum Narodowe w Krakowie w 1879 r.

Pierwszym muzeum regionalnym było Muzeum Tatrzańskie utworzone w 1888 r. w Zakopanym. ​

Współczesne muzea to coraz częściej nowoczesne, interaktywne miejsca, które objaśniają świat, intrygują lub potrafią rozśmieszyć. Nierzadko powstają z prywatnych pasji różnego rodzaju zapaleńców. Muzea i galerie w Polsce są żywe, arcyciekawe i zapraszają na prawdziwą podroż w czasie i przestrzeni.

​

Dodatkowo obiekty muzealne stały się także doskonale funkcjonującymi centrami kultury, w których zobaczyć można spektakle teatralne, posłuchać koncertu lub też wziąć udział w innym tego typu wydarzeniu.

​

Każde muzeum gromadzące zbiory o wyjątkowym znaczeniu dla kultury narodowej może ubiegać się o wpis do Państwowego Rejestru Muzeów prowadzonego przez Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego.

​

Obecnie Państwowy Rejestr Muzeów obejmuje 135 obiektów,

natomiast wszystkich obiektów typu muzealnego jest ponad 500 z czego dodatkowo jeszcze 400 jest w organizacji. ​

​

https://bip.mkidn.gov.pl/pages/rejestry-ewidencje-archiwa-wykazy/rejestry-muzeow.php ​

• Muzeum Filumenistyczne w Bystrzycy Kłodzkiej,

• Muzeum Ludowych Instrumentów Muzycznych w Szydłowcu,

• Planetarium Śląskie w Chorzowie,

• Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie,

• Muzeum Zamoyskich w Kozłówce,

• Muzeum Rzemiosła Artystycznego w Poznaniu,

• Muzeum Piastów Śląskich w Brzegu

Przykłady muzeum sztuki, specjalistycznych

​Muzeum biograficzne i izby pamięci

​

Głównym motywem powstania muzeów biograficznych i izb pamięci jest ochrona przed zapomnieniem dóbr kulturalnych, świadczących o przeszłości osób lub wydarzeń.

zbiory tych obiektów zawierają najczęściej wycinki prasowe, dokumenty pisane, ​fotografie, odznaczenia, obrazy, albumy, dyplomy, puchary zabezpieczone w specjalnie do tego celu przeznaczonych gablotach i regałach.

​

O atrakcyjności takiego muzeum ​czy izby decyduje : ranga postaci, której poświęcono ekspozycję, wielkość i różnorodność zbiorów, położenie w regionie turystycznym oraz relacje wobec innych walorów

​Wybrane muzea biograficzne i izby pamięci

• Dom urodzenia Fryderyka Chopina w Żelazowej Woli,

• muzeum Bolesława Prusa w Nałęczowie

• Galeria „Sportowe Trofea Adama Małysza” w Wiśle,

• Muzeum Stanisława Wyspiańskiego w Krakowie,

• Izba Pamięci Żydów Lublina

• Muzeum Jana Kochanowskiego w Czarnolesie,

• Dom Rodzinny Ojca Świętego Jana Pawła II w Wadowicach,

• Muzeum Mikołaja Kopernika we Fromborku,

• Muzeum Podróżników im. Tony'ego Halika w Toruniu,

• Muzeum Nikifora w Krynicy Zdroju

Muzea archeologiczne

Dziedzictwo archeologiczne obejmuje wszelkie ślady ludzkiej egzystencji i składa się z miejsc związanych ze świadectwem działalności ludzkiej.

Mogą one dotyczyć opuszczonych budowli czy wszelkiego rodzaju pozostałości (wliczając w to obiekty podziemnie i podwodne) wraz z wszelkim ruchomym materiałem kulturowym z nim związanym​

Wystawy o charakterze archeologicznym często stanowią część zbiorów muzeów okręgowych czy powiatowych. Podobnie jest z grodziskami (pozostałości po osadzie obronnej lub grodzie w postaci wzniesienia), których pozostałości są dziś widoczne na mapie kraju w wielu miejscach.

​

Archeologiczne atrakcje turystyczne dzielimy na :

a. nieruchome obiekty - pozostałości budowli, cmentarzyska, kurhany (nasyp ziemny w którym znajduje się komora grobowa), starożytne drogi, kopalnie, ślady orki, grodziska

b. ruchome - ​przedmioty jak narzędzia czy fragmenty naczyń glinianych z dawnych epok,

Home

Open in new tab

Copy link

​https://www.polska.travel/pl/poznaj-atrakcje-i-zabytki/zabytki-i-inne-atrakcje/zabawa-w-przeszlosc

​Przykłady muzeów i rezerwatów archeologicznych

• Muzeum Archeologiczne w Poznaniu

• Rezerwat Archeologiczny i Muzeum Neolitycznego Górnictwa w Krzemionkach,

• muzeum Ziemi Kaliskiej - rezerwat archeologiczny w Kaliszu,

• Muzeum Regionalne, grodzisko na wyspie Wolin

• Muzeum Początku Państwa Polskiego w Gnieżnie

Muzea etnograficzne, skanseny oraz ośrodki twórczości ludowej

Etnografia

Jako nauka o narodach, ludach i grupach etnicznych jest ściśle związana z folklorem czyli ludową twórczością artystyczną obejmującą legendy, baśnie, podania, ballady, przysłowia, muzykę, tańce, sztukę oraz zdobnictwo.

W Polsce rozwijają się hafciarstwa, plastyka obrzędowa, rzeźba w drewnie, garncarstwo, tkactwo i kowalstwo. ​

​Regiony etnograficzne w Polsce

Po II WŚ wydano opracowanie dotyczące rejonów etnograficznych na podstawie , którego wyróżnia się :

• rejony o wciąż żywej tradycji, w której lokalna twórczość stanowi wizytówkę ​regionu (Podhale, Spisz, Orawa, Beskid Śląski i Żywiecki, Kurpie, Kujawy i Małopolska)

• regiony o bogatych tradycjach plastyki ludowej, która po okresie zaniku została ożywiona (Opolszczyzna, Bory Tucholskie, Kaszuby)

• regiony w których miejscową tradycję wypiera wielokulturowość pozbawiona więzi z dawną sztuką ludową (Pomorze, Dolny Śląs, Warmia i Mazury)​

Regiony o żywej tradycji cieszą się dużą popularnością wśród turystów. Za największe uważa się :

• autentyczność i żywość folkloru góralskiego na Podhalu,

• koniakowskie koronki oraz haft cieszyński oraz żywiecki na tiulu,

• ​konkurs szopek krakowskich,

• ​wycinanki kurpiowskie w kształcie Lelui,

• instrumenty ludowe (bębny, dudy, kołatki, okaryny),

• folklorystyczne zespołu ludowe ​

Architektura ludowa

Ze względu na podobieństwo cech obiektów mieszkalnych na terenie Polski wyróżnia się ok 20 regionów architektury lokalnej.

Tradycyjne budownictwo, ​ludowe, które jeszcze do niedawna stanowiło nieodłączny element zabudowy wiejskiej, z każdym rokiem zanika.

Uwagę turystów przykuwają jednak pojedyncze chałupy, spichlerze, wiatraki i młyny.

Dziś spotykamy jedynie enklawy tradycyjnego regionalnego budownictwa w postaci skansenów czyli muzeów etnograficznych na wolnym powietrzu.

Przykłady

• Zagroda Wsi Pszczyńskiej,

• Skansen Górniczy Królowa Luiza i skansen podziemny w Zabrzu,

• Muzeum Ludowych Instrumentów Muzycznych w Szydłowcu,

• Skansen Miniatur w Pobiedzisku,

• Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku,

• Muzeum Romów i Skansen Taboru Cygańskiego w Tarnowie,

• Muzeum Dawnych Sprzętów Wambierzyce

• Państwowe Muzeum Etnograficzne w Warszawie,

• Muzeum Kaszubskie w Kartuzach,

• Skansen Kurpiowski w Nowogardzie,

• Beskidzka Izba Twórczości w Istebnej,

• Muzeum Wsi Opolskiej w Opolu,

• Skansen Lokomotyw w Jaworzynie Śląskiej,

• Parowozownia Wolsztyn

Imprezy folklorystyczne

• Lubelskie Spotkania,

• Tydzień Kultury Beskidzkiej ,

• Międzynarodowy Festiwal Folklorystyczne EuroFolk w Zamościu,

• Międzynarodowy Dziecięcy Festiwal Folklorystyczny "Darujmy światu pokój" w Oświęcimiu,

• Święto Dzieci Gór w Nowym Sączy

• Redyk owiec

Zabytki działalności gospodarczej i techniki

Współczesne osiągnięcia gospodarcze i techniczne mogą stanowić pewien walor krajoznawczy. Walory krajoznawcze są związane z zabytkami działalności gospodarczej udostępnionymi do zwiedzania w muzeach albo w dawnych zakładach produkcyjnych, z których część pełni swoje funkcje do chwili obecnej.

​Wśród muzeów tych można wyróżnić muzea techniki, przemysłu i rolnictwa. Z eksponatów jakie możemy zobaczyć w takich obiektach to mikroskopy elektronowe, reaktory jądrowe, lasery, komputery, samochody, instrumenty, itp.

​

Szczególnie zainteresowanie budzą natomiast te obiekty związane z działalnością gospodarczą i techniczną, szczególnie ze względu na różnorodność ​ekspozycji i form ich udostępnianiu.

Znaczącą role odgrywają tutaj stare zakłady przemysłowe, skanseny, muzea specjalistyczne i obiekty unikatowe.

​

Przykłady

• Muzeum Miedzi w Legnicy,

• Muzeum Górnictwa o Hutnictwa Złota w Złotym Stoku,

• Muzeum Sportu i Turystyki w Karpaczu,

• Tyskie Muzeum Piwowarstwa w Tychach,

• Muzeum Latarnictwa w Rozewiu

• Sztolnia Czarnego Pstrąga w Tarnowskich Górach,

• Muzeum Papiernictwa w Dusznikach Zdroju,

• Śluza na Kanale Augustowskim,

• Centralne Muzeum Włókiennictwa w Łodzi,

• Muzeum Kolei Wąskotorowej w Sochaczewie

Muzea Martyrologii oraz Miejsca Pamięci Narodowej

​Znajomość dziejów własnej ojczyzny przejawia się nie tylko w postaci wiedzy książkowej, ale przede wszystkim w szeroko pojętym krajoznawstwie.

Jednym z celów krajoznawstwa jest umożliwienie zwiedzającym zetknięcie się z miejscami, z którymi kojarzą się wydarzenia o charakterze patriotycznym. W polskiej historii i krajobrazie nie brakuje wydarzeń związanych z walkami o wolność i niepodległość, a także miejsc pamięci narodowej. Dla części tych miejsc brak jest pełniejszej dokumentacji, a także odpowiedniego przystosowania turystycznego.

Pamiątkami takich wydarzeń są groby, cmentarze wojenne, nieruchomosci lub ich pozostałości, tablice pamiątkowe itp.​

​

Home

Open in new tab

Copy link

Obiekty historyczno​-wojskowe

Walory krajoznawcze dotyczące walk i działań wojennych reprezentują obiekty, wśród których wyróżnić można trzy grupy:

a. muzea wojskowe, gromadzą zbiory oręża, często sprzed wielu stuleci, aż do okresu historii najnowszej, bądź też są poświęcone konkretnej bitwie w czasach odległych lub stosunkowo nam bliskich — z okresu ostatniej wojny światowej;​

b. budowle obronne pochodzące z wieków XVIII, XIX i XX

c. pomniki i cmentarze upamiętniające wydarzenia wojenne.

​

Poszczególne obiekty ilustrują różny przekrój czasowy.

​

Miejsca i muzea martyrologii

Na terenach dawnych działań eksterminacyjnych zostały utworzone muzea martyrologii, obrazujące tragiczny los ofiar faszyzmu, lub zbudowane wielkie pomniki - mauzolea dla upamiętnienia tych wydarzeń i uczczenia zmarłych

Do najbardziej znanych i najczęściej odwiedzanych muzeów martyrologii należy muzeum w Oświęcimiu i muzeum w Lublinie na Majdanku, a także dawny obóz koncentracyjny w Treblince.​

• Muzeum Początków Państwa Polskiego w Gnieźnie,

• Muzeum Tradycji Niepodległościowych w Łodzi,

• Niszczyciel OPR "Błyskawica",

• Pomnik Małego Powstańca w Warszawie,

• Twierdza w Modlinie,

• bunkry i fortece

• Muzeum i Pomnik Grunwaldzki,

• Muzeum Historii Żydów Polskich w Warszawie,

• Muzeum Historyczne Miasta Krakowa,

• Muzeum Powstań Śląskich w Brzegu,

• Muzeum Hymnu Narodowego w Będominie,

• Twierdza Śrebrna Góra,

​Muzea i inne obiekty o charakterze historycznym