Экологиялық фактор. Қоректік тізбек

Экологиялық факторлар.

Қоректік тор.

• Табиғаттағы тірі ағзаларға әсер ететін заттардың топтары туралы түсінік қалыптастыру

• Қоректі​к тор және қоректік тізбектің құрамын анықтау

• Қоректік тізбек құрастыруды үйрену​

Сабақтың мақсаты

Экологиялық фактор - тірі ағзаларға әсер ететін барлық заттар.

Әсер ететін факторлардың табиғатына қарай 3 тобы бар.

Абиотикалық (тірі емес) фактор.

Әсер ететін заттар табиғаттың жансыз компоненттері. Мысалға: жарық мөлшері, жылу, су, климат, жер бедері, топырақ, т.б.​

​Антропогенді (адамның) фактор.

Қоршаған ортаға адамның тигізетін әсері. Мысалға машина мен зауыттардан шығатын түтіннің ауаға бөлінуі, ормандарды кесу, т.б.​

​Биотикалық (тірі) фактор.

Тірі ағзаға әсер ететін заттар басқа тірі ағзалар. Мысалға: мысықтың тышқанды аулауы, қолтырауын мен тити құсының бірлесіп тіршілік етуі, т.б.)​

​Экологиялық фактор

​Қазіргі заманда адамзаттың дамуынан, машина және зауыттардың саны артуынан қоршаған ортаның ластануы орын алуда. Мысалға әртүрлі зиянды газдар ауаға бөлініп, атмосфераны ластайды. Қоқыстарды жоймай суға, жерге тастау су мен топырақты ластайды.

Көп жағдайда адамның іс - әрекеті тірі ағзаларға теріс әсер етеді. Бірақ жағымды әсері де болуы мүмкін. Мысалға табиғи қорықтарды ұйымдастыру олардағы тірі ағзаларды жойылып кетуден сақтайды.

Кейде әртүрлі салаларда, әсіресе мұнай өндірісінде өндірістік қалдықтар қоршаған ортаға төгіліп, тірі ағзаларға кері әсер етеді.

Антропогенді фактор

Тірі ағзалар табиғатта әртүрлі жолмен әсерлеседі. Ол әсерлер жағымды немесе жағымсыз болуы мүмкін.​

​ Жағымды әсерлескенде тірі ағзалар бірге тіршілік етеді. Мысалға құстар үлкен шөпқоректі жануарлардың үстіне ұя салып, балапандарын қорғайды. Ал құстар үлкен жануарларға артынан келген жыртқыштар туралы хабарлайды. Немесе қолтырауын мен тари құсын айтуға болады. Қолтырауын қоректенген кейін тістерінде қалған тамақ қалдықтарын ала алмайды. Оған тари құсы ауыз қуысын тазартуға көмектеседі, солай өзі қоректенеді. ​

Жағымсыз әсерге жыртқыштық немесе паразитизмді айтуға болады. Жыртқыш өзінің жемтігін аулап оны қорек ретінде қолданады. жемтігі тіршілігін тоқтатады.

Паразиттер иесінің үстінде немесе ішінде жүріп, оны қорек ретінде қолданады, бірақ өлтірмейді. Мысалға, бүрге- паразит, ал ит оның иесі​.

Биотикалық фактор

​

Абиотикалық факторлар қошаған ортаның айрылмас бөлігі. Олар тірі ағзалардың тіршілік етуіне тікелей әсер етеді.

Жарық, Күн сәулесінің түсуі. Барлық тірі ағзалар Күннен келетін энергия арқылы тіршілік етеді. Күн біздің планетаны жылытады, өсімдіктердің өсуіне әсер етеді.

Су, ылғалдылық. Тірі ағзалардың денесі шамамен 60-90 пайыз судан тұрады. Күнделікті тіршілігі үшін оларға судың белгілі бір мөлшері керек. Егер су жеткіліксіз болса ағзадағы барлық процесстер бұзылады, су мөлшері тым азайса тіршіліктің тоқтауы да орын алуы мүмкін.

​

Көбіне абиотикалық факторлар тірі ағзалардың қалыпты тіршілігіне өте маңызды болғанымен олардың шектен тыс мөлшері де теріс әсер етеді. Кейде табиғи апаттық жағдайлар болады (су тасқыны, орманның өртенуі, жанартаудың атқылауы. т.б.)​.

Абиотикалық фактор​

Multiple Select

Берілген мысалдардан биологиялық факторларды көрсетіңіз.

• Судың мұнаймен ластануы

• Арыстанның бұғыны аулауы

• Ормандағы ағаштардың қысқа өсімдіктерге күн сәулесін жеткізбеуі

• Кейбір құстардың үлкен шөпқоректі жануарлардың үстіне ұя салуы

• Су тасқыны

​Қоректік тізбек - табиғаттағы тірі ағзалардағы энергияның берілуін көрсететін тізбек.

Тірі ағзалардың тіршілік әрекеттеріне энергия қажет. Энергия қоректік заттардан алынады. Энергия (қоректік заттар) бір ағзадан екіншісіне беріледі. Энергияның берілген жолын тізбек ретінде орналастырып қоректік тізбек алуға болады.

​Тізбектің басында Күн (энергия көзі) болады. Күннің сәулесін өсімдіктер сіңіріп, фотосинтез арқылы қоректік заттар (көмірсу) жасайды. Өсімдіктерді өсімдікқоректік жануарлар жейді (қоян, сиыр, қой, т.б.), өсімдікқоректілерді жыртқыштар қорек ретінде қолданады. Ең соңында тірі ағзалар тіршілігін тоқтатқанда денесін шіріту бактериялары сияқты ағзалар химиялық қосылыстарға дейін ыдыратады.

​Қоректік тізбекті қалай құрастырамыз?

Қоректік тізбекте энергия келесідей реттілік бойынша беріледі.

1) Продуцент(өсімдіктер) - Күн энергиясын қолданып қоректік заттар жасайды.

2) Консументтер (жануарлар) - ​ өсімдіктер жасаған қоректік зарттармен қоректенеді. Өсімдіктердегі қоректік заттар ағзасына неші кезекте берілді соған байланысты І, ІІ, ІІІ реттік консументтер деп бөлінеді.

3) Редуценттер (бактерия, саңырауқұлақ, шұбалшаң) - қалдықьтарды ыдыратады.​

​

Мысал:

1) Шөп - қой - қасқыр

Бұл қоректік тізбекте шөп (продуцент) , қой мен қасқыр консумент (қой шөптен қоректік заттар алады, бірінші консумент, сондықтан ол І​ реттік консумент. Қойды қасқыр жейді, ол тізбектегі екінші консумент, сондықтан оны ІІ реттік консумент деп атайды.

​

​2) Гүл - ара - торғай - бүркіт - бактерия

Мына тізбекте Гүл - продуцент, ара, торғай, бүркіт - консумент, бактерия - редуцент.

Ара - І реттік, торғай - ІІ реттік, бүркіт - ІІІ реттік консументтер, қоректік тізбекте орналасу ретіне қарай.​

Тапсырма.

Берілген қоректік тізбектердің үшіншісін талдаңыз.​ Продуцент, консумент, редуцент анықтаңыз.

Тапсырма 2. Берілген ағзаларды қолданып, өз қалауыңыз бойынша 3 қоректік тізбек құрастырыңыз.

​

раушан, алма, шөп, сәбіз, қоян, құрт, ара, көбелек, ​қой, түлкі, қасқыр, бүркіт, торғай, тоқылдақ, жылан, шұбалшаң, шіріту бактериясы

​