görme engelliler

​ Gözün Anatomisi ve İşleyişi

​GÖRME YETERSİZLİĞİ

​Gözün çalışması karmaşık bir süreç içermektedir. Gözün anatomisi pek çok farklı yapıdan oluşmaktadır. Bu yapıların etkileşimli çalışması sonucunda görme eylemi gerçekleşmektedir. Kornea, iris, göz bebeği, göz merceği, retina ve optik sinir görme eyleminin gerçekleşmesine yardımcı olan anatomik yapılardır.

​• Kornea: Disk biçimli ve saydam yapısıyla ışığın göze girmesine izin verir. Bir pencere gibidir. Aynı zamanda kir, toz veya yüzeysel yaralanma gibi dışsal etkilere karşı gözü korur. Doğal olarak oldukça dirençlidir. Eğriliği ona optik nitelikler kazandırır ve net görmemize yardımcı olan anahtar bir rol oynar. • İris: Renkli bir halka olan iris, göz bebeğini çevreler ve tıpkı bir kamera objektifinin açıklığına benzer işlev görür. Göze giren ışığı dengeler. Aydınlık bir ortamda göz bebeğinin küçülmesini sağlar, böylece daha az ışık girişine izin verir. Karanlıkta ise daha fazla ışık girişine izin vermek için göz bebeğinin büyümesine yardımcı olur. İris aynı zamanda göze rengini veren yapıdır. • Göz bebeği: İnsan gözünün ortasındaki siyah noktadır. İris kısmında yer alır. Gelen ışığa tepki verir ve ışığın yoğunluğuna göre uyum sağlar. Bunu göz bebeklerinin kendisi değil, iris mümkün kılar. • Göz merceği: Göz bebeğine giren ışığı toplar, böylelikle retina üzerinde net bir görüntü sağlamaktadır. Elastiktir ve hem yakın hem de uzak mesafeden nesnelere odaklanmayı sağlamaktadır. • Retina: Optik sinir aracılığıyla beyne iletebilmek için ışık ve renk uyarıcılarını elektrik akımına dönüştürür. • Optik sinir: Yaklaşık bir milyon sinir lifinden oluşur, yarım santimetreye yakın bir kalınlıktadır. Göz bebeği yoluyla retinadan çıkar. Retinanın ışığı dönüştürerek meydana getirdiği elektrik akımının beyne iletilmesinden sorumludur.

​Gözün işleyişi, gözdeki anatomik yapıların birlikte çalışması sonucu meydana gelen görme sürecini ifade etmektedir. Göze düz bir hat şeklinde ulaşan ışık kornea, göz bebeği ve göz merceğinden geçerek kırılır. Kırılan ışık retina üzerinde odaklanır ve retina tarafından elektrik akımına dönüştürülür. Ortaya çıkan elektrik akımı optik sinirler aracılığıyla beyne iletilir. Beyne gelen bu sinyaller beynin görme merkezinde işlenerek görüntüye dönüştürülür.

​Görme Duyusunun Özellikleri

Görme, gözde başlayıp beyne kadar ulaşan bir sürecin sonunda meydana gelmektedir. Görmeyi sağlayan yapıların çalışma biçimi ışık kaynağına, gözün ışık kaynağına olan uzaklığa ve ışığın şiddetine göre farklılaşmaktadır.

​Yakın ve uzak şeyleri görmek:

Sağlıklı gözler yakın ve uzak görme arasında geçiş yapabilir ve her iki mesafedeki nesneleri net olarak görebilir. Farklı mesafelerdeki nesneleri net olarak görmeyi sağlayan bu yetenek göz uyumu olarak bilinir. Bu da göz merceğinin elastikliğine dayalıdır. Bozulma olmadığı sürece şeklini değiştirebilir ve böylelikle görmek istenilen yakındaki veya uzaktaki nesnelere göre uyum sağlayabilir. Normal bir göz merceği yassı ve uzundur, bu da belirli bir mesafedeki nesnelere bakmak için idealdir. Ancak bir nesneye yakından bakıldığında lensler daha kavisli hâle gelerek yakın mesafeye geçiş yapar ve yakındaki nesnelerin net olarak görülmesine izin verir.

​Nesneleri gündüz görmek:

Işık miktarı bol olduğunda nesneleri görmek renkli görüşten sorumlu algılayıcı, konik hücreler tarafından üstlenilen bir görevdir. Göz bebeği de gündüz görüşüne katılır. Ortam ne kadar parlak olursa göz bebeği o kadar küçülür. Farklı ışık yoğunluklarına uyum sağlar ve göze giren ışık miktarını düzenler.

​Gözün gece ve alaca karanlık görüşü:

Gece olunca gözler, gündüz görüşünden gece görüşüne geçiş yapar. Sağlıklı gözlerin karanlığa uyumu için yaklaşık 25 dakika gerekir. Ne kadar az ışık olursa gözün algılayıcı hücreleri o kadar aktif hâle gelir. Bu hücreler aydınlıktan karanlığa geçişlerdeki görmeden sorumludur ve çubuk hücreler olarak bilinir. Aynı zamanda göz bebekleri de mümkün olduğunca fazla ışığın içeri girmesi için genişler. Sağlıklı gözlerin değişen ışık koşullarına uyum sağlaması sorun olmaz.

​Miyop, hipermetrop, astigmat vb. birçok görme sorunu, görme işleyişini olumsuz etkileyebilmektedir. Bu sorunlar uzman göz hekimleri tarafından tıbbi cihazlar kullanılarak tespit edilebilmektedir

​Görme Duyusunun Gelişimi

*İnsan duyuları aracılığıyla çevreyle etkileşim kurar. Görme duyusu bütünleyici bir duyu olarak yakın temas gerektiren dokunma, tat ve koku duyularının da gelişimini etkilemektedir.

* Bir yenidoğanın görüşü bir yetişkininkinden, hatta bir çocuğunkinden çok daha farklıdır. Yenidoğan henüz renkli görüşe sahip değildir. Sadece grinin tonlarında görür, görüşü bulanıktır. Çünkü görmeyi kontrol eden retina ve beyindeki sinir hücreleri tam olarak gelişmemiştir.

*Yenidoğan ilk birkaç haftadan sonra renkleri görmeye başlar ve renkli görüş birkaç ay boyunca gelişmeye devam eder. Bu birkaç ay, görüşün keskinleştiği ve ışığa duyarlılığın yavaşça arttığı zamandır.

​• Dördüncü aydan itibaren derinlik hissi gelişir. Çocuk uzun süre boyunca ellerine bakma, parmaklarını inceleme, ellerini orta hatta birleştirme vb. davranışlarda bulunur. Bu dönem el göz koordinasyonunun başlangıcıdır. Ellerin orta hatta kullanımı çocuğun vücudunu tanımasına olanak sağlar. Göz hareketlerinin giderek gelişmesi ile çocuk daha geniş bir çevreye ilgi duyar.

• Beşinci ve altıncı aylarda çocuk kol boyu mesafedeki nesnelere uzanır, onları yakalar. Çocuğun bu dönemde dokunma ve el becerileri artar.

• Altıncı ayda, renk görüşü ve görüş keskinliğinin tamamen gelişmiş olması beklenir. Normal gelişim gösteren sekiz aylık bir çocuğun gördüğü görüntü yetişkin seviyesine gelmiş ve derinlik hissi artmıştır.

​

• Dokuzuncu aydan itibaren çocuk yüz ifadelerini taklit eder, saklanan cisimleri bulur, yeni cisimlere, insanlara ve çevreye duyarlı hâle gelir.

• İki yaşına doğru gözle takip etme, derinlik algısında artış gözlenir ve el göz koordinasyonu gelişmeye devam eder.

• Çocukların görme duyusu gelişimi okul yıllarına doğru giderek gelişmeye devam eder. Görme duyuları okul çağına doğru okuma yazma için gerekli şekilleri, renkleri, harfleri ve numaraları tanıyacak biçimde güçlenir

​Görme Yetersizliğini Önlemenin Yolları Görme yetersizliğini önlemek çok yönlü bir çalışma ve iş birliği gerektirmektedir. Görme yetersizliğini önlemede yapılması gerekenler; toplumun bilinçlendirilmesi, sağlık hizmetlerinin geliştirilmesi ve yaygınlaştırılması, yasal tedbirler ve diğer faktörler başlıkları altında incelenebilir

​Sağlık hizmetlerinin geliştirilmesi ve yaygınlaştırılması

• Görme yetersizliğine neden olabilecek hastalıklarla ilgili doğum öncesi sağlık kontrolleri yapılmalıdır.

• Doğumun yetkili ve uzman kişilerce gerçekleştirilmesi sağlanmalıdır.

• Erken doğumlarda bebeklere sağlanan oksijen desteği kontrollü olmalıdır.

• Eğitim ortamlarında erken çocukluk ve okul öncesi dönemlerinden itibaren düzenli olarak göz tarama ve muayene çalışmaları yapılmalıdır.

• Gözlük ve optik düzeltme hizmetleri geliştirilmeli ve yaygınlaştırılmalıdır.

​ Evlilik öncesi sağlık kontrollerine gereken önem verilmelidir.

• Çiçek, kızamık, kızamıkçık vb. aşılar zamanında yapılmalıdır.

• Görme yetersizliğinin ana nedenleri arasında olan A ve B vitaminleri eksikliği ile ilgili gereken tedbirler alınmalı ve bilgilendirme çalışmaları yapılmalıdır.

• Gebelik döneminde görülen kan uyuşmazlığı, kızamıkçık vb. durumlara gecikmeden müdahale edilmelidir.

​Yasal tedbirler ve diğer faktörler

• Göz sağlığını koruma ve görme yetersizliğini önleme konusunda yasal çerçeve oluşturulması önemlidir.

• Eğitim ve yaşam alanlarının görme yetersizliği olan çocukların sorunlarının erken tespit edilip müdahale edilecek şekilde tasarlanması gerekmektedir.

• Okul sağlık hizmetlerinin geliştirilmesi, okul hemşireliği uygulaması gibi önlemler alınması önemlidir.

• Okullarda, oyun alanları ve iş yerlerinde meydana gelebilecek kaza ihtimalleri dikkate alınarak önleyici tedbirler alınmalıdır

​Toplumun bilinçlendirilmesi

• Okul programlarında göz hastalıkları ve göz sağlığını koruma tedbirlerine yer verilmelidir.

• Genetik nedenli görme yetersizliğini etkileyen akraba evlilikleri hakkında farkındalık çalışmaları yapılmalıdır.

• Aileler, genetik danışma merkezlerinden yardım alma konusunda teşvik edilmelidir.

• Toplumun bilinçlendirilmesi amacıyla medya organları, basılı yayın araçları ve teknolojik olanaklardan yararlanılmalıdır

​ Görme Yetersizliği Olan Bireylerin Eğitimleri

Görme yetersizliği olan bireylerin kendi özelliklerine uygun olarak tasarlanmış eğitim ortamlarında eğitime devam etmeleri, bu bireylerin gelişimleri açısından önemlidir. Görme yetersizliği olan bireylerin eğitim programları, yetersizlik türüne göre ve bir ekip çalışması ile düzenlenmelidir. Ülkemizde görme yetersizliği olan bireylerin eğitimleri, bireysel özellikleri dikkate alınarak görme yetersizliği olan bireyler için kurulan özel eğitim okullarında, özel sınıflarda ya da kaynaştırma eğitimi yoluyla sağlanmaktadır.

​ Görme yetersizliği olan bireyler için özel eğitim okulları

​ Özel eğitim sınıfı

​ Kaynaştırma eğitimi

​Görme Yetersizliği Olan Bireylerin Eğitimlerinde Kullanılan Materyaller

​Okuma Yazma Becerilerinde Kullanılan Materyaller

​Gören bireyler çevredeki diğer bireylerin okuyarak bilgi edindiklerini gözlemlemekte, kitapları nasıl okuduklarını, sayfaları nasıl çevirdiklerini gözlemlemekte ve taklit etmektedirler. Görme yetersizliği olan bireylerin okuma eylemini gözlemlemeleri ve taklit etmeleri, dolayısıyla okumaya karşı ilgi ve farkındalık geliştirmeleri mümkün olmamaktadır. Bu yüzden görme yetersizliği olan bireylere okuma eylemi ve kitaplarla ilgili yaşantı kazandırılması özellikle önem taşımaktadır. Bu doğrultuda dokunsal ve sesli nesne kitaplarının kullanımı, dil ve kavram becerilerinin desteklenmesi önem taşımaktadır

​Braille alfabesi

​Tablet ve kalem

​Braille rakamları

​Küptaş kasa

​Taylor kasa

​Abaküs

​Bilgisayar yazılım ve donanımları

​Braille daktilosu

​Optik ve Optik Olmayan Araçlar

​Standart ve Elektronik Bağımsız Yazılım Araçlar

​Elektronik Yardımcı Araçlar

​Laboratuvar Araçları

​

​GÖRME YETERSİZLİĞİ OLAN ÇOCUKLARIN ÖZELLİKLERİ

Görme yetersizliği olan çocuklar, sahip oldukları özellikler bakımından farklılık göstermektedirler. Görme yetersizliği olan çocuklar işlevsel görmeleri, sosyo-ekonomik durumu, kültürel geçmişi, görme yetersizliğinin başlangıç yaşı, başka yetersizliklerin varlığı ve bilişsel yeterlilik bakımından farklılıklar gösterirler. Görmenin hiç olmaması ya da sınırlı olması bireyde;

*fiziksel ve motor gelişim,

*bilişsel gelişim (yaşantıların türü ve düzeyindeki sınırlılıklar, çevrede hareket etme yeteneğinde sınırlılıklar, çevreyle etkileşimde sınırlılıklar)

*dil gelişimi

*duygusal

*sosyal gelişim vb. alanları etkiler.

​Görme Problemini Fark Edebilmede Dikkat Edilmesi Gereken Noktalar

​Farkına varma:

​• Gözleri kızarıyor ve sulanıyorsa, • Gözünde beyazlık ve titreme varsa, • Hareketli oyuncaklara tepki vermiyorsa, • Işığa karşı aşırı bir hassasiyet varsa, • Gözlerini sürekli ovuyor ve kaşıyorsa, • Gözlerini farklı şekilde döndürüyorsa, • Gözlerini sürekli kısarak bakıyorsa, • Ebeveynleri tarafından işaretlerle kucağa alınmak istendiğinde tepkisiz kalıyorsa, • Merdiven inip çıkarken basamaklara ayağını denk getiremiyorsa, • Sürekli olarak bir şeye başını eğerek ya da uzatarak bakmaya çalışıyorsa, • Nesnelere yakından bakıyorsa, • Bir nesneye uzanıp tutmaya çalıştığında yerini bulamıyorsa, • Nesnelere bakarak değil de dokunarak arıyorsa, • Renkleri yanlış eşleştiriyorsa, • Elindeki nesneleri bir yerlere çarpıyorsa, • Tahtayı görmediğini sıklıkla söylüyorsa bir doktora başvurup tıbbi değerlendirme talep edilmelidir

​Gözlem ve yönlendirme

• Sık sık göz kırpması

• Işıktan rahatsız olması

• Gözlerini kaşıması, ovması

• Gözlerin kızarması, sulanması

• Kitaplara yakından bakıp okumaya çalışması

• Çevresindeki hareketli nesnelere kayıtsız olması

• Renkleri ayırt edememesi

• Sık sık nesnelere çarpması

• Ekrana, resimlere, tahtaya bakarken gözünü kısarak bakması Öğretmen yukarıda gözlemlediği bir veya daha fazla özelliği tespit etmesi durumunda Snellen göz tarama testini kendisi uygulayabileceği gibi bir uzmanın yardımıyla da uygulayabilir. Çıkan sonuca göre çocuk, ailesi ve okul idaresi bilgilendirilerek bir sağlık kuruluşuna yönlendirilmelidir.

​Tanılama

Görme yetersizliği tanılama süreci görme yetersizliğini fark edebilmede önemli hususlardan biridir. Tanılama tıbbi değerlendirme, eğitsel değerlendirme ve işlevsel değerlendirme aşamalarını içerir.

​• Tıbbi değerlendirme

Göz hekimleri tarafından yapılan değerlendirmedir. Göz hekimleri bireyin geçmiş sağlık öyküsü ile görme keskinliği, kırma kusuru, göz içi basıncı, renk görme, göz kası fonksiyonları, kontrast görme vb. gözün fiziksel yapısını değerlendirir.

​• Eğitsel değerlendirme:

Görme yetersizliği belirlendikten sonra göz koşullarının bireyin öğrenmesi üzerindeki etkisinin belirlenmesi gerekmektedir. Bunun için eğitsel değerlendirme gerekir. Bu kapsamda görme yetersizliğinden etkilenmiş olan bireyin akademik becerilerinde, günlük yaşam becerilerinde engelleri en aza indirerek bağımsız olacağı ortamı sağlayabilmek için eğitsel değerlendirme önemlidir. Görme yetersizliği tıbbi tanılama ile belirlenmiş bireyin özel eğitim hizmetlerinden yararlanıp yararlanamayacağı rehberlik ve araştırma merkezi müdürlüklerince (RAM) yapılan eğitsel değerlendirmeden sonra belirlenir. Eğitsel değerlendirme; bireyin eğitime nereden başlayacağı, gelişim ve disiplin alanlarındaki performansın belirlenip akranlarıyla beraber en az kısıtlayıcı ortamın belirlenmesi ve alınabilecek önlemlere karar verilmesi konusunda aileler ve öğretmenlere bilgi sağlamaktadır.

​• İşlevsel değerlendirme:

Eğitsel değerlendirme kapsamında bireylere işlevsel görme değerlendirmesi yapılarak bireydeki görme kalıntısının ne kadar olduğu, bunu kullanma kapasitesi ve nasıl kullandığı belirlenmektedir. Bu değerlendirmeyle bireylerin değişik ortamlarda farklı materyaller ile görme becerileri değerlendirilir. Bu süreçte bireylerin odaklanma, izleme- tarama, renk görme, ışık görme ve kontrast duyarlılığı vb. fonksiyonları değerlendirilmekte, bu bilgiler ışığında uygun ortam ve materyalden faydalandırılıp bireyin öğrenme durumunda en yüksek performanstan yararlanması sağlanmaktadır. Değerlendirme sırasında kullanılacak nesnenin birey için bilindik bir nesne olması, nesnenin büyüklüğü, nesnenin gösterilme pozisyonu değerlendirme açısından önemlidir. Yakın görme değerlendirilecekse bireye belli uzaklıktan nesne gösterilmeye başlanmalı, birey görene kadar yakınlaştırılmalı ve gördüğü mesafe kayıt altına alınmalıdır. Değerlendirme anındaki ışık ayarı önemlidir. Az gören bireylerden bazıları ışıklı ortamda daha iyi görebilirken bazıları daha düşük ışıkta daha iyi görebilmektedir.

​Görme Yetersizliği Olan Çocukların Kaynaştırma Eğitiminin Önemi

Çocuklar sosyal becerileri, anne-babalarını, çevrelerinde yer alan yaşıtlarını, öğretmenlerini ve diğer yetişkinlerin davranışlarını gözleyerek, model alarak ve taklit ederek öğrenir. Sosyal beceri davranışları sergilendiğinde çevresindeki kişiler tarafından pekiştirilmek ve olumlu dönütler almak uygun davranışların yerleşmesinde kolaylık sağlar. Ancak görme yetersizliği olan çocukların, görsel ipuçlarını ayırt etme, sözel olmayan iletileri anlama ve taklit etme, model olma ve geri bildirim alma becerilerindeki sınırlılıkları sosyal becerileri öğrenmelerinde ve yerine getirmede yetersizliğe neden olmaktadır. Bu açıdan görme yetersizliği olan çocukların gelişim alanlarının desteklenebilmesi için yaşıtlarına göre daha fazla ve daha olumlu sosyal yaşantı içerisinde olmaları sağlanmalıdır.

​Kaynaştırma Eğitiminde Görme Yetersizliği Olan Çocuklara Uygun Eğitim Ortamlarının Niteliği

​Bina Yapısı ve Kullanılan Eşyalarla İlgili Düzenlemeler:

​• Binalar yatay mimari anlayışıyla, tek katlı olmalıdır.

• Birden fazla kata sahipse asansör bulundurulmalı, merdivenler trabzan ile çevrilmelidir.

• Bina içi ve dışındaki duvarların, kapıların kesişen kenarları yuvarlak hatlarda olmalıdır.

• Bina ve diğer bölümlerin girişi yerle eşit hizada olmalı, eşik bulunmamalıdır.

• Zemin kaymayan bir yapıya sahip olmalı ve kabartmalı sarı bant uygulamasıyla yön bulmayı kolaylaştıracak önlemler alınmalıdır

​• Eğitim ortamları, oyun alanları yeterli genişlikte olmalıdır.

• Eğitim ortamı kalabalık ve gereksiz eşyalardan arındırılmış olmalıdır.

• Eşyalar sivri ve zarar verebilecek köşelere sahip olmamalıdır.

• Eğitim ortamındaki masa sandalye, dolap ve diğer araç gereçler görme yetersizliği olan çocuklar için tasarlanmış; yaş ve seviyelerine uygun olmalıdır.

• Mekânsal hafızada oluşan devamlılığın sürdürülebilmesi için eşyaların yerleri değişkenlik göstermemelidir.

​Dokunsal ve işitsel bilgilendirmeler/ Uyaranlar:

Görme yetersizliği olan çocuğun tüm duyuları ile çevresi hakkında bilgi edinmesini, bulunduğu yeri anlamasını, gideceği yeri kolayca bulmasını ve engellere karşı kendisini korumasını sağlayacak düzenlemelerdir.

• Bina girişinden itibaren ses, ışık ve renk bakımından zengin yönlendirici tabelalar,

• Dokunsal tabela ve haritalar,

• Acil çıkış kapılarında sesli uyarıcılar,

• Sınıf içerisinde sesli uyarı panoları,

• Yürüyüş yüzeyinde veya duvarda yer verilen değişen doku yüzeyleri,

• Koridorların kesiştiği bölümlerde ve bağlantı noktalarında yönlendirmeyi sağlayan hissedilebilir yüzeyler kullanılmalıdır.

​Görsel farklılaştırma:

Az gören öğrencilerin ortamı algılamalarını desteklemek, sınırları belirlemek ve engelleri vurgulamak için ışık ve renklerle ilgili düzenlemelerdir.

• Eğitim ortamı yeterli ölçüde aydınlatılmalı,

• Aydınlatma için gün ışığı kullanımı önemli olmakla birlikte doğrudan gün ışığı, parlama ve yansımalar sebebiyle rahatsızlık verici olabileceği için bunlara dikkat edilmeli,

• Perde ve jaluzi ile gün ışığı şiddeti veya geliş yönü ayarlanmalı,

• Duvar ve zemin gibi ayırt edilmesi gereken alanlarda kontrast (zıt) renkler kullanılmalıdır

​Hazırlayan: Burcu COŞKUN