Średniowiecze

Średniowiecze

Uniwersalizm

Dualizm

Feudalizm

Teocentryzm

​Ramy czasowe: V-XV w.

Trochę sztuki

Teksty:

Polskie:

• Bogurodzica

• Lament świętokrzyski

• Legenda o św. Aleksym

• Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią

• Kronika polska

Zagraniczne:

• Pieśń o Rolandzie

• Boska komedia

• Kwiatki św. Franciszka z Asażu

• Wielki testament

• Dzieje Tristana i Izoldy

• drabina bytów - człowiek znajduje się pomiędzy zwierzętami a aniołami

• dowody na istnienie Boga

• scholastyka - dedukcyjna metoda dowodzenia

św. Tomasz z Akwinu

Summa teologiczna

• historia nawrócenia

• dualizm - rozdarcie człowieka

• asceza jako szansa

św. Augustyn

Wyznania

Filozofia

Istnienie Boga można dowieść pięcioma drogami. Pierwsza droga, nad inne wyrazistością górująca, wiedzie ze zjawiska ruchu. Faktem bowiem niezaprzeczalnym, świadkiem nasze umysły, jest że na tym świecie niektóre rzeczy są w ruchu. Wszystko zaś, co jest w ruchu, wprawione jest w ruch przez coś innego. (...) Ostatecznie więc w rozumieniu naszym musimy dojść do jakiegoś pierwszego poruszyciela, który już przez nikogo nie jest w ruch wprawiany, i właśnie, w mniemaniu wszystkich, jest nim Bóg. Druga droga nawiązuje do przyczyny sprawczej. Stwierdzamy bowiem w świecie zjawisk zmysłowych łańcuch podporządkowanych przyczyn sprawczych. Nigdzie jednak nie spotykamy, no i to niemożliwe, by coś było przyczyną sprawczą siebie samego; istniałoby przecież wcześniej od siebie samego, co jest niemożliwe. Ciąg zaś przyczyn sprawczych nie może iść w nieskończoność. (...) A więc musimy przyjąć istnienie jakiejś pierwszej przyczyny sprawczej, którą wszyscy nazywają: Bóg. Trzecią drogę wskazuje byt przygodny i konieczny. Oto ona: Stwierdzamy na świecie rzeczy, które mogą być i nie być. (...) Musimy więc uznać istnienie czegoś, co jest konieczne samo w sobie, nie ma przyczyny swej konieczności gdzie indziej, a jest przyczyną konieczności dla innych, a to wszyscy nazywają Bogiem. Czwarta droga prowadzi z różnych poziomów czy stopni [doskonałości] rzeczy; stwierdzamy bowiem w rzeczach coś więcej lub mniej dobrego, prawdziwego, szlachetnego itd. (...) Istnieje więc coś, co dla wszystkich bytów jest przyczyną: istnienia, dobra i wszelkiej doskonałości; i to właśnie zwie się: Bóg. Piątą drogę wskazuje fakt kierownictwa wszystkim rzeczami na świecie. Widzimy bowiem jak rzeczy pozbawione [wszelkiego] poznania, mianowicie ciała naturalne, działają celowo. (...) A więc istnieje ktoś myślący, kto kieruje wszystkimi naturalnymi rzeczami ku celowi - i jego to zwiemy Bogiem.

.

św. Tomasz z Akwinu, Summa teologiczna

Literatura religijna

​Bogurodzica

• zabytek języka polskiego, ok. XIII w.

• motyw deesis

• paralelizm składniowy

​Lament świętokszyski

• inne nazwy: Posłuchajcie, bracia miła; Matki Boskiej pod krzyżem

• ok. XV wieku

Parenetyczne wzorce osobowe

Dydaktyzm

Hagiografie

• radosny święty

• pochwała stworzenia

• hagiografia

​

Kwiatki św. Franciszka z Asyżu

• danse macabre

• komizm

• dialog moralistyczny

​

Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią

Wygląd Śmierci:

Uźrzał człowieka nagiego,

Przyrodzenia niewieściego,

Obraza wielmi skaradego,

Łoktuszą przepasanego.

Chuda, blada, żółte lice

Łszczy się jako miednica;

Upadł ci jej koniec nosa,

Z oczu płynie krwawa rosa;

Przewiązała głowę chustą

Jako samojedź krzywousta;

Nie było warg u jej gęby,

Poziewając skrżyta zęby;

Miece oczy zawracając,

Groźną kosę w ręku mając;

Goła głowa, przykra mowa,

Ze wszech stron skarada postawa —

Wypięła żebra i kości

Śmierć:

Stworzyciel wszego stworzenia

Pożyczył mi takiej mocy,

Bych morzyła we dnie i w nocy.

Morzę na wschód, na południe,

A umiem to działo cudnie.

Od połnocy do zachodu

Chodzę nie pytając brodu.

Toć me nawięcsze wiesiele,

Gdy mam morzyć żywych wiele:

Gdy się jimę z kosą plęsać,

Chcę jich tysiąc pokęsać.

Mogł li bych się skryć przed tobą,

Gdybych się w ziemi chował

Albo twardo zamurował?

Zali bych uszedł twej mocy,

Gdybych strzegł we dnie i w nocy?

Temu bych uczynił wrożą

I postawił dobrą strożą.

Głupie pytania Polikarpa:

Miła Śmierci, gdzieś się wzięła,

Dawno liś się urodziła?

Rad bych wiedział do ostatka,

Gdzie twoj ociec albo matka.

.

Chcem do ciebie poczty nosić,

Aby się dała przeprosić.

Dałbych dobry kołacz upiec,

Bych mógł przed tobą uciec.

I. Piekło

• Wergiliusz

• kręgi - opisy tortur

II. Czyściec

III. Niebo

• Beatrycze

• sfery

​

Boska komedia Dante Alighieri

Wzorce osobowe

ASCETA

• żywot świętego

• ars bene moriendi

• umartwianie się

​

Legenda o św. Aleksym

RYCERZ

• chansons de geste

• wojna religijna

• honor, lojalność

​

​Pieśń o Rolandzie

KRÓL

Chcę słuchać, co powiesz o Karolu Wielkim. Jest bardzo stary, już wyżył swój wiek; tak mniemam, że ma przeszło dwieście lat. Po tylu ziemiach obnosił swoje ciało, tyle przyjął ciosów na swą tarczę, tylu bogatych królów przywiódł do torby żebraczej: kiedyż sprzykrzy mu się wojowanie?” Ganelon odrzecze: „Karol nie taki jest, jak myślisz. Nie ma człowieka, który by go ujrzał i poznał, iżby nie rzekł: cesarz to jest tęgi zuch. Niepodobna go dosyć chwalić ani sławić: więcej w nim jest czci i więcej cnót, niżby to rzekły moje słowa. Kto mógłby opisać jego wielkie męstwo? Bóg opromienił go takim szlachectwem! Raczej wolałby umrzeć, niż chybić swoim baronom”.

Kronika polska

• legendy

• dzieje Polski do czasów Bolesława Śmiałego

• wychwalanie króla

• kto jest autorem?

Większe są zaiste i liczniejsze czyny Bolesława, aniżeli my to możemy opisać lub prostym opowiedzieć słowem. Bo jakiż to rachmistrz potrafiłby mniej więcej pewną cyfrą określić żelazne jego hufce, a cóż dopiero przytoczyć opisy zwycięstw i tryumfów takiego ich mnóstwa!

(...) Taka była okazałość rycerska króla Bolesława, a nie mniejszą posiadał cnotę posłuszeństwa duchowego. Biskupów mianowicie i swoich kapelanów w tak wielkim zachowywał poszanowaniu, że nie pozwolił sobie usiąść, gdy oni stali, i nie nazywał ich inaczej, jak tylko „panami", Boga czcił z największą pobożnością, Kościół święty wywyższał i obsypywał go królewskimi darami. Miał też ponadto pewną wybitną cechę sprawiedliwości i pokory: gdy mianowicie ubogi wieśniak lub jakaś kobiecina skarżyła się na któregoś z książąt lub komesów, to chociaż był ważnymi sprawami zajęty i otoczony licznymi szeregami magnatów i rycerzy, nie pierwej ruszył się z miejsca, aż po kolei wysłuchał skargi żalącego się (...) O jakże, wielką była roztropność i doskonałość Bolesława, który w sądzie nie miał względu na osobę, narodem rządził tak sprawiedliwie, a chwałę Kościoła i dobro kraju miał za najwyższe przykazanie! A do tej sławy i godności doszedł Bolesław sprawiedliwością i bezstronnością

• autor: wykształcony poeta, awanturnik

• podsumowanie życia

• zapis fascynacji grzechem, śmiercią, zmysłowością

• zerwanie z Ad maiorem Dei gloriam

​

​Wielki testament (1461)

François Villon

Iam grzesznik, złego iadem struty,

Iednak Bóg nie chce mey katuszy,

Lecz nawrócenia y pokuty,

Y widzi, aża z szczerey duszy,

Czy z nagabywań k'niemu dążę;

Toć, ieśli weźrzy w me sumienie,

Snadno z występku mię rozwiąże

Y ześle na mnie przebaczenie. (...)

Żałuię czasu mey młodości:

Barziey niż inny iam weń szalał! —

Aż do mych lat podeszłych mdłości

Iam pożegnanie z nią oddalał;

Odeszła; ba, ni to piechotą,

Ni konno; pomkła iako zaiąc;

Tak nagle uleciała oto,

Nic w darze mi nie ostawiaiąc.

(...)

Świat ten, zaiste, nie iest wieczny,

Iako łupieżca możny mniema;

Wszytkich nóż czeka obosieczny:

Lepszey pociechy ponoś nie ma

Staremu, co za młodu słynął

Z uciesznych figlów y :

Wierę, ze wzgardą bych go minął,

Gdyby na starość trwał w tey.

Plan wydarzeń:

​1. Narodziny Tristana; śmierć rodziców.

2. Porwanie młodego Tristana. Przybycie do Kornwalii.

3. Służba u króla Marka.

4. Pojedynek młodego rycerza z Marhołtem.

5. Choroba Tristana; spotkanie z Izoldą.

6. Poszukiwanie Pieknej o Złotym Warkoczu.

7. Walka z potworem.

8. Wyprawa do kraju króla Marka z Izoldą.

9. Napój miłosny.

10. Ślub Izoldy i Marka.

11. Ucieczka kochanków. Żywot w lesie.

12. Król Marek przebacza Izoldzie.

13. Ślub Tristana i Izoldy o Białych Dłoniach.

14. "Szaleństwo" Tristana. Śmierć kochanków.

Dzieje Tristana i Izoldy

• bazuje na średniowiecznych legendach

• etos rycerski i romans

• elementy magiczne

• obraz władcy, rycerza, damy serca, dworu

• rozdarcie bohaterów

Dzieje Tristana i Izoldy

Multiple Choice

Uniwersalizm zakładał:

• system oparty na poddaństwie

• jedność Europy w religii, języku i wartościach

• wiarę w jednego Boga

• podział na cielesne (ziemskie) i duchowe (niebieskie)

Multiple Choice

Dualizm zakładał:

• system oparty na poddaństwie

• jedność Europy w religii, języku i wartościach

• wiarę w jednego Boga

• podział na cielesne (ziemskie) i duchowe (niebieskie)

Multiple Select

Wskaż pojęcia związane ze sztuką średniowieczną

• motyw deesis

• anonimowość twórców

• symbolizm

• barok

• dydaktyzm

Open Ended

Wymień trzy średniowieczne wzorce osobowe

Open Ended

Jak wyglądała dobra śmierć według średniowiecznych?