Moliyaviy qarorlar

Reja:

1. Uy xo‘jaliklari qabul qiladigan moliyaviy qarorlar.
2. Firmalar qabul qiladigan moliyaviy qarorlar.
3. Moliyaviy qarorlarni qabul qilish bosqichlari.
4. Biznes maqsadlar.

15-mavzu: Moliyaviy qarorlar

Moliyaviy

mablag`larining

belgilangan

yo’nalishda harakatlanishini taqozo etuvchi yoki
talab

qiluvchi

qarorlar

moliyaviy

qarorlar

deyiladi.

CREATED BY NODIR KHIDIROV

1. Bozor iqtisodiyoti sharoitida tijorat, investitsion va

boshqaruvga doir moliyaviy qarorlar qabul qilish uchun
talab va taklif:
ishlab chiqarish xarajatlari;
mablag`larning mavjudligi;
kelajakda ro`y berishi mumkin bo`lgan soliqqa tortish
sohasidagi o`zgarishlar;
inflyatsiya darajasining kutilayotgan darajasiga bog’liq
bo’ladi.

Moliyaviy

qaror

qabul

qilish

asoslari

CREATED BY NODIR KHIDIROV

Moliyaviy

qaror

qabul

qilish

asoslari

2. Ma'lumotlarga ega bo`lish bozor iqtisodiyoti sharoitida,

albatta, tekin holda amalga oshirilmaydi.

3. Bozor sharoitida ma'lumotlardan foydalanish natijasida

qo`lga kiritilgan iqtisodiy samara shu ma'lumotlarni sotib
olish bilan bog`liq bo`lgan xarajatlardan yuqoriroq bo`lmog’i
lozim.

4. Bozorda sotib oluvchi va sotuvchining hatti-harakatini

ifodalovchi oqilona variant talab va taklif hajmlarining
tengligidir.

CREATED BY NODIR KHIDIROV

Moliyaviy

qaror

qabul

qilish

asoslari

5.

O’zgaruvchan

xarajatlar

miqdorining

ko`payishi

ma'lum

chegaraga

yetgunga

qadar

mahsulot

ishlab

chiqarish, uni sotishdan kelgan tushum va foyda hajmining
oshishiga olib kelishi mumkin. Shu chegaradan keyin esa bu
xarajatlarni

yanada

ko`paytirish

hisobidan

olinadigan

qo’shimcha mahsulot va iqtisodiy samara pasaya boradi.

6. Muvozanat baho va u to`g`risidagi ma'lumotlar ishlab

chiqarishni avtomatik ravishda tartibga solishda yetarli
darajada hizmat qilishi mumkin.

CREATED BY NODIR KHIDIROV

1. Uy xo‘jaliklari qabul qiladigan moliyaviy

qarorlar

Odatda, tarkibi va hajmi (o‘lchami) turlicha bo‘lgan

oilalar uy xo‘jaliklari deb ataladi

Amaliyotda

uy
xo‘jaliklari
tomonidan

odatda,
to‘rt
xil

moliyaviy

qarorlar

qabul

qilinishiga
to‘g‘ri
keladi.

Ularni

quyidagi guruhlarga ajratish mumkin:

Masalan,

Siz 100 mln. so‘m

turadigan uy egasisiz

faraz

qilaylik,

bankdagi hisob

raqamingizda 20 mln.

so‘mingiz bor

Bundan tashqari Siz bankka 80 mln. so‘m qarzsiz. Bu summani Siz uy sotib olayotganda
bankdan ko‘chmas mulkni garovga qo‘yish evaziga olgansiz (majburiyat) va 5 mln. so‘m

miqdorida kredit kartochkasi bo‘yicha to‘lanmagan xarajatlaringiz bor.

Hisob-kitoblar shuni ko‘rsatadiki, uy xo‘jaligingizdagi mulkning haqiqiy bahosi 35 mln.
so‘mni tashkil etadi: jami aktivlardan (120 mln. so‘m) qarz majburiyatlari summasi (85

mln. so‘m) ayirib tashlanadi.

2. Firmalar qabul qiladigan moliyaviy

qarorlar

Asosiy vazifasi tovar ishlab chiqarish va xizmat

ko‘rsatishdan iborat bo‘lgan iqtisodiy faoliyat subyekti
firma deb ataladi.

Firmalar darajasida moliyaviy qarorlar qabul qilish

masalalari

bilan
shug‘ullanadigan
moliya

sohasi

korxonalar moliyasi yoki korporativ moliya deb
ataladi.

CREATED BY NODIR KHIDIROV

Tovar ishlab chiqarish yoki xizmat ko‘rsatish uchun

har qanday firma, hajmi qat’iy nazar kapitalga ega
bo‘lishi kerak. Bino, inshoot, mashina uskunalari va
ishlab chiqarish jarayonida ishlatiladigan boshqa zarur
resurslar

firmaning

jismoniy

kapital

hisoblanadi.

Firmalarga

jismoniy

kapitalni

sotib

olishni

moliyalashtirish

imkonini

beruvchi

aksiyalar,

obligatsiyalar va kreditlar moliyaviy kapital deyiladi.
Bularni chizmali ko‘rinishda quyidagicha aks ettirsa
bo‘ladi.

CREATED BY NODIR KHIDIROV

K a p i t a l

Jismoniy kapital

Moliyaviy kapital

Bino, inshoot, mashina uskunalari

va ishlab chiqarish jarayonida
ishlatiladigan zarur resurslar

Jismoniy kapitalni sotib olishni

moliyalashtirish imkonini beruvchi
aksiyalar, obligatsiyalar, kreditlar

va hokazolar

Kapitalning eng umumiy tarkibiy tuzilmasi

CREATED BY NODIR KHIDIROV

3. Moliyaviy qarorlarni qabul qilish bosqichlari

1-bosqich:
Maqsadni

shakllantirish

2-bosqich: Ehtimoliy

harakatlar

yo‘nalishlarini

aniqlash

3-bosqich: Qarorlar

qabul qilinishiga

tegishli

ma’lumotlarni

to‘plash

4-bosqich:

Ma’lumotlarni

baholash va qarorlar

ishlab chiqish

5-bosqich: Qabul
qilingan qarorni
amalga oshirish

6-bosqich:

Qarorlar qabul
qilish natijalari

monitoringi

Har qanday qaror qabul qilish jarayoni quyidagi oltita bosqichni o‘z ichiga olishi

kerak:

1-bosqich: Maqsadni shakllantirish

•
Qaror

qabul

qilayotgan

shaxs

aynan

qanday

natijaga erishmoqchi ekanligini aniq tasavvur qilishi
kerak.
•
Qaror qabul qilayotgan shaxs qayerga borishni

bilmasa, u qaysi tomonga burilish to‘g‘risida ongli
ravishda qaror qabul qilolmaydi.

2-bosqich: Ehtimoliy harakatlaryo‘nalishlarini

aniqlash

• Ehtimoliy harakatlar yo‘nalishlarini tushunib olish
kerak. Bunda qonun tomonidan yoki qaror qabul
qilayotgan shaxs nazorati ostida bo‘lmagan boshqa
kuchlar

tomonidan

belgilanadigan

harakatlar

erkinligining barcha cheklanishlari hisobga olinishi
kerak.

3-bosqich: Qarorlar qabul qilinishiga

tegishli ma’lumotlarni to‘plash

• Ehtimoliy harakatlar yo‘nalishlaridan har birini

ko‘rib chiqish va unga tegishli axborotni aniqlash
kerak.

Muayyan

harakat

usuli
to‘g‘risidagi

ma’lumotlarning hammasi ham muhim emas.

Faraz qilaylik,

muayyan hajmli dvigatelga
ega mashina xarid qilishni

istaydi

Nimani yagona maqsad qilib qo‘yadi?

Ishonchlilik va narxning eng
yaxshi nisbatiga ega modelini
izlab topishni yagona maqsad

qilib qo‘yadi.

Ushbu shaxsga mashinaning

ishonchliligi va narxi

to‘g‘risidagi ma’lumotlargina

qiziqarli bo‘ladi.

Boshqa ma’lumotlar, masalan, mashinaning rangi, dizayni yoki qaysi mamlakatda yig‘ilganligi ishga

taalluqli emas. Bu mashina xaridorining maqsadlari ishonchlilik va narx to‘g‘risidagi masalani ko‘rib
chiqish bilan cheklanishini anglatmaydi, faqat, agar ushbu ko‘rsatkichlar to‘g‘ri kelsa, boshqa omillarning
ahamiyati yo‘q.

shaxs

4-bosqich: Ma’lumotlarni baholash va qarorlar ishlab

chiqish

Mazkur

bosqichda

muhim
ma’lumotlardan

belgilangan maqsadlarga erishish uchun eng yaxshi
harakat
yo‘nalishi
ajratib

olinadigan

tarzda

foydalanilgan

holda

mavjud

imkoniyatlar

solishtiriladi.

5-bosqich: Qabul qilingan qarorni amalga

oshirish

Agar qabul qilingan qarorning amalga oshirilishini

ta’minlash bo‘yicha harakat qilinmasa, samarali qaror
qabul qilish uchun vaqt sarflash va qiyinchiliklarni yengib
o‘tishning foydasi yo‘q.

6-bosqich: Qarorlar qabul qilish natijalari

monitoringi

kompaniya plastmassali

dekorativ o‘rdakchalar ishlab
chiqarish uchun uskuna sotib

olishga qaror qildi

chunki kompaniyaga ushbu

bozor yana besh yil mobaynida
jozibali bo‘ladigandek tuyulardi

Uskuna sotib olingandan va mahsulot
bozorga chiqarilgandan so‘ng bir yil
o‘tgach plastik o‘rdakchalarga talab

deyarli mavjud emasligi ma’lum

bo‘ldi.

Firma rahbariyati bu to‘g‘risida
xabardor bo‘lsada, bir yil oldin
qabul qilingan mazkur loyihada
ishtirok etish to‘g‘risidagi qarorni

o‘zgartirolmaydi,

•

mablag‘larning
keraksiz

sarflanishini

to‘xtatish uchun ushbu mahsulot ishlab
chiqarilishini

zudlik

bilan

rad

qilishi

mumkin va maqsadga muvofiq.
•
amaliyotda

moliyaviy

qarorlarni

monitoring qilish jarayonining katta qismi
buxgalteriya hisobi tizimi yordamida, shu
jumladan byudjet nazoratining kundalik
tartibotlari orqali amalga oshiriladi.

4. Biznesning maqsadlari

Biznesning maqsadlari

Foydani
maksimal-
lashtirish

Ishlatiladi-

gan

kapitaldan
daromadni
maksimal-
lashtirish

Faoliyatni

saqlab
qolish

Uzoq mud-

datli

barqarorlik

va o’sish

Aksiyador-

lar

farovon-

ligini

maksimal-
lashtirish

Foydani maksimallashtirish

Foydani ishlab chiqarish ko‘lamlarini
kengaytirish hisobiga oshirish mumkin.
Agar foydani oshirish faqat qo‘shimcha
jalb

qilingan

tashqi
mablag‘lar

ko‘payishi
bilan
bog‘liq

bo‘lsa,
bu

aksiya uchun haqiqiy foyda pasayishini
va aksiyadorlar ahvoli yomonlashishini
anglatadi.

•

Farmatsevtika

mahsulotlarini

ishlab

chiqaruvchilar,

odatda,

yangi

mahsulotlarni

rivojlantirish va testdan o‘tkazish uchun ulkan mablag‘lar sarflaydilar. Tarmoqning o‘ziga
xos xususiyati shundan iboratki, yangi dori-darmon vositasini bozorga chiqarish uchun
bemalol 10 yil talab qilinishi mumkin. Tadqiq qilish va rivojlantirish uchun mablag‘lar
sarflashni to‘xtatgan kompaniyada joriy daromad ko‘payadi, chunki chiqimlar qisqartiriladi,
oldingi

yillar

amalga

oshirilgan

rivojlantirishga

investitsiyalardan

daromadlar

esa

avvalgidek kelib tushishda davom etadi. Shunday qilib, rivojlantirish uchun xarajatlarni rad
etgan kompaniyaning joriy daromadi yuqorilab boradi, biroq uni noxush kelajak kutmoqda,
chunki unda eskilarini almashtirish uchun yangi dori-darmon vositalari bo‘lmaydi.

Ishlatiladigan kapitaldan daromadni

maksimallashtirish

Ehtimol, ushbu maqsad daromadni maksimallashtirishning

takomillashtirilgan varianti hisoblanadi, chunki foydani kompaniya
hajmi

bilan

bog‘laydi.

Shunga

qaramay,

daromadni

maksimallashtirish

bilan
bog‘liq
holatdagi

kabi

faoliyat

tavakkalchiligi va uzoq muddatli barqarorligi hisobga olinmaydi.

Faoliyatni saqlab qolish

• Shubhasiz, ko‘pchilik kompaniyalar faoliyatni saqlab qolishni
zarur, biroq yetarlicha bo‘lmagan maqsad sifatida qabul qiladi.
Faqat faoliyatni saqlab qolishdan tashqari boshqa maqsadlari
bo‘lmagan investorlar kompaniyaning aksiyadorlari bo‘lishlari
mushkul. Iqtisodiy turg‘unlik va boshqa qiyinchiliklar davrida
ko‘plab kompaniyalar faoliyatni saqlab qolishni o‘zining qisqa
muddatli maqsadi sifatida qabul qiladi. Biroq uzoq muddatli
istiqbolda

ular

muqarrar

ravishda

kattaroq

maqsadni

mo‘ljallaydilar.

Uzoq muddatli barqarorlik va o‘sish

Ushbu maqsad faoliyatni saqlab qolishga o‘xshash va

xuddi shunday uzoq muddatli yo‘nalish sifatida noreal va
ulkan emas.

Umuman olganda, o‘sish – maqsadning yetarlicha aniq

tavsifi emas, chunki (biz bungacha ko‘rganimizdek) u faqat
yangi
mablag‘larni
jalb

qilish

hisobiga
ta’minlanishi

mumkin.

Aksiyadorlar farovonligini maksimallashtirish

A

kompaniya

B

kompaniya

daromadlar

bog‘liq

mablag‘lar

sarflanishi yuqoriroq

bo‘lsa

Menejerlar o‘z farovonligini oshirishga urinishlarida yordam

beradigan usullar quyidagilarni o‘z ichiga oladi:

• o‘zlariga o‘zlari yuqori ish haqi va ustamalar to‘lash, biroq qonun
bo‘yicha direktorlar ish haqi miqdoridan xabardor bo‘ladigan
aksiyadorlarni xavotirga soladigan darajada juda katta emas;
•
martabani

oshirish

imkoniyatlarini

yaxshilash

va

ijtimoiy

maqomni kuchaytirish maqsadlarida qo‘shilish va tashqi ekspansiya
orqali shaxsiy boshqaruv sohalarini kengaytirish;
•
diversifikatsiya

hisobiga

tavakkalchilikni

pasaytirish,

bu,

aksiyadorlarga foyda keltirmasligi, biroq menejerlar barqarorligini
sezilarli oshirishi mumkin.

Moliyaviy qaror qabul qilish qoidalari

1-qoida:

pulni bankda saqlagandan
ko`ra ko`proq sof foyda

(soliqlar chegirilgan) olish

imkoni bo`lsa,

mablag’larni ishlab

chiqarishga, qimmatbaho

qog`ozlarga va

boshqalarga

investitsiyalashtirish o`z

ma'nosiga ega

2-qoida:

investitsiyalarning
rentabellik darajasi

inflyatsiya sur'atlaridan

yuqori bo`lgan

taqdirdagina mablag'larni
investitsiyalashtirish o`z

mazmuniga ega

3-qoida:

diskontlashtirish ham

hisobga olingan holda eng

yuqori rentabellik

darajasiga ega bo`lgan
loyihalarga mablag`larni
investitsiyalashtirish o`z

mazmuniga ega

CREATED BY NODIR KHIDIROV

E’tiboringiz

uchun

rahmat

!!!