Czy w ogóle możemy coś wiedzieć?

Filozofia

Czy w ogóle możemy coś wiedzieć?

Narodziny filozofii wątpliwości

Platon i Arystoteles - mimo różnic w poglądach na wiele spraw - zgadzali się w jednej kwestii:

uzyskanie wiedzy pewnej i niezawodnej jest możliwe.

Co więcej uważali oni, że jest to w pewnym sensie powołanie człowieka i potwierdzenie jego wyższości nad innymi bytami.

Idealizm i realizm były systemami wiedzy wiarygodnej i niepodważalnej. Takiemu rozumieniu sprzeciwili się sceptycy.

Uważali oni epistemologiczne i metafizyczne twierdzenia obu systemów za dogmatyczne, czyli pozbawione ostatecznego gruntownego uzasadnienia.

Multiple Choice

Jaki jest temat lekcji?

• Czy w ogóle możemy coś wiedzieć?

• Filozofia to przyjemność

• Nie pamiętam

• Co za różnica?

​Kontekst historyczny i filozoficzny

​IV w. p.n.e. był dla Greków czasem szczególnym. Ich świat się zmienił. Od bitwy pod Cheroneą (338 r. p.n.e.), gdy ulegli naporowi wojsk macedońskich, przemiany kulturowe, społeczne i polityczne przybrały na sile. Greckie polis, podporządkowane woli macedońskich władców – najpierw Filipa, później Aleksandra – z czasem stały się tylko jedną z prowincji wielkiego imperium. Nie ma przesady w stwierdzeniu, że był to kres greckiej niezależności i faktyczny koniec suwerennych greckich państewek. W takiej sytuacji homogeniczna dotąd grecka kultura, przekonana o swej cywilizacyjnej wyższości, musiała się otworzyć na wpływy obce. Przeminął okres kultury helleńskiej, a nowa epoka, ze względu na swój eklektyczny charakter, nazwana zostanie w przyszłości kulturą hellenistyczną

​Kontekst historyczny i filozoficzny

​W tym czasie grecka filozofia była już głęboko zróżnicowana. Potrafiła tworzyć wielkie systemy filozoficzne, które obejmowały wszelkie płaszczyzny ludzkiego namysłu i dostarczały pełnego, spójnego obrazu rzeczywistości. Uprawianiem filozofii w sposób fachowy zajmowało się kilka ważnych szkół i ruchów filozoficznych. Istniała już platońska Akademia i arystotelesowski Likejon, które uznać można za antyczne uniwersytety, na których kształciła się intelektualna elita.

​Kontekst historyczny i filozoficzny

​Oprócz nich do głosu dochodziły także inne ruchy filozoficzne, m.in.

sofiści, których ruch nieco już przebrzmiał, oraz cynicy, którzy za ideał życia uważali redukcję potrzeb i dóbr do minimum.

Byli też hedoniści, tworzący nurt dalece zróżnicowany. Arystyp i jego następcy głosili, że jedynym sensem ludzkiego życia jest doznawanie przyjemności, a więc za życie cnotliwe można uznać tylko takie, w którym człowiek nie szczędzi sobie rozkoszy.

Epikurejczycy reprezentowali hedonizm nieco bardziej umiarkowany – zgadzali się, że przyjemność jest jedynym sensem życia, jednak nawoływali, aby czerpać ją tylko z rozsądnego zaspokajania podstawowych potrzeb. Życie hulaszcze bowiem prędzej czy później prowadzi do różnych przykrości, a więc przestaje sprawiać przyjemność.

Stoicy natomiast mniemali, że najlepszą postawą, jaką można przyjąć względem życia, jest wycofanie się z przeżywania wszelkich emocji i rezygnacja z całej sfery uczuciowej. Dopiero dzięki wycofaniu się w głąb siebie i niezależności od świata zewnętrznego możemy osiągnąć szczęście.

Multiple Select

Można je uznać za antyczne uniwersytety, na których kształciła się intelektualna elita.

• Akademia

• Likejon

• Arche

• Akropol

Multiple Choice

Głosił, że jedynym sensem ludzkiego życia jest doznawanie przyjemności, a więc za życie cnotliwe można uznać tylko takie, w którym człowiek nie szczędzi sobie rozkoszy

• Stoik

• Platon

• Arystyp

• Pyrron

Multiple Choice

Reprezentowali hedonizm nieco bardziej umiarkowany – zgadzali się, że przyjemność jest jedynym sensem życia, jednak nawoływali, aby czerpać ją tylko z rozsądnego zaspokajania podstawowych potrzeb

• Stoicy

• Epikurejczycy

• Hedoniści

• Hellenowie

Multiple Choice

Mniemali, że najlepszą postawą, jaką można przyjąć względem życia, jest wycofanie się z przeżywania wszelkich emocji i rezygnacja z całej sfery uczuciowej.

• Stoicy

• Epikurejczycy

• Sofiści

• Cynicy

Multiple Choice

Za ideał życia uważali redukcję potrzeb i dóbr do minimum.

• Cynicy

• Stoicy

• Hedoniści

• Sofiści

​Dopiero poznanie kontekstu historycznego epoki, z ówczesną mnogością filozoficznych rozwiązań, pozwala w pełni zrozumieć, na czym polegała rewolucja Pyrrona.

On pierwszy sprawił, że Grek, któremu towarzyszyło poczucie zagubienia w nowych realiach społeczno‐politycznych, poczuł potrzebę nowego, odmiennego niż dotychczasowy, światopoglądu.

Pyrron z Elidy i jego rewolucja

​Dzięki nowym ruchom filozoficznym mógł go oczywiście mieć, jednak w tym miejscu pojawia się problem: jeśli mamy do wyboru tyle różnych, wzajemnie sprzecznych i wykluczających się rozwiązań, to na jakiej podstawie stwierdzić, które z nich jest prawdziwe?

Antyhedonizm platoński czy hedonizm? Jeśli hedonizm, to cyrenajski czy epikurejski? Naturalizm cyników czy antynaturalizm platoników?

To tylko niektóre pytania, jakie można zadać, a przecież – w zależności od konkretnego zagadnienia i przy wielości ruchów filozoficznych – można je mnożyć w nieskończoność. Jak widać zatem, „dogmatycy” (bo tak sceptycy będą nazywać przedstawicieli innych ruchów, którzy bronią swoich „dogmatów”) spierają się nieustannie, każdy z nich traktuje swoje stanowisko w każdej kwestii jako ostateczne i niepodważalne, natomiast po której stronie jest racja – nie ma pewności.

Pyrron z Elidy i jego rewolucja

​W takiej sytuacji zachowawczy i zdystansowany Pyrron mógł dać tylko jedną odpowiedź: tu nikt nie ma racji. Czy też dokładniej, aby samemu nie brzmieć jak „dogmatyk” pewien wyższości swoich przekonań: nigdy nie możemy stwierdzić, kto w danej sytuacji ma rację w czymkolwiek.

Multiple Select

Co powiedziałby Pyrron z Elidy?

• tu nikt nie ma racji

• tylko ja mam rację

• nigdy nie możemy stwierdzić, kto w danej sytuacji ma rację

• wszyscy mają rację

W obrębie sceptycyzmu możemy wyróżnić pyrronizm, a więc naukę inicjatora i jego bezpośrednich uczniów, akademizm, a zatem tę odmianę sceptycyzmu, która z czasem opanowała platońską Akademię, a nawet neosceptycyzm, zwłaszcza w wydaniu rzymskim, który zasadniczo nic nowego nie wniósł do filozoficznych rozważań ruchu, lecz jedynie porządkował jego dorobek, w szczególności filozoficzne argumenty.

A czym sceptycyzm jest dzisiaj? W znaczeniu potocznym jest oczywiście wyrażaniem braku przekonania co do pewnej idei, planu czy koncepcji. Natomiast jego filozoficzne znaczenie wcale się nie zatarło, choć oczywiście trudno byłoby wskazać przedstawiciela sceptycyzmu w jego klasycznym, antycznym ujęciu.

Napisy końcowe

Multiple Choice

Jeżeli dziś mówimy o sceptycyzmie to myślimy o:

• brak przekonania co do pewnej idei

• braku wiary w cokolwiek

• że Ziemia jest płaska

• że filozofia jest niepotrzebna

​ (gr. αφασία – niemówienie, nieorzekanie) cecha typowa dla filozofii sceptyckiej, polegająca na tym, że nie wyraża się opinii w żadnej kwestii, każdorazowo zawieszając osąd

​​afazja

(gr. ἀπάθεια, apateia – nieodczuwanie, nieodczuwalność) cecha typowa dla nurtów filozoficznych epoki hellenistycznej, zwłaszcza dla stoicyzmu i sceptycyzmu, polegająca na tym, że nie odczuwa się żadnych emocji i uczuć, dzięki czemu zachowuje się duchową niezależność względem świata

​apatia

(gr. αταραξια – niewzruszenie, niewzruszoność) cecha typowa dla nurtów filozoficznych epoki hellenistycznej, zwłaszcza dla stoicyzmu i sceptycyzmu, polegająca na tym, że zachowuje się niewzruszoność względem otaczającego nas świata, tzn. względem wydarzeń, które mają miejsce; oznaka duchowej niezależności człowieka

​​ataraksja