Otizm

OTİZM SPEKTRUM BOZUKLUĞU

​Otizm Spektrum Bozukluğu Tanımı, Yaygınlık Oranı ve Belirtileri

​Otizm spektrum bozukluğu (OSB) doğuştan gelen ya da yaşamın ilk yıllarında ortaya çıkan karmaşık bir nöro-gelişimsel yetersizlik türüdür. Tıbbi tedavisi olmamakla birlikte OSB tanılı bireylerin önemli bir kesiminin gelişimlerinde özel eğitim programlarının desteği ile büyük ilerlemeler sağlanmaktadır

​ Otizm Spektrum Bozukluğu Tanımı, Yaygınlık Oranı ve Belirtileri

Yaygınlık Oranı: Otizm spektrum bozukluğu yıllara göre görülme sıklığı; 1990 yılında 10000 çocuktan 4-5 çocukta, 2010 yılında 68 çocuktan 1 çocukta, 2020 yılı son verilerine göre 54 çocuktan 1 çocukta görülmeye başlamıştır. Geçmiş yıllardan bu güne otizm spektrum bozukluğu görülme oranı son yıllarda çok önemli artış göstermeye başlamıştır. OSB’nin kesin tedavisi bulunamamıştır.

Otizm Spektrum Bozukluğu Belirtileri:

OSB tanısına götüren belirtiler çocuklarda farklı yaşlarda farklı özellikler gösterir. Çoğu çocukta birçok belirti 3 yaşından önce fark edilir. Otizm spektrum bozukluğu üç temel alanda belirtiler gösterir.

1. Sosyal Etkileşim Belirtileri

A) Sosyal etkileşim için gerekli sözel olmayan davranışlarda yetersizlik

• Göz kontağı kurmama ya da çok kısa süre kurma

• İsmi ile seslenildiğinde dönüp bakmama

• Jest ve mimik kullanımında sınırlılık

• Başkalarına yaklaşmada sıra dışı özellikler gösterme (Sosyal ortamların gerektirdiği mesafeyi ayarlayamamak, fazla yakın ya da uzak durmak vb.)

• Konuşurken alışılmadık ses kalitesi ve vurgu özellikleri gösterme

• Bedenine temas edilmesinden hoşlanmama

B) Yaşa uygun akran ilişkileri geliştirememe

• Arkadaşlık kurmakta zorlanma, çok az sayıda arkadaşa sahip olma ya da hiç arkadaş edinememe

• Başkalarıyla oyun oynamama, yalnız kalmayı tercih etme

• Özel ilgi ve belli kişilere dayalı etkileşimde bulunma

• Grup içinde akranlarıyla etkileşimde bulunurken zorlanma

• İş birliğine dayalı oyunların kurallarına uymakta zorlanma

C) Başkalarıyla başarı ya da ilgi paylaşımında sınırlılık

• Aile üyeleri ile birlikte yapılan aktivitelerde yalnız olmayı tercih etme (tv izleme vb.)

• Başkalarının ilgisi karşısında tepkisiz kalma

• Sözel övgüler karşısında tepki vermeme

D) Sosyal-duygusal davranışlarda sınırlılık

• Taklit becerisine sahip olmama

• Birileri kendisine seslendiğinde ya da kendisiyle etkileşime girilmek istediğinde tepki vermeme, duymuyormuş ya da fark etmiyormuş gibi davranma

• Ortama birinin girmesi, ortamdan birinin çıkması, birinin konuşmaya başlaması gibi başka çocukların çok ilgisini çeken bazı olaylar karşısında ilgisiz kalma

• Başkalarının duygu ve düşüncelerini anlamada zorluk yaşama

2. İletişim ile İlgili Belirtiler

A) Dil gelişiminde gecikme

• İki yaşından büyük olup da tek bir sözcük bile söyleyememe

• Üç yaşından büyük olup da iki sözcüklük basit ifadeler (anne gel vb.) kullanamama

• Konuşmaya başladıktan sonra basit bir dil bilgisi yapısı kullanma ya da belli yanlışları tekrarlamaya devam etme

• Konuşmada gecikme, monoton garip sesler çıkarma

​B) Karşılıklı konuşmada zorluk yaşama

• Karşılıklı konuşma başlatmada, sürdürmede ve sonlandırmada önemli sorunlar gösterme

• İfade edici dilde sorun yaşama bunun yanında alıcı dil becerilerinde de gerilik görülmesi (komutları algılamama vb.)

• Kendi favori konuları dışındaki konularda çok zor ve isteksiz olarak konuşma

C) Sıra dışı ya da yinelenen dil kullanımı

• Söylenen sözleri yineleyerek tekrar etme (Ekolali)

• Televizyondan duyduğu ya da kitaplardan okuduğu kelimeleri ilgisiz zamanlarda tekrar etme

• Kendisinin uydurduğu anlamsız kelimeler söyleme

D) Gelişimsel düzeye uygun olmayan oyun

• Oyuncaklarla evcilik, okulculuk, doktorculuk vb. hayalî oyunlar oynamama

•Oyuncaklarını stereotip hareket (oyuncak arabasının sadece tekerleğini döndürmek, tekrarlayan ileri geri hareket ettirmek vb.) ettirme

• Sosyal oyunlara ilgisiz davranma • Oyunlarda tekrarlayıcı bağımlı hareketler yapma (oyuncak bebeğin sadece gözünü açıp kapama, elinde iple oynama vb.)

3. Sınırlı Tekrarlayıcı Davranış Belirtileri

A) Sınırlı alanda, yoğun ve sıra dışı ilgilere sahip olma

• Bazı konulara karşı aşırı ilgi duyma ve başka konuları dışlayarak sürekli o konularla ilgili konuşma (okuma, ilgilenme vb. ilgi takıntılarının olması)

• Bazı sıra dışı konulara aşırı ilgi duyma (yılanların yaşamı vb.)

• Kendi ilgi duyduğu konularda en ince ayrıntıları unutmama (araba model ve plakaları vb.)

​B) Belli düzen ve rutinlere ilişkin aşırı ısrarcılık

• Belli eylemi her zaman belli bir sırayla yapmak isteme (arabanın kapılarını hep aynı sırayla açma, aynı kıyafeti giymede ısrarcı olma vb.)

• Günlük rutinlerde değişiklik olmamasını isteme

• Değişikliklerden hoşlanmama (ev içinde eşyaların yerinin değişmesinden hoşlanmama vb.)

• En ufak bir değişiklik karşısında aşırı kaygılanma ya da öfke nöbeti yaşama

• Alışılmışın dışında yemek yememe

C) Tekrarlayıcı ve kendini uyarıcı davranışlar

• Ayak parmak ucunda yürüme ve sekme

• Sıra dışı el ve beden hareketleri (yerinde sallanma, elleri çırpma, elleri aşağı yukarı hareket ettirme, parmakları gözleri önünde oynatma vb.)

• Belirli ses uyaranlarına kulakları kapatarak tepki verme (müzik, florasan lambası sesi vb.)

• Tepkisel sık tekrarlanan bağırma davranışları

D) Nesnelerle ilgili sıra dışı ilgiler ve takıntılı davranışlar

• Hareket eden ve dönen nesnelere aşırı ilgi gösterme (çamaşır makinesi vb.)

• Ağrı ve acıya karşı tepkisizlik gösterme

• Soğuk ve sıcak uyaranlara az cevap verme

• Nesnelere temasta koklama, dudaklara dokundurma, elle yoklayarak tanımaya çalış

• Belli nesnelere bağımlı davranış sergileme (ip, lastik, lego, gazoz kapağı vb)

Otizm Spektrum Bozukluğunun Sınıflandırılması

1. Otizm

En çok görülen en temel alt gruptur. Otizm, çocukları üç temel alanda ciddi bir şekilde etkilemektedir. Sosyal uyum zorluğu, konuşma ve iletişimde bozukluk, sınırlı ve takıntılı ilgiler ile tekrarlayıcı davranışlar en belirgin özelliğidir.

​2. Asperger Sendromu

Asperger sendromunda zekâ düzeyi normal veya normalin üzerindedir. Otizmden farklı olarak zamanında konuşmaya başlarlar. Aşırı bilgiçlik ve el becerilerinde özel sorunlar görülür. Dil gelişimi oldukça iyidir. En belirgin özelliği sosyal uyum ve iletişim yetersizliği, sınırlı ilgi alanının olması ve sembolik oyun oynama becerisinin olmamasıdır. Bu çocuklarda hayvanlara ya da fen konularına aşırı ilgi gösterdikleri görülür. Uzun süreli hafızanın normal gelişim gösteren çocuklardan daha iyi olabilir. Işık ve ses gibi uyaranlara karşı aşırı hassasiyet vb. bazı özellikler görülebilir. Asperger sendromu olan bireyler, bütünüyle bir konuya odaklanır ve sürekli o alanla ilgili araştırmalar yapar. Katı prensiplere sahiptirler. Birçok yönden normal çocuklarla benzerlik gösterirler, bu nedenle çoğu kez fark edilmezler. Arkadaş ilişkileri çok sınırlıdır. Empati kuramama ve soyut olay ve kavramları anlayamama gibi özellikleri de vardır. Motor gelişimi genellikle normal görünür ama beceriye dayalı işlerde başarısızlık gösterirler. Tanı genelde 5 yaş civarında konabilir

3. Çocukluk Dezentegratif Bozukluk

Çok nadir görülen bir bozukluktur. Heller hastalığı olarak da isimlendirilir. Çocuk en az iki yaşına kadar normal bir gelişim gösterir. Daha sonra aniden bir gerileme olur. Var olan becerilerini yitirir. Orta ve ağır düzeyde zihinsel gerilik görülür

4. Rett Sendromu

Sadece kızlarda rastlanan bir gelişimsel bozukluktur. En belirgin özelliği başın bedene oranla küçük olmasıdır. Motor becerilerinde gelişme görülmez. Sürekli bir gerileme görülür. Rett sendromlu bireylerde devamlı sallanan takıntılı el hareketleri (Görsel 7.13), solunum bozukluğu (nefes tutma, nefes almama vb.), kaslarda sertleşme, çiğneme ve yutma zorluğu, diş gıcırdatma, genellikle küçük ayak yapısına sahip olma, her an düşecek gibi geniş adımlarla parmak ucunda yürüme vb. belirtiler görülür

5. Başka Türlü Adlandırılamayan Yaygın Gelişimsel Bozukluk (Atipik Otizm)

Otizm spektrum bozukluğu belirtilerine sahip ancak tanı konacak kadar yeterli kriterleri sağlamayan çocuklara verilen tanıdır. Atipik otizmli bireylerde konuşmada zorluk yaşama, iletişim kurmada güçlük çekme, gelişimde görülen bozukluklar, tekrarlayıcı konuşmalar, sosyalleşmede sorun yaşama vb. belirtiler gösterir. Ancak bu belirtiler daha geç yaşlarda ortaya çıkabilir veya tam tanı konmasını engelleyecek şekilde çok az görülebilir. Tipik otizmde tanı kalıcıdır. Hafiften ağıra giden bir yelpazesi vardır. Dil sorunu bazı olgularda düzelir ama çoğu kez kalıcıdır. Kendine zarar verme davranışı sık görülür. Yaş, cinsiyet, ailede benzer durum özellikleri ve iletişim sorunu temelde atipik otizmle aynıdır. Atipik otizmde erken tanı, doğru eğitim, terapi ve tedavi yöntemleri kullanılırsa konuşma ve iletişim bozuklukları düzeltilebilir.

Otizm Spektrum Bozukluğuna Neden Olan Etmenler

Nörolojik ve Genetik Etmenler

SB son yıllarda yapılan araştırmalarda beyinde bağlantı bozukluğu, beyin gelişim bozukluğu ve beyinde uyarıcı yatıştırıcı sistem arası denge bozukluğu nedenleri arasında tanımlanmaya çalışılmıştır. Beynin işleyiş ve yapısı bu yüzden yapboz parçalarına benzetilmektedir. OSB’de genetik etmenlerin merkezi sinir sisteminin bir parçası olan beynin yapısında ve işleyişinde çeşitli anormalliklere neden olduğu saptanmıştır. Yapılan bilimsel çalışmalar sonucunda beyin ve beyinciğin bazı bölgelerinin yapısını oluşturan hücrelerin normalden farklı olması OSB olma ihtimalini arttırmaktadır.

Çevresel Etmenler

Çevre ile ilgili aşılar üzerinde yapılan araştırmalar sonucunda ortaya çıkan sonuçta OSB olan çocuklarda otizm belirtileri ve gelişimsel gerilikler ile MMR (kızamık-kabakulak-kızamıkçık) aşısı arasındaki ilişki araştırılmaktadır. Anne karnında geçirilen kızamıkçık hastalığı ağır OSB’ye yol açabilmektedir

OSB olan bireylerde mide ve barsak problemlerine sıklıkla rastlanmakta, bu problemlerde faktör olarak buğday, yulaf benzeri tahıllar ve süt ve türevlerinde bulunan kazein proteinleri sorumlu tutulmaktadır.

OSB’de ailenin çocuk yetiştirme yöntemleri ya da ailenin ekonomik koşulları nedenler arasında yer almamaktadır. Her çeşit toplumda, coğrafyada, ırkta ve ailede rastlanabilmektedir. OSB’ye neden olan etmenler arasında televizyon gösterilse de kesin neden olan bir etmen değildir. Çocukta var olan otistik belirtileri aşırı televizyon izleme, bilgisayar oyunu oynama gibi etkenler tetiklemektedir. Amerikan Pediatri Akademisi önlem olarak 0-2 yaş çocuklarına televizyon seyrettirilmemesi gerektiğini vurgulamaktadır. OSB’ye neden olan etmenlerden bir diğeri ise annenin yaşıdır. Yapılan araştırmalar sonucunda 40 yaş üzeri gerçekleşen doğumlarda otizm tanısına daha sık rastlanmaktadır. 40 yaşını geçmiş annelerin doğumlarında 25-30 yaş arası gerçekleşen doğumlara oranla iki kat daha fazla OSB riski olduğu görülmektedir. Annenin radyasyona maruz kalması, hamilelik ve doğumda yaşanan komplikasyonlar

Otizm Spektrum Bozukluğu Tedavi Yöntemleri

*Psikiyatrik tedavi yöntemleri

*Gluten/Kazain diyeti

*Vitamin mineral desteği

*Ağır metallerden arındırma

*Mantar tedavisi

*Melatonin hormonu tedavisi

*Omega 3 yağ asitleri tedavisi

*Sindirim sitemi eksikleri ve probiyotikler

Otizm Spektrum Bozukluğu Olan Çocukların Eğitimleri

1. Otizm Spektrum Bozukluğu Olan Bireylerin Eğitim Ortamları

OSB olan bireyler/çocuklar diğer yetersizlik türlerinde olduğu gibi uyum sağlayabilme, performans durumuna göre kaynaştırma, özel eğitim okulu ve sınıfı eğitim olanaklarına sahiptirler. Hangi okullarda otizm spektrum bozukluğu olan gruplara yönelik özel eğitim sınıfları açılacağına Milli Eğitim Müdürlükleri karar verir. OSB olan çocuklar için açılan özel eğitim sınıflarında sınıf mevcudu en fazla 4 öğrencidir. Özel eğitim sınıfını tamamlayan öğrencilere diploma verilmez, okur-yazarlık belgesi verilir.

​Otistik Çocuklar Eğitim Merkezi (OÇEM):

İlköğretim okullarının bünyesine bağlı ya da bağımsız olarak açılmış bir sınıf ta eğitim veren özel eğitim kurumlarıdır. Bu kurumlarda tıbbi ve eğitsel tanısı yapılmış 3 ile 15 yaş arasındaki çocuk bireyselleştirilmiş eğitim alır ve kaynaştırma eğitimi programlarına tabi tutulur. Otistik Çocuklar Eğitim Merkezleri ‘‘Bağımlı OÇEM, Bağımsız OÇEM’’ olmak üzere ikiye ayrılır.

1. Bağımlı OÇEM: Otizm spektrum bozukluğu olan çocukların eğitimlerinin yapıldığı ‘‘Otistik Çocuklar İletişim Merkezi’’ ilkokullar bünyesine bağlıdır. Bağımlı OÇEM’ de bireysel ve grup eğitiminin yanı sıra kaynaştırma eğitimi verilir.

2. Bağımsız OÇEM: Otizm spektrum bozukluğu olan çocukların eğitimlerinin yapıldığı ‘‘Özel Eğitim Rehberlik Danışma Hizmetleri Genel Müdürlüğüne’’ bağlı açılan özel eğitim kurumlarıdır. Bu özel eğitim kurumlarında bireylerin özbakım ve günlük yaşam becerileri ile işlevsel akademik becerilerini geliştirmek ve topluma uyumlarını sağlamak amacıyla Bakanlıkça hazırlanmış özel eğitim programı uygulanır.

​Özel Eğitim Uygulama Okulu:

İlköğretim I. ve II. kademe eğitimlerini tamamlayan, genel ve mesleki ortaöğretim programlarına devam edemeyecek durumda olan ve 27 yaşından gün almamış OSB bireyler/çocuklar özel eğitim uygulama merkezlerine devam edebilir. Bu merkezlerde akademik bilgi ve becerilerin yanı sıra iş eğitimi uygulamaları da yer alır. Otizm alanında kullanılan eğitim tek başına yeterli olmadığı durumlarda uzman önerisi ile terapi yöntemlerinden biri seçilerek desteklenebilir.

​A) Eğitim Öğretim Yöntemleri

Açık Anlatım Yöntemi

Basamaklandırılmış Yöntem

İleri Zincirleme Yöntemi

Tüm Beceri Yöntemi

Tersine Zincirleme Yöntemi

Uygulamalı Davranış Analizi

Ayrık Denemelerle Öğretim

Erken Yoğun Davranışsal Eğitim (EYDE)

Etkinlik Çizelgeleriyle Öğretim

Replik Silikleştirmeyle Öğretim

Videoyla Model Olma

Fırsat Öğretimi

İşlevsel Değerlendirme ve Analiz

Yanlışsız Öğretim

Temel Tepki Öğretimi

PECS

​Sözel Davranış

Akran Aracılı Uygulamalar

TEACHH

İlişki Temelli Yöntemler

Sosyal Öyküler

Kolaylaştırılmış İletişim

B) Terapi Yöntemleri

Duyu Bütünleme Terapisi

İşitsel Bütünleme Terapisi

Konuşma Dil Terapisi

Müzikle Terapi

Sanat Terapisi

Drama Terapi

Hayvan Terapileri

Hipoterapi

Higashi Günlük Yaşam Terapisi

Holding (Kucaklaşma) Terapisi

Otizm Spektrum Bozukluğu Olan Çocuğun Eğitimlerinde Kullanılan Materyaller

Otizm spektrum bozukluğu olan çocukların eğitim ortamlarında kullanılan materyaller eğitim-öğretim faaliyetlerinin niteliğini ciddi ölçüde etkilemektedir. Eğitimlerde kullanılan materyallerin ilgili olduğu alan/ beceri ve kullanım amaçlarına uygun kullanılması önemlidir. OSB olan çocukların eğitiminde kullanılan materyaller bilişsel ve motor becerileri geliştirmede kullanılan materyaller, alıcı ve ifade edici dil becerilerini geliştirmede kullanılan materyaller, sosyal duygusal becerileri geliştirmede kullanılan materyaller, özbakım ve günlük yaşam becerilerini geliştirmede kullanılan materyaller ve duyusal özellikleri geliştirmede kullanılan materyaller olarak sınıflandırılabilir

Otizm Spektrum Bozukluğu Olan Çocukların Gelişimsel Özellikleri

Bilişsel gelişim

Dil gelişimi

Sosyal duygusal gelişim

Fiziksel psikomotor gelişim

Özbakım ve duygusal gelişim

Otizm Spektrum Bozukluğunu Fark Edebilmede Dikkat Edilmesi Gereken Noktalar

Toplumsal etkileşimde nitel bozulma

İletişimde nitel bozulma

İlgide sınırlılık ve somut aktivitelerin yineleyici olması