Саңғышева Р. Коучингі

Коучинг тақырыбы:

Білім алушылардың оқылым дағдыларын жетілдіру арқылы оқу сауаттылығын арттыруда қолданылатын тиімді тәсілдер

«Мен еш уақытта өз оқушыларыма ешнәрсе үйретпеймін, тек қана олардың оқуы үшін жағдай жасаймын»,- деп Альберт Эйнштейн айтқандай, еліміздің ертеңін, тәуелсіз ел тірегін, саналы ізбасарларымызды білім нәрімен сусындатуда олардың оқуы үшін жағдай жасау қажет

Оқылым рецептивті (қабылдаушы) дағдылар қатарына жатады. Жазба тілдегі мәтінді түсіну. Мәтін тілін сөздер деңгейінде,сөйлем деңгейінде,тұтастай мәтін деңгейінде түсіне  алуымыз қажет.

Оқылым дағдысы дегеніміз не?

• Мазмұнын түсіну үшін оқу немесе көз жүгіртіп оқу - мәтіндегі жалпы идеяны түсіну үшін тез оқып шығу.

• Нақты ақпаратты табу үшін оқу - мәтін ішіндегі ақпаратты тауып алу үшін оқу, ол үшін тұтас мәтінді түсініп оқу маңызды емес. Мысалы, мәтіннен қажет пайыздық көрсеткіштерді,жылдарды қажетті сөздерді тауып алу.

• Детальді түрде оқу - әрбір сөздің мағынасын түсіну үшін мәтінді сөзбе-сөз оқу. Мысалы, келісім шарттағы талаптарды немесе нұсқауларды түсіну үшін сөзбе-сөз оқимыз

Оқылымның ішкі дағдылары:

•Оқылым алдындағы тапсырма: мәтін тақырыбын ашуға бағытталған жаттығулар,мәтін мазмұнын болжауға байланысты сұрақтар қою.

•Оқылым тапсырмасы: Алғашқы жаттығулар жалпы мазмұнын түсінуге бағытталса,кейінгі жаттығулар нақты ақпаратты табуға арналуы тиіс

•Оқылымнан кейінгі тапсырма: мәтінде көтерілген мәселеге, ақпараттарға байланысты талқылау сұрақтары. Мұндағы сұрақтар олар үйренген жаңа сөздерді,мәтіндегі сөздерді қолдана отырып,жауап бере алатындай ұйымдастырылуы қажет. Оқушылардың өмірлік тәжірибесімен де байланысып өз көзқарастарын білдіруге мүмкіндік бере алатындай жасалуы керек.

Оқылымға арналған сабақ құрылымы төмендегідей

Оқылым алды тапсырмалар:

•Тақырып арқылы болжау

•Сурет арқылы болжау

•Үзінді арқылы болжау

•Мақал-мәтелдер арқылы болжау

Оқылым дағдыларын сыныпта қолдану

•Мәтінге тақырып қой

•Мәтін бөліктерін құрастыр

•Мәтіндегі негізгі ойды тап

•Мәтіннің негізгі идеясын түсіндір

•Мәліметтерді сәйкестендір

•ДЖИГСО

•ИНСЕРТ

•Фишбоун әдісі

•Компрессия

•Перифраз

Оқылым кезіндегі тапсырмалар

• Оқыған мәтінін шолуға,ой елегінен өткізуге және өз ойларын тұжырымдауға беріледі. Бұны шағын топтарда немесе тұтас сыныппен жүргізуге болады

Оқылымнан кейін

Оқу сауаттылығы

Мәтінмен жұмыс – оқу сауаттылығын дамытудың  басты құралы

​"Оқу" ұғымы "фунционалдық оқу"ұғымынан несімен ерекшеленеді?

     Оқу - бұл интеллектуалды даму технологиясы, мәдениетке ие болу тәсілі, қарым-қатынастағы делдал, өмірлік мәселелерді шешудің құралы. Оқусыз өмір бойы жалғасатын интеллектуалды даму және өзін-өзі тәрбиелеу мүмкін емес. Мәтін мазмұны әрдайым еркіндіктің көптеген деңгейлеріне ие: әр түрлі адамдар бір мәтінді жеке ерекшеліктері мен өмірлік тәжірибесіне байланысты әр түрлі түсінеді (Л.Выготский).

     Функционалды оқу дегеніміз - белгілі бір мәселені шешу немесе белгілі бір тапсырманы орындау үшін ақпаратты іздеу мақсатында оқу. Фунционалдық оқу кезінде қарап шығу (сканерлеу) және талдау оқулары (кілт сөздерді бөлектеу, дәйексөздерді іріктеу, сұлбалар, графиктер, кестелер құрастыру) тәсілдері қолданылады.

Мәтін - коммуникативтік қызмет атқаратын тілдік таңба

Адресант-мәтін-адресат

Біз өз сабақтарымызда мәтіннің қандай түрлерін жиі қолданамыз? Неліктен?

Біз өз сабақтарымызда мәтіннің қандай түрлерін жиі қолданамыз? Неліктен?

Мәтін түрлері

Оқылым стратегияларын қолдана оқу – оқу сапасын арттыратын тәсіл. Оқылым стратегиясының тиімдісін анықтап, қолдану арқылы уақытты үнемдеге, нәтижеге жетуге, білім сапасын арттыруға  болады. Оқылымның қандай стратегиялары бар?

Мәтін форматы

•Тұтас мәтін: абзацтар мен сөйлемдерден ғана тұратын мәтін.

•Тұтас емес мәтін: тізім, кесте, диаграмма, жарнама, график, каталог, индекс және басқа да формалардан тұратын мәтін.

•Аралас мәтін: тұтас және тұтас емес мәтіндердің элементтері кездесетін мәтін.

Оқу сауаттылығының 3 құрамдауышы : жағдай, мәтін және аспект

​1-құрамдауыш - Жағдай:  Жағдайдың санаттары: жеке пайдаланым үшін оқу, көпшілік пайдалану үшін оқу (қоғамдық), білім алу үшін оқу, типтік кәсіби оқу.

2-құрамдауыш - Мәтін:

Мәтін типі: Тұтас: (сипаттама : көркем әдеби және техникалық), мазмұндау (әңгіме, есеп, репортаж), мазмұндама (эссе, резюме, интерпретация),  аргументациялау (комментарий, ғылыми негіз), нұсқау, келісім ( жұмыс жасау үшін нұсқаулық, ереже, жарғы, заңдар). Жадағай, тұтас емес: 1) графиктер   2) диаграммалар 3) кестелер   4) карталар 5) бланк формалары (салық, виза, сауалнама және т.б. 6) ақпараттық беттер және хабарландырулар

3-құрамдауыш - Аспект: Аспектілер – бұл оқырман мәтінде, мәтін айналасында және мәтін арасында аталған тәсілдерді келісу үшін пайдаланатын психологиялық стратегиялар, тәсілдер және тапсырмалар.

Оқу  сауаттылығы тапсырмаларын әзірлеумен айналысатын 5 аспект

​• кеңінен түсінуді қалыптастыру  (негізгі тақырыпты анықтау, ат қою, мәтіндегі негізгі ой бойынша тезис құрастыру, мәтінге қатысты графикті немесе кестені, карта немесе суретті, мәтіннің сипатын т.б. анықтау, автордың айтпақ ойын анықтау арқылы мәтіннің идеясына көз жеткізу(20 %);

• ақпарат іздеу, қол жеткізу және алу (сұрақ құрастыру, мәтінге көз жүгірту арқылы оның негізгі элементтерін анықтау, ақпараттың байланысын іздеу- 20%);

• интерпретациялауды дамыту (қызығушылық тудыратын ерекше дағдылар, көзқарастар немесе кейде логикалық қорытынды деп те аталады -30%);

• мәтін мазмұнын көрсету және бағалау (мәтіндегі ақпаратты өзге ақпарат көздеріндегі материалдармен салыстыру, өзінің не ойлайтындығы туралы айта отырып, мәтін идеясына баға беру, бұл аспект оқушының жоғары деңгейін талап етеді, яғни зияткерлік, адамгершілік, эстетикалық қабілетін бағамдайды – 15%;

• мәтін формасын көрсету және бағалау (мәтін құрылымына назар аудару, жанрлық ерекшеліктерін анықтау, мәтіннен ирония, сатира сынды автордың үнін танытатын автордың берген бағасын т.б. сыни талдау, стилистикалық комментарий беру - 15%)

Табандылық пен ақыл

Баяғыда ағаш шабумен айналысатын екі адам болған екен. Кәсіптері күнде орманға барып ағаш шабу болыпты. Бірінші кісі күн шығуымен ағаш шабуды бастап, күн батқанша тынбайды екен. Тіпті тынығып алу, тамақтануға да оншалықты  уақыт бөлмей, тек ағаш шабады екен.

  Екіншісі күндегі уақытында келіп, қажет кезінде тынығып, түскі уақытта асықпай тамақтанып, жұмыс істейді және үйіне ерте қайтады екен. Әйтсе де бірінші кісінің тынбай шапқан ағаштарының көлемі екінші кісінің шапқанынан аз шығады екен.

Бір күні әлгі бірінші отыншы келіп: «Осы сіздің асықпай, аз уақытта істеген жұмысыңыз, менің ерте келіп, кеш қайтып, тынбай істеген жұмысымнан асып түседі. Мұның сыры неде?» - деп сұраған екен.

Сонда ол: «Мұның ешқандай сыры жоқ. Мен жұмыс арасында тынығып отырып, балтамды қайрап аламын, өткір балтамен жұмыс тезірек бітеді әрі шаршамайсың. Ал сен өтпес балтамен өзіңді де, балтаны да шаршатасың әрі уақыт жоғалтасың», -  деген екен. 

Кәсіпкерлік сабақтарында батыл болу, жігерлі, табанды болу жетістік кілттерінің бірі екендігі көп айтылады. Мұндағы бірінші адам еңбекқор, табанды болғанымен, балтасын қайрамағандықтан,  жұмысының өнімділігі аз болды. Бұл мысалдан табанды болумен қатар, сол табандылықты ақыл-оймен басқару, әрбір кедергі мен мәселелерден сабақ алу, анализ жасау, шешімін табу, қысқасы, өзіңді жетілдіру қажеттігін көруге болады. Демек, әр адам өз саласында табандылық танытумен қатар, өзін жетілдіре түссе, құрал-жабдығын да заман ағымына сай шыңдай білсе, талай асуларды бағындырары анық.  

Мәтінді мұқият оқып, негізгі тақырыпты анықта, мәтінге басқаша ат қой. Мәтіндегі негізгі ой бойынша тезис құрастыр,  автордың айтпақ ойын анықтау арқылы мәтіннің идеясына көз жеткіз.

1. Кеңінен түсінуді қалыптастыру

Сұрақ құрастыру (жабық немесе ашық сұрақтар, мәтінге қатысы бар немесе мәтінге қатысы жоқ сұрақтар).

2. Ақпарат іздеу, қол жеткізу және алу

3. Интерпретациялауды дамыту

4. Мәтін мазмұнын көрсету және бағалау

5. Мәтін формасын көрсету және бағалау

5-тапсырма

Мәтін құрылымына назар аудар, жанрлық ерекшеліктерін анықта, көркемдегіш құралдар бойынша талдау жаса, мәтінде автордың үнін танытатын ирония, сатира сынды ұғымдар (болса) анықта. Мәтін типін, жағдайдың түрін сипатта.

Multiple Choice

Мәтіннің төртінші бөлігіне қатысты нұсқа

• Бірінші адамның жұмысының өнімсіз болуының салдары.

• Екінші отыншының сұрағына бірінші адамның жауабы.

• Бірінші отыншының жұмысты асықпай істеуінің себебі.

• Екінші адамның жұмысты асығып істеуінің нәтижесі.

• Бірінші адамның жұмысының өнімсіз болуының себебі.

Оқылым стратегияларын қолдана оқу- оқу сапасын арттыратын тәсіл

Оқылым стратегиялары:

•Шолып оқу: мәтін тақырыпшасын, бөлімдер аттарын, абзац сандарын шолу.

•Болжап оқу: мәтіннің құрылымдық бөліктерін жекелеп оқып, ары қарай не болатынын, автор ойын болжау.

•Көз жүгіртіп оқу: мәтіннің мазмұны мен құрылымын жылдам, жалпылай көз жүгіртіп оқу.

•Зерттеп оқу: мәтіннің мазмұны мен құрылымдық бөліктерін шолып оқуға қарағанда күрделі оқу түрі. Зерттеп оқу оқушыдан назарын шоғырландырып оқуды талап етеді. Оқылым мәтінінің астарлы ойын, автор көзқарасын, мәтіндегі көтерілген мәселені, факті мен көзқарасты зерделеп ажырату зерттеп оқудың ерекшелігі болып табылады.

•Детальді түрде оқу: әрбір сөздің мағынасын түсіну үшін мәтінді сөзбе-сөз оқу. Мысалы, келісімшарттағы талаптарды немесе нұсқауларды түсіну үшін сөзбе-сөз оқимыз.

•Түсініп оқу стратегиясы: мәтіннің мазмұнын, автордың айтпақ болған ойын, мәтінді жазудағы мақсатын түсіну үшін әр ақпаратты ұғынып оқу.

•Талдап оқу стратегиясы арқылы стилі мен жанрын, кімдерге арнап жазылғанын талдап оқу.

•Астын сызып оқу немесе белгілеп оқу стратегиясы арқылы мәтіннің тілін, автордың оқырманмен байланысын анықтау.

•Комментарий жасап оқу стратегиясы арқылы автордың айтпақ болған ойын, мәтіннің кімдерге арналғандығын анықтау, мәтінді жазудағы мақсатын түсіну.

•Рөлге бөліп оқу стратегиясы арқылы мәтін ойын рөлге кіріп оқу арқылы саралау.

Шолып оқу (көз жүгіртіп оқу) қажетті ақпаратты алу үшін қолданылады.

ТІРЕК СӨЗДЕР

Көз жүгіртіп оқу
Тапсырма. Дәрумен сөзімен және етістіктермен тіркесетін сөздерді белгіле. Мәтіннің тақырыбын анықта.

А. Дәрумендердің пайдасы
B. Дәрумендердің түрлері
C. D дәруменінің жетіспеушілігі
D. Дәрумендердің тапшылығы

•АҚШ профессоры Майкл Холика ағзадағы D дәрумені жетіспеушілігінің негізгі белгілерін атады.

•Ғалымның айтуынша, дәрумен жетіспеушілігі қол-аяқтың ауырсынуынан, сондай-ақ таңертең буындардың сырқырауынан білінеді. Сонымен бірге, салмақтың жоғарылауы, ішек ауруы, депрессия және тершеңдік секілді белгілер болады.

•Майкл Холика дәрумен тапшылығы әсіресе қыста байқалатынын айтады.

•Профессор D дәрумені жетіспеушілігінің алдын алу үшін дәл қазіргі мезгілде, күндіз кем дегенде 10-15 минут таза ауада жүруге кеңес береді.

Көз жүгіртіп оқу

Тапсырма. Дәрумен сөзімен және етістіктермен тіркесетін сөздерді белгіле. Мәтіннің тақырыбын анықта.

А. Дәрумендердің пайдасы

B. Дәрумендердің түрлері

C. D дәруменінің жетіспеушілігі

D. Дәрумендердің тапшылығы

АҚШ профессоры Майкл Холика ағзадағы D дәрумені жетіспеушілігінің негізгі белгілерін атады.

Ғалымның айтуынша, дәрумен жетіспеушілігі қол-аяқтың ауырсынуынан, сондай-ақ таңертең буындардың сырқырауынан білінеді. Сонымен бірге, салмақтың жоғарылауы, ішек ауруы, депрессия және тершеңдік секілді белгілер болады.

Майкл Холика дәрумен тапшылығы әсіресе қыста байқалатынын айтады.

Профессор D дәрумені жетіспеушілігінің алдын алу үшін дәл қазіргі мезгілде, күндіз кем дегенде 10-15 минут таза ауада жүруге кеңес береді.

Көз жүгіртіп оқу
Тапсырма. Дәрумен сөзімен және етістіктермен тіркесетін сөздерді белгіле. Мәтіннің тақырыбын анықта.

А. Дәрумендердің пайдасы
B. Дәрумендердің түрлері
C. D дәруменінің жетіспеушілігі
D. Дәрумендердің тапшылығы

•АҚШ профессоры Майкл Холика ағзадағы D дәрумені жетіспеушілігінің негізгі белгілерін атады.

•Ғалымның айтуынша, дәрумен жетіспеушілігі қол-аяқтың ауырсынуынан, сондай-ақ таңертең буындардың сырқырауынан білінеді. Сонымен бірге, салмақтың жоғарылауы, ішек ауруы, депрессия және тершеңдік секілді белгілер болады.

•Майкл Холика дәрумен тапшылығы әсіресе қыста байқалатынын айтады.

•Профессор D дәрумені жетіспеушілігінің алдын алу үшін дәл қазіргі мезгілде, күндіз кем дегенде 10-15 минут таза ауада жүруге кеңес береді.

ТЖ.   Шығармашылық тапсырма.    «Кереге диктанты»

Мақсаты:   Оқу,тыңдау,айтып жатқа жаздыру,еске сақтау дағдыларын дамыту, топтарда кезекпен ынтымақтастыққа жұмыс жасау, қарым-қатынас дағдыларын оңтайлы қолдану.
Ережесі:  топ мүшелерінің бірі диктант мәтінін оқып алады да, топқа келіп айтады, топ мүшелері тыңдай отырып емлеге сай жазып шығады.

Ойлы сөз

•Бір күні үнді тайпасының данышпан қариясы өзінің немересімен әңгімелесіп отырды.

•- Неге жаман адамдар болады? - деп сұрады немересі.

•- Нашар адамдар болмайды,-  деді көсем.

•- Әр адамның екі жағы болады: ашық және күңгірт. Жанның ашық бөлігі адамды сүйспеншілікке, мейірімділікке, қамқорлыққа шақырады. Ал күңгірт жағы өзімшілдікті, өтірікті, бұзақылықты қолдайды. Бұл екі қасқырдың арпалысы сияқты.

•Бала кішкене ойланып қалды да атасынан:

•- Соңында қай қасқыр жеңеді?- деп сұрады.

•- Әрдайым сен тамақтандырған қасқыр жеңеді,- деді данышпан.

Ж.Ж    ТАПСЫРМА

1. Патша баласына көмектесіп, жұмбақты шешіп көріңіз

2.Үзілген мәтінді өз нұсқаңыз бойынша жалғастырып айтыңыз

•Ертеде бір патша білімді етіп  «тәрбиеле» деп ұлын ұстазға береді. Бір күні

•Ұстаз:

•- «Тақсыр, білім алды, балаңыз зерек екен» - дейді. Патша ұстазға рақметін айтып, баласының білімін сынайды. Арнайы тапсырма беріп, өзінің тәжінің астына тығылған заттың не екенін сұрайды. Қолына қағаз, қалам алған баласы есептеп, ол заттың дөңгелек, ортасының сары екенін айтады.

•-Аты не? –дейді патша

•-Шамасы, күн болар, -дейді бала

-Түсін түстегенімен,  атын дұрыс айтпадың, ...................

ол- жұмыртқа еді,-дейді  патша баласының біліміне көңілі толмай.

Сонда ұстаз:

-Тақсыр, балаңыз алған білімінің арқасында жасырған заттың пішіні мен түсін тапты. Әйтсе де, тәждің астына күннің сыймайтынына қабілет жеткенімен, сезімталдығы жетпеді. Мен шәкіртіме білім үйреткеніммен, сезімталдығын бере алмадым. Білім - бізден, парасат - сізден.

3.Осы мәтіннің идеясына сәйкес тұжырымдаңыз
4.Бүгінгі коучинг мақсатын түйіндейтін идея ұсыныңыз

Аңыз астарындағы философия мені терең ойға жетелейді. Баланың заттың атын дұрыс таппағанына кім кінәлі? Әкесі ме, ұстаз ба, бала ма?

Дәл қазір бұл мәселе қаншалықты шешілген?

Шығыстың ғұламасы Сағди "Ерінбей еңбек етсең, шыдап егер, тікен де гүлге айналып шыға келер" - деп, әр істің үздіксіз еңбекпен ғана жемісті болатынын түйіндеген.

Болашақта өркениетті елдердің жоғары технологиясын меңгеру, дүниежүзілік білім кеңістігіне шығу - бүгінгі күннің басты мақсаты болып отыр. Осы мақсатты шешуде ұстаздар қауымының көтерер жүгі жеңіл болмасы аны. Осы жолды таңдаған екенбіз - талмай еңбектенуге шақырамын.

Ұлы ағартушы Ахмет Байтұрсыновтың "Ұстаз үздіксіз ізденгенде ғана, шәкірт жанына нұр құя алады" - деген даналық сөз ізденімпаз, сіздер мен біздердей жаңашыл ұстаздарға арналғандай.