T3 Bab 4 : Tumbuh-tumbuhan semula jadi di Malaysia

Bab 4 Tumbuh-tumbuhan Semula Jadi di Malaysia

PENDAHULUAN

Apakah yang akan anda pelajari ?

❑ Mengenal pasti jenis dan taburan tumbuh-tumbuhan semulajadi.
❑ Menghuraikan faktor yang mempengaruhi jenis dan taburan tumbuh-tumbuhan semula

jadi di Malaysia.

❑ Menjelaskan dengan contoh kepentingan tumbuh-tumbuhan semula jadi di Malaysia.
❑ Merumus kesan kegiatan manusia terhadap tumbuh-tumbuhan semula jadi di Malaysia.

Malaysia kaya dengan pelbagai jenis
tumbuh-tumbuhan

semula

jadi

dan

terdapat

pelbagai

faktor

yang

mempengaruhi

taburannya.

Ia

juga

sangat

banyak

kepentingan.

Namun

kegiatan

manusia

banyak

memberi

kesan

positif

dan

negatif

terhadap

tumbuh-tumbuhan semula jadi ini.

4.1 Jenis dan taburan tumbuh-tumbuhan semula jadi di Malaysia

❑ Iklim Khatulistiwa yang panas dan

lembab sepanjang tahun menggalakkan
pertumbuhan pelbagai jenis tumbuh-
tumbuhan semula jadi.

❑ Ia terbahagi kepada lima jenis iaitu:

a)

Hutan hujan tropika

b)

Hutan gunung

c)

Hutan paya air tawar

d)

Hutan paya air masin

e)

Hutan pantai

Multiple Select

HUTAN YANG TERDAPAT DI MALAYSIA (jawapan lebih daripada 1)

• HUTAN HUJAN TROPIKA

• HUTAN PAYA AIR MASIN

• HUTAN LAUT

• HUTAN PANTAI

• HUTAN BUKIT

a) Hutan Hujan Tropika

❑ Pokok-pokok di hutan ini kelihatan berlapis-lapis dan malar hijau.

❑ Daun pokok bersaiz lebar, pokok yang tinggi, berakar banir dan dahan yang

tersebar.

❑ Hujung daun berbentuk tirus untuk membolehkan air hujan mengalir turun

dengan mudah dan cepat.

Akar banir

Dahan yang tersebar

Daun bersaiz lebar

Multiple Select

Antara yang berikut yang manakah ciri utama tumbuh-tumbuhan di Hutan Hujan Tropika?

• Malar hijau

• Akar pneumatofor

• Daun pokok berduri

• Lima lapisan utama

Empat jenis lapisan Hutan Hujan Tropika

I. Lantai hutan

•Ketinggian pokok kurang 10
meter.

•Tumbuhan jarang kerana kurang
dapat cahaya matahari.

•Diliputi daun kering dan dahan
reput.

•Terdapat tumbuhan saprofit.

II. Lapisan tengah

•Ketinggian pokok 10 - 20 meter.

•Tumbuhan jarang kerana kurang
dapat cahaya matahari.

•Diliputi daun kering dan dahan
reput.

•Terdapat tumbuhan epifit.

III. Lapisan kanopi (Silara)

•Ketinggian pokok 20 - 40 meter.

•Lapisan pelindung cahaya matahari
daripada menembusi lantai hutan.

IV. Lapisan renjong (Emergen)

•Ketinggian pokok 40 - 50 meter.

•Pokok berkayu keras dan tumbuh
rapat-rapat.

•Batang pokok lurus dan tinggi untuk
mendapatkan cahaya matahari.

Multiple Select

HUTAN HUJAN TROPIKA MEMPUNYAI CIRI-CIRI SEPERTI :

(jawapan lebih daripada 1)

• BERLAPIS-LAPIS

• MALAR HIJAU

• TERDAPAT EMPAT LAPISAN

Multiple Select

HUTAN YANG TERDAPAT DI MALAYSIA

• HUTAN HUJAN TROPIKA

• HUTAN PAYA AIR MASIN

• HUTAN LAUT

• HUTAN PANTAI

• HUTAN BUKIT

Multiple Choice

HUTAN HUJAN TERDIRI DARIPADA BERAPA LAPISAN?

• 1

• 4

• 3

• 5

b) Hutan Pantai

❑ Tumbuh di kawasan pantai berpasir.

❑ Contoh tumbuhan semulajadi:

Pokok ru, tapak kuda, mengkuang,
jemerlang laut, bintangor laut, kelat
jambu laut dan pokok kelapa.

❑ Ia mempunya ketinggian yang berbeza-beza.

Pokok tapak kuda

❑ Pokok ru tumbuh sehingga 40 meter,

berbatang lurus, tinggi dan berbentuk silinder.

❑ Pokok tapak kuda pula tumbuh menjalar di

pantai yang berpasir.

Pokok mengkuang

Pokok bintangor laut

Pokok jemerlang laut

Multiple Select

JENIS TUMBUHAN YANG BOLEH DIDAPATI DI HUTAN PANTAI IALAH?

• POKOK RU

• TAPAK KUDA

• KELAPA SAWIT

• GETAH

c) Hutan Paya Air Tawar

❑ Tumbuh di kawasan bersaliran buruk yang

sering ditenggelami air, khususnya di tepi
sungai atau tasik.

❑ Contoh tumbuhan semulajadi di sini:

Pokok meranti paya, kempas, mersawa paya
dan mengkuang.

❑ Ia tumbuh secara bercampur aduk, rapat -

rapat dan biasanya tiada dahan dibahagian
bawahnya.

❑ Terdapat pokok jenis berkayu keras,

berbatang besar, lurus dan tinggi.

Mengkuang

Meranti

Kempas

Multiple Select

HUTAN PAYA AIR TAWAR ADALAH KAWASAN......

• BERSALIRAN BAIK

• BERSALIRAN BURUK

• DITELENGGAMI AIR

Profil Hutan Paya Air Tawar

Multiple Select

HUTAN PAYA AIR TAWAR TERDIRI DARIPADA 3 LAPISAN IAITU?

• LAPISAN POKOK RENEK

• LAPISAN BAWAH

• LAPISAN TENGAH

• LAPISAN EMERGEN

• LAPISAN KANOPI

d) Hutan Paya Air Masin

❑ Banyak

terdapat

di

kawasan

pinggir

pantai

yang

besaliran

buruk,

berlumpur

dan

terlindung.

❑Contoh tumbuhan semulajadi:

Pokok bakau, nipah, lenggadai,
tumu merah, paku pakis, gelam,
ramin, jongkong dan nibong.

❑ Tumbuh-tumbuhannya

berbeza-

beza mengikut jarak dari laut.

❑ Ia

ditenggelami

oleh

air

laut

ketika air pasang.

Pokok tumu merah

Pokok nibong

Pokok nipah

Pokok bakau

Jenis akar dan huraiannya

Akar ceracak

Akar jangkang

Jenis akar

Pokok

Huraian

Akar
ceracak

Bakau api-api
dan perepat

➢ Berfungsi untuk pernafasan
➢ Kekurangan oksigen kerana ditenggelami air masin
➢ Keluar menegak dari tanih berlumpur

Akar
jangkang

Bakau kurap
dan bakau
minyak

➢ Tumbuh di bahagian pangkal batang pokok.
➢ Masuk ke dalam lumpur
➢ Menyerap udara ketika air pasang
➢ Menyokong pokok agar tidak mudah tumbang

e) Hutan Gunung

❑ Terdapat di kawasan

tanah

tinggi

yang

melebihi 1 200 meter
dari aras laut.

❑ Tumbuhan

di

sini

akan

cuba

untuk

mengadaptasikan
dengan

suhu

dan

kesuburan tanih.

❑ Jenis

tumbuhan

semulajadi

berbeza

mengikut ketinggian.

Profil Hutan Gunung

Bunga Rafflesia di Banjaran Crocker

Ketinggian

Lapisan hutan

Jenis pokok

1200 – 1800 m

Hutan montane bawah:
▪ Dikenali sebagai Hutan Daun Luruh
▪ Ketinggian pokok di antara 15 meter hingga 33

meter

▪ Pokok oak dan laurel
▪ Tumbuh-tumbuhan epifit seperti

orkid dan paku langsuyar

1800 – 2900 m

Hutan montane atas:
▪ Terdapat pokok-pokok daun tirus
▪ Kebanyakan pokok adalah rendah
▪ Ketinggian pokok di antara 1.5 meter hingga 18

meter

▪ Hanya terdapat satu lapisan hutan sahaja
▪ Lantai hutan yang lembap dan ditumbuhi lumut

▪ Pain
▪ Sprus
▪ Gelam-gunung
▪ Tumbuh-tumbuhan epifit (liken

dan lumut)

▪ Bunga rafflesia,periuk kera dan

pokok rhododendron

2900 – 3500 m

Tumbuhan hampir alpain:
▪ Terdapat hutan campur jenis pokok bantut dan

rumput

▪ Pokok renek konifer
▪ Rumput jenis Low’s

Buttercup,Bornean eyebright,red
sanicle dan periuk kera

Melebihi 3500 m

Tumbuhan alpain:
▪ Terdapat tumbuhan renek dan lumut

▪ Orkid dan lumut

Ciri-ciri empat lapisan Hutan Gunung

Bentuk muka bumi

4.2 Faktor-faktor yang mempengaruhi taburan

tumbuh-tumbuhan semula jadi di Malaysia

Saliran

Iklim

Tanih

a.

b.

d.

c.

a) Bentuk muka bumi

i. Tanah pamah dan kaki bukit

• Hutan

Hujan

Tropika

tumbuh

di

kawasan tanah pamah dan kaki bukit
yang bersaliran baik.

• Terdiri dari pokok yang tinggi dan

bersaiz besar.

• Kawasan yang berada di bawah 180

meter dari aras laut.

• Akar

banir

berfungsi

untuk

menyokong pokok daripada tumbang

ii. Muara sungai, pinggir tasik dan pinggir laut

• Kawasan berpasir dan berlumpur

ditumbuhi hutan pantai.

• Kawasan pinggir laut yang terlindung

dan muara sungai berlumpur
ditumbuhi Hutan Paya Air Masin.

• Tanah pamah yang sering ditenggelami

air ditumbuhi oleh Hutan Paya Air
Tawar.

iii. Tanah tinggi melebihi 1200 meter dari aras laut

• Tumbuh pada ketinggian 1200

meter .

• Terdiri dari pokok-pokok bersaiz

kecil .

• Pada ketinggian 1800 – 2900

meter, terdapat pertumbuhan
lumut dan pokok tumpang seperti
orkid serta pokok-pokok bantut.

b. Saliran

Saliran

Jenis pokok

Lokasi

Bersaliran
baik

Pokok cengal, tualang, pokok
kelapa dan pokok ru

Pulau Sipadan (Sabah), Desaru (Johor)
dan Air Terjun Lasir (Terengganu)

Bersaliran
buruk

Pokok mengkuang, mersawa
paya, meranti paya, kempas,
nipah dan nibong

Tasik Chini dan Tasik Bera (Pahang)
Delta Labuk-Sugut (Sandakan)

Desaru

Air Terjun Lasir

Tasik Bera

Contoh lokasi:

c. Iklim

•Malaysia

mengalami

iklim

Khatulistiwa

yang panas dan lembap sepanjang tahun.

•Purata

suhu,

iaitu

27⁰C

dan

menerima

hujan

yang

banyak

kira-kira

2600

mm

setahun.

•Purata suhu yang tinggi serta penerimaan
cahaya matahari dan jumlah hujan yang
banyak menggalakkan pertumbuhan Hutan
Hujan Tropika.

•Suhu di kawasan tanah tinggi berbeza dari
kawasan tanah pamah.

•Suhu kira-kira 18⁰C di kawasan tanah tinggi
menggalakkan

pertumbuhan

Hutan

Gunung seperti yang terdapat di Gunung
Kinabalu.

d. Tanih

•Malaysia kaya dengan pelbagai jenis tanih,
antaranya ialah:

a)

Tanih aluvium

b)

Tanih laterit

c)

Tanih gambut

d)

Tanih berpasir

•Setiap jenis tanih sesuai untuk tumbuh-
tumbuhan semulajadi yang tertentu.

Kawasan tanih gambut

Kawasan tanih berpasir

Kawasan tanih laterit

Gunung Jerai

Pelbagai jenis tanih dan tumbuh-tumbuhan semulajadi

Hutan dan jenis pokok

Jenis tanih

Jenis pokok

Lokasi

Hutan Hujan Tropika

▪ Tanih aluvium
▪ Tanih laterit

Cengal, meranti, tualang

Kaki Banjaran Titiwangsa (Perak) dan
Banjaran Tahan (Pahang)

Hutan Paya Air Masin

▪ Tanih gambut
▪ Tanih aluvium

Pokok bakau, bakau
jongkong, bakau api-api

Laut Matang (Perak), Muara Sungai
Perak dan Tanjung Piai (Johor)

Hutan Paya Air Tawar

▪ Tanih gambut
▪ Tanih aluvium

Nipah, mengkuang, terap

Tasik Chini dan Tasik Bera (Pahang)
serta Delta Rajang (Sarawak)

Hutan Pantai

▪ Tanih berpasir

Tapak kuda, pokok ru, pokok
kelapa

Pantai Irama (Kelantan) dan Pantai
Tanjung Rhu (Langkawi)

Hutan Gunung

▪ Tanih laterit

Oak, laurel, paku pakis

Gunung Kinabalu (Sabah) dan Gunung
Jerai (Kedah)

Delta Rajang

Banjaran Titiwangsa

Contoh lokasi:

4.3 Kepentingan tumbuh-tumbuhan semula jadi di Malaysia

e) Sumber bahan

mentah

a) Kawasan tadahan

hujan

b) Keseimbangan

ekosistem

d) Habitat
c) Sumber

perubatan

Kepentingan

tumbuh-
tumbuhan
semula jadi
di Malaysia

a. Kawasan tadahan hujan

Taman Negara Royal Belum

Banjaran Crocker

•Hutan bertindak sebagai span berongga
yang menyerap air serta mengalirkan air
ke sungai, empangan, kolam dan tasik.

•Air yang diserap ke dalam tanah ditapis
secara semulajadi yang bersih.

•Contoh lokasi:
i.

Banjaran Crocker (Sabah)

ii.

Taman Negara Royal Belum (Perak)

Contoh lokasi:

b. Keseimbangan ekosistem

Taman Negara Bako

Taman Negara

•Konsep

saling

bergantungan

antara

komponen biotik dengan abiotik.
✓ Biotik – organisma hidup contohnya

manusia, haiwan dan tumbuhan.

✓ Abiotik – bukan benda hidup seperti

batuan,

tanih,

udara,

mineral

dan

cahaya matahari

•Hutan merupakan satu ekosistem di mana
tumbuhan semulajadi menjadi salah satu
komponen biotik yang utama.

•Tumbuh-tumbuhan

saling

berinteraksi

dengan komponen biotik dan abiotik yang
lain

untuk

mewujudkan

keseimbangan

ekosistem.

•Contoh lokasi:
i.

Taman Negara Bako (Sarawak)

ii.

Taman Negara (Pahang)

c. Sumber perubatan

Senduduk

Sembong

Pegaga

•Kebanyakan tumbuh-tumbuhan di hutan
boleh digunakan dalam bidang
perubatan.

•Contohnya:

Tumbuh-
tumbuhan

Bahagian

tumbuh-tumbuhan

Tongkat ali

Akar

Sembong

Daun, akar dan bunga

Senduduk

Daun, pucuk dan akar

Pegaga

Keseluruhan pokok

Keremek

Daun

Tongkat ali

Keremek

d. Habitat

Antara pelbagai flora dan fauna yang
mendiami kawasan Lembah Danum

•Hutan menjadi habitat kepada pelbagai
spesis flora dan fauna.

•Hutan juga menjadi tempat perlindungan
dan menjadi sumber makanan kepada
hidupan liar.

•Haiwan memilih tempat tingal berbeza-
beza kerana faktor keselamatan, keperluan
sumber makanan dan kesesuaian diri.

•Jika komponen tumbuh-tumbuhan ini
rosak atau musnah, maka habitat
pelbagai spesis flora dan fauna akan
terjejas.

•Contoh lokasi:
i.

Taman Negara Bako Endau Rompin

ii.

Lembah Danum (Sabah)

e. Sumber bahan mentah

Perabot

Barang kraftangan

•Sebagai bahan mentah untuk:

i.

Membekalkan sumber kayu balak dalam
industri membuat perabot.

ii.

Membekalkan sumber buluh dan rotan
dalam industri kraftangan dan perabot.

iv.

Pokok-pokok seperti cengal, balau dan
keruing penting untuk aktiviti
pembalakan.

•Hasil eksport kayu balak ini akan menjadi
sumber pendapatan kepada negara.

•Antara negara pengimport kayu balak dari
Malaysia ialah India, Indonesia, Vietnam,
Jepun, China dan lain-lain.

iii.

Pokok bakau penting untuk industri
membuat arang kayu dan aktiviti
pembinaan (membuat cerucuk).

Kayu balak

Kayu bakau

dibuat cerucuk

Contoh

4.4 Kesan kegiatan manusia tumbuh-tumbuhan semula

jadi di Malaysia

Kesan positif

Kesan negatif

❑ Pembangunan hutan

❑ Penghutanan semula

❑ Pewartaan hutan

❑ Ketidakseimbangan ekosistem

❑ Hakisan tanah

❑ Kawasan tadahan terganggu

❑ Kepupusan flora dan fauna

Kesan kegiatan manusia

a. Kesan positif

Pokok akasia

i. Pembangunan hutan

•Penubuhan Program Penubuhan Ladang
Hutan (PPLH) pada tahun 2006 adalah
untuk mengurangkan tekanan

ke atas

hutan asli sebagai sumber bahan mentah
dan

memastikan

bekalan

industri kayu

tempatan berterusan.

•Semua pihak yang terlibat diarahkan agar
mengkaji

spesis

pokok

yang

hendak

ditanam serta penjagaan pokok yang telah
ditanam itu.

•Antara spesis yang terlibat adalah seperti
pokok jati, sentang, getah, khaya, akasia,
batai, kelempayan dan binuang. Namun
tumpuan

utama

adalah

kepada

pokok

getah dan akasia.

Ladang hutan pokok jati

ii. Penghutanan semula

•Agensi

seperti

Jabatan

Perhutanan,

Institusi

Penyelidikan

Hutan

Malaysia

(FRIM)

dan

Jabatan

Perlindungan

Hidupan

Liar

dan

Taman

Negara

(PERHILITAN) telah mengambil langkah
memulihara

hutan

di

kawasan

pembalakan. Antaranya ialah menanam
semula

dengan

pokok-pokok

yang

bermutu dan tahan serangan penyakit.

•FRIM pula

telah menjalankan aktiviti

penghutanan

semula

di

Hutan

Lipur

Bukit Lagong, Kepong

(Kuala Lumpur)

sebagai hutan rekreasi, dan kini diiktiraf
sebagai Hutan Tropika buatan manusia
yang tertua di dunia.

Contoh

Taman Negara

Similajau
(Sarawak)

iii. Taman negara

•Adalah kawasan yang terdiri daripada pelbagai
spesis

tumbuh-tumbuhan

semulajadi

yang

dijaga rapi bagi mengekalkan biodiversiti alam
sekitar .

•Pelbagai

prasarana

yang

dibina

juga

telah

menjadikannya satu tarikan pelancong.

•Di Malaysia , terdapat taman-taman negara
yang

diuruskan

oleh

kerajaan

negeri,

dan

terdapat

juga yang diuruskan oleh kerajaan

persekutuan.

•Di Sarawak, terdapat

30 buah taman negara

dengan jumlah keluasan 623 463 hektar yang
ditadbir oleh Perbadanan Perhutanan Sarawak.

•Di Sabah terdapat 9 buah taman negara, yang
diuruskan

Lembaga

Pemegang

Amanah

Taman-taman Sabah iaitu:
➢ 3 taman negara terestrial.
➢ 6 taman negara marin.

Taman Negara

Kuala Koh
(Kelantan)

Taman Negara
Endau-Rompin

(Johor)

Taman Marin

Tunku Abdul Rahman

(Sabah)

Contoh lokasi

iv. Hutan simpan kekal

•Ia diwartakan sebagai kawasan sensitif alam
sekitar

kerana

hutan

penting

dan

bernilai

tinggi dari segi kepelbagaian biologi.

•Adanya program pembangunan hutan yang
terancang,

ia

akan

menggalakkan

penghasilan dan penggunaan hasil hutan
yang dapat memberi faedah kepada ekonomi
secara

maksimum

serta

menggalakkan

pembangunan

perundustrian

berkaitan

dengan hasil hutan.

•Contoh hutan simpan kekal:
➢ Hutan Simpan Kabili-Sepilok (Sabah)
➢ Hutan Simpan Bukit Nanas (Kuala Lumpur)
➢ Hutan Simpan Raja Musa (Selangor)

Hutan Simpan
Bukit Nanas

Hutan Simpan

Raja Musa

Hutan Simpan Kabili-Sepilok

Contoh

a. Kesan negatif

Banjir lumpur dan tanah runtuh

i. Ketidakseimbangan ekosistem

•Keseimbangan ekosistem hutan terganggu
akibat berlakunya penyahutanan, di mana
hutan dimusnahkan untuk tujuan pembinaan
dan pembukaan kawasan ladang, pembinaan
infrastruktur dan pembalakan.

•Penyahutanan menyebabkan ekosistem hutan
terganggu

dan

berlaku

ketidakseimbangan

dalam siratan makanan dan akan berlakunya
bencana alam seperti:

➢ Banjir lumpur
➢ Tanah runtuh
➢ Kawasan tadahan hujan

musnah

Penyahutanan

Contoh fenomena

Banjir

ii. Hakisan tanih

•Aktiviti pembalakan mendedahkan permukaan
bumi kepada hakisan air hujan.

•Daun pokok berfungsi mengurangkan halaju air
hujan yang menghentam permukaan tanah.

•Akar

pokok

berfungsi

menyerap

air

larian

permukaan ke dalam tanah (proses infiltrasi).

•Air

hujan

yang

jatuh

dengan

laju

ke

permukaan tanah akan meningkatkan kadar
hakisan.

•Tanih yang terhakis akan dibawa oleh aliran
air hujan dan dimendapkan di dasar sungai.
Akibatnya sungai menjadi cetek.

•Sungai

yang

cetek

tidak

akan

mampu

menampung kuantiti air yang banyak ketika
hujan lebat. Air sungai akan melimpah lalu
akan terjadi banjir yang memusnahkan harta
benda .

Hakisan tanih

Contoh

Empangan Bukit Merah (Perak)

iii. Kawasan tadahan hujan terganggu

• Hutan

merupakan

kawasan

semulajadi

yang

luas

untuk

menadah air hujan.

• Penerokaan

hutan

yang

tidak

terancang

oleh

manusia

menyebabkan

kawasan

tadahan

hujan terganggu.

• Hal ini menyebabkan empangan

yang menakung air akan cetek
kerana kelodak lumpur masuk ke
dalam empangan.

Kawasan tadahan hujan musnah

Contoh

Contoh flora dan fauna yang diancam kepupusan

iv. Kepupusan flora dan fauna

•Penerokaan hutan yang tidak terancang
menyebabkan flora dan fauna:
➢ Kehilangan habitat.
➢ Kekurangan sumber makanan

•Ini akan menyebabkan tumbuh-tumbuhan
semula jadi dan haiwan liar

ini, akan

diancam oleh kepupusan, contohnya:

Tumbuh-tumbuhan

semulajadi

Haiwan liar

Periuk kera

Gajah

Tongkat ali

Badak Sumatera

Pokok bakau

Tapir

Pokok cengal

Harimau Malaya

Pokok meranti

Kancil

Pokok bunga rafflesia

Kambing gurun

Sekian

Mohd Sharif Ab. Raman

SMK Bagan Serai 2019