Оғыз мемлекеті 6-сынып

Multiple Choice

Түркеш қағанатының мерзімі

• 704-756 жылдар

• 703-705 жылдар

• 704-706 жылдар.

• 706-756 жылдар.

Multiple Choice

Түркеш қағанаты бөлінген аймақ саны

• 10

• 20

• 30

• 40

Multiple Choice

Арабтар “Сүзеген” деп атаған қаған

• Сұлу

• Білге

• Бумын

• Тон

Multiple Choice

Атлах шайқасынан кейін

• Арабтар Жетісудан кетті

• Қытайлар Жетісуды басып алды

• Қытайлар Жетісудан біржолата кетті

• Арабтар Жетісуды басып алды

Multiple Choice

756жылы Түркеш қағандығын құлатып,билікті өз қолына алған тайпа

• Қимақ

• Қарлұқ

• Қарахан

• Қыпшақ

Multiple Choice

Түркештердің Күнгет қаласы қай жерде орналасқан

• Іле

• Талас

• Шу

• Есіл

Multiple Choice

Түркештерге оңтүстік батыста қауіп төндірген мемлекет?

• Шығыс Түрік қағанаты

• Қарлұқ

• Қытай

• Арабтар

Multiple Choice

Түркештерге солтүстік шығыстан қауіп төндірген мемлекет?

• Қарлұқтар

• Араб

• Шығыс Түрік қағанаты

• Қытай

Multiple Choice

Түркештерге оңтүстік шығыстан қауіп төндірген мемлекет?

• Араб халифаты

• Қытай

• Қарлұқтар

• Шығыс Түрік қағанаты

Сабақтың тақырыбы: Оғыз мемлекеті

Зерттеу сұрағы: Қазақстанның орта ғасырлар тарихында Оғыз мемлекетінің алатын орны қандай?

Оқу мақсаты:
6.3.1.2 VI-IX ғасырлардағы мемлекеттердің даму ерекшеліктерін түсіндіріп, олардың ұқсастықтары мен айырмашылықтарын анықтау

Зерттеу сұрақтары

v«Оғыз» сөзінің мағынасы қандай?

vОғыз мемлекетінің этникалық құрамына қандай тайпалар кіреді?

vОғыздардың қоғамдық құрылысының ерекшелігі неде?

vОғыз мемлекеті Киев Русімен қандай қарым-қатынаста болды?

1-ші топқа арналған мәтін

Оғызардың этникалық құрамы. ІХ ғасырдың ортасында Сырдарияның орта және төменгі ағысында, сонымен қатар Батыс Қазақстанды да қосып алатын территориясында оғыз тайпаларының саяси бірлестігі құрылды. «Оғыз» деген терминнің этимологиясы әлі де анықталмаған. Алайда "оғыз" сөзінің пайда болуы туралы әр түрлі пікірлер бар. Кейбір ғалымдар "уыз" сөзінен шықты десе, екінші біреулері "садақтың оғы" деген сөзден пайда болған дейді. Ал үшінші бір ғалымдар "өгіз" деген тотемдік сөзден пайда болды деп дәлелдеуге тырысады. Махмуд Қашқари, әл-Марвази еңбектерінде, оғыздарға жататын руларды атап кеткен: қынық, баят, язғыр, имур, қарабулақ, тутырка, т.б. М.Қашқари мәліметтері бойынша оғыздардың құрамы 24 тайпадан құралса, әл-Марвази дерегіне сәйкес 12 тайпаны құрады.

VIII ғасырдың ортасында түргештер мұрасы үшін қарлұқтармен болған күресте оғыздардың едәуір бөлігі Жетісуды тастап, Шу алқабына кетеді. Осы жерде олардың Янгикент деп аталатын ордасы болды. ІХ ғасырдың бас кезінде оғыздардың көсемі қарлұқтармен, қимақтармен одақтасып, кангар-печенег бірлестігін күйретеді, сөйтіп Сырдың төменгі жағы мен Арал өңірі мен даласын басып алады. ІХ ғасырдың соңында олар хазарлармен одақ құрып, печенегтерді жеңеді де, Орал мен Еділ арасын қол астына қаратады.

Печенегтермен соғыс олардың саяси бірлігін күшейтіп, тайпалардың оғыздық одағын құруға мүмкіндік берді. Оғыз мемлекетінің территориясы Сырдария алқабы мен Арал-Каспий далаларын алып жатты. Олардың құрамына жағарлар, чаруктер, қарлұқтар, имурлер, байандұрлар тайпалар кірді. Оғыздардың этникалық қауымдастығының құрылуы ұзақ процесс болды.

ІХ ғасырдың соңы мен ХІ ғасырдың басында оғыз тайпалары Сырдың төменгі ағысынан Еділдің төменгі бойына дейінгі орасан зор территорияны мекендейді. Оғыздар туралы алғашқы деректер ІХ-Х ғасырлардың басында араб деректерінде (мысалы, әл-Якубидің (ІХ ғасыр) еңбегінде) айтылады.

2-ші топқа арналған мәтін

Оғыз мемлекетінің қоғамдық құрылысы. Оғыз мемлекетін «жабғу» басқарған, билік мұрагерлікке қалып отырған. Жабғудың «инал» атты мұрагері болған. Оларды арнайы сайлап қойған «атабектер» тәрбиелеген. Оғыздарда жабғу әйелдері де мемлекеттің саяси істеріне араласып отырған. Олар «қатын» атаққа ие болған. Оғыз мемлекеті әскери демократияға сүйенген. Сондықтан да «сюбашы» деп аталатын әскер басыларының қоғамдағы ролі жоғары болған. Жабғудың «Күл еркіндер» деп аталатын кеңесшілері болған. Тарихи деректерге қарағанда «халық жиналысы» болған, бірақ ол феодализмнің дамуына байланысты біртіндеп шақырылудан қалып, оның орнына Күл-еркіндердің кеңесі  шақырылатын болса керек.

Ал кейіннен Оғыз мемлекетінде ел басқарудың ең жоғарғы орны ұлы және кіші құрылтай жиналысына айналған. Мәселен, «Оғызнама» жырында «Оғыз қаған ұлұғ құрылтай чақірді» деген хабар бар. Ұлы құрылтайда мемлекеттік маңызды істер қаралса, ал кіші құрылтайда кішігірім жұмыстар қаралатын сияқты. Ұлы құрылтайда Оғыз қаған өзінің ұлдарын боз оқ, үш оқ деп екі топқа бөліп, боз оқтарды оң қанатқа, үш оқтарды сол қанатқа отырғызған. Қаған сайлауда бозоқтардың артықшылығы болған.

3-ші топқа арналған мәтін

Сыртқы саясат. Оғыз мемлекеті Еуразияның саяси және әскери тарихында маңызды рөл атқарды. 965 жылы оғыз жабғуы мен Киев князі Святославтың арасында хазарларға қарсы бағытталған әскери одақ жасалды. Мұның нәтижесінде Хазар қағанаты талқандалды. Киев Русінің оғыздармен әскери-саяси одағы олардың саяси және сауда-экономикалық мүдделерінің бір болуынан туындады. Хазариямен бәсекелес болған ежелгі орыс мемлекетіне одақтас керек болды; екінші жағынан, феодалданып келе жатқан көшпелі оғыз шонжарлары өздерінің малына жайылымға, Дон және Қара теңіз маңындағы далаларға өте мұқтаж болды, ал оған жетуге Хазария бөгет жасады. Оғыздарды Еділ бойынан, Маңғыстаудан, Үстірттен өтіп, Еуропаны Азиямен жалғастыратын аса маңызды жолдар барынша қызықтырды. Бұл сауда жолдарын өз бақылауында ұстауға ертедегі орыс мемлекеті де мүдделі болатын. Хазарияның талқандалуы орыс көпестеріне Шығыс елдерінің бай рыногына жол ашты. Осының бәрі оғыз жабғуларын сыртқы саяси бағытында орыс князьдерімен одақ жасасуға бағдар алуға итермеледі.

965 жылы Хазария жеңілгенге дейін оғыздар хазар қағандарымен ұзақ уақыт күрес жүргізді. Оғыздардың хазарлармен қан төгіс шайқастары, Маңғыстауға батыс жағынан іргелесетін далаларда өткен болса керек. X ғасырдың орта кезінде Каспий теңізінін солтүстік-шығыс жағасына дейін жеткен Хазар державасының шекарасы осы жерден басталатын еді. Хазар қағанатының талқандалуы оғыз державасының саяси қуатынын өсуіне себепші болды. X ғасырдың аяғында оғыз жабғулары орыс князьдерімен біріге отырып, Еділ Бұлғариясын да күйрете жеңді. Орыс шежірешілері 985 жылы князь Владимирдің оғыздармен одақтаса отырып, бұлғарларға жорық жасағаны туралы айтады. Князь әскерлері Еділмен немесе Камамен қайықпен жүзді, ал торктар жағамен өздерінің жауға мінетін аттарымен жүріп отырды. X — XI ғасырлар шегінде оғыз мемлекеті құлдырай бастайды. Алым-салықтардың жыртқыштықпен жиналуына наразы болған оғыз тайпаларының көтерілістері жиілей түседі. Оғыздардың тарихи аңыздарына қарағанда, бұл көтерілістер өкімет басына X ғасырдың орта кезінде немесе оның екінші жартысының бас кезінде келген Әли ханның басқаруына қарсы жүргізіледі. X ғасырдың соңы - XI ғасырдың басында оғыз мемлекеті құлдырай бастады. Бұл, бір жағынан, Әли хан тұсындағы алым-салықтың өсуіне халық наразылығының күшеюімен, екінші жағынан, Шығыстан төнген салжұқ тайпаларының толассыз шабуылдарымен түсіндіріледі. Әли ханның мұрагері Шах Мәлік тұсында Оғыз мемлекеті қайта күшейді. Тіпті 1041 жылы Хорезмді басып алды. Ішкі талас-тартыс, салжұқтарға қарсы сыртқы шабуылдар оғыз мемлекетін әлсіретті. Осы тұста солтүстік-шығыста қыпшақ тайпаларының шабуылдары күшейді. Бұл оғыз мемлекетінің өмір сүруін тоқтатуына алып келді. Араб деректерінде «Мафазат әл-Ғұз» деп аталған Оғыздар даласы Дешті Қыпшақ құрамына енгендігі айтылады.