Тыныс алу жүйесі

Тыныс алу (дем алу)

жүйесі

Жұмбақтар

◼ Екi көршi:
Бiрi – пысылдауық,
Бiрi – сақылдауық.

◼ Ренжісең біреуге,

Болып кетер қазандай.
Жүгіргенде, жүргенде,
Қызмет қылар тайсалмай.
Өзі қызыл, жұп-жұмсақ,
Кеңейер, әрі тарылмай.

◼ Екі шырақтың ортасында бір өзім.

Multiple Choice

Бірі пысылдауық, бірі сақылдауық

• Мұрын

• Өкпе

• Бронхылар

• Трахея

МЫСАЛДАР

◼ Ол ауырып тұрса да, сабаққа барды.

◼ Емханаға ерте келгенімен, дәрігерді таба

алмады.

◼ Компьютердің алдында отыра бергенше,

таза ауада серуендеңіз.

◼ Дәріні көп ішудің зиян екенін біле тұра,

адамдар ауыра қалса, дәріханаға жүгіреді.

◼ Таңға дейін отырғаным болмаса, өзімді

сергек сезінемін.

◼ Науқасынан жазылғанына қарамастан, ол

күтініп жүретін болды.

ҚАРСЫЛЫҚТЫ ҚҰРЫЛЫМ

Ойталқы

◼ Тыныс алудың қандай маңызы бар?

◼ Тыныс алу (дем алу) қалай жүзеге асады?

◼ Әйел адам мен ер адамның тыныс алуы бірдей

ме?

◼ Дені сау адам минутына қанша рет тыныс

алады?

◼ Тыныс алу мүшелеріне қай ағза қатысады деп

ойлайсыз?

Сөздік

Ауру атаулары:
•Тұмау

•Баспа

•Көкжөтел

•Демікпе

•Бронхының қабынуы

•Плевраның қабынуы (өкпе
қабының талаурауы)

•Өкпенің қабынуы

•Өкпе туберкулезі

•ЖРА (жедел респираторлы
аурулар)

•ЖРВИ (жедел
респираторлық-вирустық
инфекциялар)

Тыныс алу қызметі

Басты

тыныс алу

мүшесі

өкпе

Кеңірдек

Тыныс жолдары

мұрын
қуысы
көмей
Бронхы-

лар

Тыныс алу
жолдарын

қандай ағзалар
іске асырады?

Тыныс алу
жүйесі

Өкпе қандай

қызмет

атқарады?

Өкпе

Қабырға

Мұрын
қуысы

Танау

Ауыз
қуысы

Жұтқыншақ

Көмей

Кеңірдек

Бронхы
Бронхиола

Көкет

КЕУДЕ ҚУЫСЫН КЕҢЕЙТУ ТӘСІЛІНЕ ҚАРАЙ ДЕМ АЛУДЫҢ

ЕКІ ТҮРІ БАР

Кеудемен дем алу

Ішпен дем алу

Қабырғаларды
көтеріп, кеуде
қуысын кеңейту
арқылы дему алу

Көкеттің көмегімен
кеуде қуысын кеңейту
арқылы дем алу

Жас балалар мен
әйелдер

Ер адамдар

Дем алғанда ағза мен сыртқы
орта

газдармен

алмасады,

ішке оттегі кіріп, сыртқа
көмірқышқыл газы айдалып
тұрады. Бұл процесс кеуде
қуысында орналасқан өкпенің
альвеоларында (лат. - ойма
қуыс, науа) жүреді. Тыныс
алу

кезінде

өкпені

атмосфермалық ауамен және
одан газбен қаныққан ауаны
тасымалдау

тыныс

алу

жолдары арқылы жасалады.

• Адам

бір

минутта

16-18

тыныс

алу

қозғалыстарын жасап, өкпесінен 500 мл ауа
өткізеді. Ауаның мөлшері адамның салмағына
және бойына байланысты, бойы ұзын және
салмақты болса, соғұрлым көп ауа өтеді.
Ересек адамға қарағанда балаға ауа көбірек
қажет. 2-3 жастағы баланың өкпесі арқылы 5-
6 л., кейде 7 л. ауа өтеді, бұл баланың дем алу
ерекшелігіне жатады, сондықтан баланың
денесінен бу ретінде су көптеп шығып,
тершең болады.

Кеңірдек – өңештің
алдында орналасқан
ұзындығы 9-13 см,
диаметрі 15 мм. түтік.
Ол кеңірдек
қабырғасының
қабысып қалуына
кедергі келтіретін
шеміршекті жартылай
сақиналардан тұрады.
Сақиналар мойынның
қандай қозғалысы
болмасын ауаны ұстап
қалмайды

Дем алудың ретті болуы

Өкпеге ауаның
енуі жүйке
жүйесінің
әсерімен дем алу
және дем шығару
барысында,
қабырға аралық
бұлшық еттер мен
көкеттің
қимылдарының
көмегі арқылы
арқылы
автоматты түрде
жүзеге асады.

ТЫНЫС АЛУ ЖҮЙЕСІ АУРУЛАРЫНЫҢ
СЕБЕПТЕРІ:

• Қоршаған ортаның ластануы

• Тұқым қуалаушылық

• Дене мүшелерінің орналасуы

• Жеке гигиена

• Күн тәртібі

• Ұзақ күйзелістер

• Тамақтану

• Балалық шақтағы тәрбие

◼ Анамнез жинау (Anamnesis (грек.) – еске

аламын)

◼ Қандай шағымдармен келді?

◼ Қалай ауырады?

◼ Неден ауырады қанша уақыт ауырады?»

◼ Қашан күшейеді?

◼ Ауру сезім шектелген немесе таралған?

◼ Ауырсынуға қандай себеп болды?

◼ Ауру қашан басталды

◼ Ауру қалай басталды?

◼ Аурудың басталуы немен байланысты?

◼ Ем жүргізді ме?

◼ Ем нәтижелі болды ма? (… ауруларын анықтауға тағы

қандай сұрақтар жетіспейді)

◼ Туған жері?

◼ Мекенжайы?

◼ Өндірісте жұмыс жағдайы?

◼ Тұрмыстық жағдайы?

◼ Тамақтану ерекшеліктері?

◼ Бұрын және қазір қандай аурулармен

ауырады (бала күнінде)?

◼ Аллергоанамнез?

◼ Зиянды әдеттер?

ТЫНЫС АЛУ МҮШЕЛЕРІНЕ БАЙЛАНЫСТЫ
ФРАЗЕОЛОГИЗМДЕР (СОМАТИЗМДЕР)

◼ Өкпесі қара қазандай болу – ренжу, өкпелеу

◼ Мұрнына су жетпеу – уақыты болмау

◼ Күміс көмей – әдемі дауыс

◼ Кеңірдегінен алу – қорқыту, үркіту

◼ Кеңірдектен келу – тура мағынада тоқ болу,

ауыс.м. шаршау, қажу

◼ Кеңірдектің қамы – тамақ ішудің (тіршіліктің)

қамы

◼ Қызыл кеңірдек болу – дауласу

Берілген сөздер мен тіркестерді
соматизмдер арқылы айтыңыз
ренжу, өкпелеу
уақыты болмау
әдемі дауыс
қорқыту, үркіту
тура мағынада тоқ болу, ауыс.м. шаршау,
қажу
тамақ ішудің (тіршіліктің) қамы
дауласу

Пайдаланылған әдебиеттер

◼ Рақышев А. Адам анатомиясы. 1 кітап

(мәтін): оқулық. – Алматы, 1994.

◼ http://www.zdrav.kz

◼ http://www.n-med.ru