Lekcja Uczestnicy procesu

Ćwiczenia z Procesu karnego 2023/2024

Prowadzący dr Paweł Czarnecki

[e-mail]

1

1. Klasyfikacja uczestników postępowania

2. Poszczególni uczestnicy postępowania

3. Zawody sądowe i pozasądowe

4. Kategorie stron procesowych

5. Obrona formalna i obrona materialna

6. Kumulacja ról procesowych

2

[e-mail]

3

[e-mail]

Organy

procesowe

strony

procesowe

reprezentanci

stron

procesowych

rzecznicy
interesu

społecznego

osobowe

źródła

dowodowe

pomocnicy

organów

procesowych

Uczestnik postępowania – każda osoba, która w procesie spełnia funkcję
wyznaczoną jej przez prawo procesowe

4

[e-mail]

strony

zasadnicze

Czynne

(ofensywne)

pokrzywdzony

oskarżyciele

publiczny

prywatny

posiłkowy

uboczny

subsydiarny

Bierne

(defensywne)

oskarżony

szczególne

rodzic lub
opiekun
interwenient

Podmiot pociągnięty do

odpowiedzialności posiłkowej

5

[e-mail]

Organy procesowe są to organy państwowe uprawnione do wydawania decyzji
procesowych w określonych etapach procesu, niezależnie od innych uprawnień

Strony procesowe to podmioty posiadające interes prawny w
korzystnym dla nich rozstrzygnięciu o przedmiocie procesu

Reprezentant strony procesowej to osoba działająca za
stronę w jej imieniu na mocy odpowiedniego tytułu prawnego

Rzecznik interesu społecznego to osoba niezależna od stron
procesowych, działająca na rzecz interesu społecznego w procesie

Osobowe źródło dowodu jest osoba wezwana przez organ
procesowy do dostarczenia środka dowodowego

Pomocnik organu procesowego to osoba ułatwiająca organowi
procesowemu wykonywanie jego funkcji

 Art. 45. § 1. Oskarżycielem publicznym przed wszystkimi sądami

jest prokurator.

 § 1a. W wypadkach określonych w ustawie czynności procesowe

wykonuje prokurator bezpośrednio przełożony lub prokurator
nadrzędny.

 § 2. Inny organ państwowy może być oskarżycielem publicznym z

mocy szczególnych przepisów ustawy, określających zakres jego
działania.

 Art. 46. § 1. W sprawach o przestępstwa ścigane z oskarżenia

publicznego udział oskarżyciela publicznego w rozprawie jest
obowiązkowy, jeżeli ustawa nie stanowi inaczej.

 § 2. Jeżeli postępowanie przygotowawcze zakończyło się w

formie dochodzenia, niestawiennictwo oskarżyciela publicznego
na rozprawie nie tamuje jej toku. Przewodniczący lub sąd mogą
uznać obecność oskarżyciela publicznego za obowiązkową.

6

[e-mail]

[e-mail]

7

Sądy apelacyjne (11)

Sądy okręgowe (47)

Sądy rejonowe (318)

Sąd Najwyższy

Prokuratury regionalne (11)

- (do 4 marca 2016 r.

prokuratury apelacyjne)

Prokuratura Krajowa (do 4
marca 2016 r. Prokuratura

Generalna)

Prokuratury okręgowe (46)

Prokuratury rejonowe

(358)

Komenda Główna Policji

Komendy wojewódzkie (16) i

1 komenda stołeczna

Komendy
powiatowe

(271)

Komisariaty (558) i

komisariaty

specjalistyczne (12)

komendy

miejskie (65)

komendy

rejonowe w
Warszawie (7)

Liczba sędziów powszechnych, wojskowych, administracyjnych, NSA, SN i
TK– (sędziów powszechnych 9808, a w sądach rejonowych 6015)
Liczba prokuratorów (5907 osób)
Liczba policjantów (100 557 policjantów i ok. 25 tys. pracowników cywilnych)
https://dane.gov.pl/pl/dataset/985,lista-sadow-
powszechnych/resource/28426/table?page=1&per_page=20&q=&sort=
Stan na 31 grudnia 2022 r. – dane własne uzyskane ze stosownych jednostek)

[e-mail]

8

LICZBA SĘDZIÓW NA 100 TYS. MIESZKAŃCÓW https://isws.ms.gov.pl/pl/porownania-miedzynarodowe/

[e-mail]

9

LICZBA ADWOKATÓW/RADCÓW NA 100 TYS. MIESZKAŃCÓW https://isws.ms.gov.pl/pl/porownania-miedzynarodowe/

[e-mail]

10

[e-mail]

11

Art. 149. § 1. Na stanowisko referendarza
sądowego może być mianowany ten, kto:
1) posiada obywatelstwo polskie i korzysta z
pełni praw cywilnych i obywatelskich;
2) jest nieskazitelnego charakteru;
3) ukończył wyższe studia prawnicze w
Polsce i uzyskał tytuł magistra prawa lub
zagraniczne uznane w Polsce;
4) ukończył 24 lata;
5) zdał egzamin sędziowski, prokuratorski,
notarialny, adwokacki lub radcowski.

Art. 158. § 1. Ławnikiem może być wybrany ten, kto:
1) posiada obywatelstwo polskie i korzysta z pełni
praw cywilnych i obywatelskich;
2) jest nieskazitelnego charakteru;
3) ukończył 30 lat;
4) jest zatrudniony, prowadzi działalność gospodarczą
lub mieszka w miejscu kandydowania co najmniej od
roku;
5) nie przekroczył 70 lat;
6) jest zdolny, ze względu na stan zdrowia, do
pełnienia obowiązków ławnika;
7) posiada co najmniej wykształcenie średnie.

Art. 61. § 1. Na stanowisko sędziego sądu
rejonowego może być powołany ten, kto:
1) posiada obywatelstwo polskie i korzysta z
pełni praw cywilnych i obywatelskich;
2) jest nieskazitelnego charakteru;
3) ukończył wyższe studia prawnicze w
Rzeczypospolitej Polskiej i uzyskał tytuł
zawodowy magistra lub zagraniczne studia
prawnicze uznane w Rzeczypospolitej
Polskiej;
4) jest zdolny, ze względu na stan zdrowia,
do pełnienia obowiązków sędziego;
5) ukończył 29 lat;
6) złożył egzamin sędziowski lub
prokuratorski;

Art. 106h. § 1. Na stanowisko asesora sądowego może być
powołany ten, kto:
1) posiada obywatelstwo polskie i korzysta z pełni praw
cywilnych i obywatelskich;
2) jest nieskazitelnego charakteru;
3) ukończył wyższe studia prawnicze w Rzeczypospolitej
Polskiej i uzyskał tytuł zawodowy magistra lub zagraniczne
studia prawnicze uznane w Rzeczypospolitej Polskiej;
4) jest zdolny, ze względu na stan zdrowia, do pełnienia
obowiązków asesora sądowego;
5) ukończył aplikację sędziowską w Krajowej Szkole
Sądownictwa i Prokuratury;
6) złożył egzamin sędziowski;
7) przez okres co najmniej 18 miesięcy wykonywał
wymagające wiedzy prawniczej czynności bezpośrednio
związane ze świadczeniem pomocy prawnej, stosowaniem lub
tworzeniem prawa.

 Art. 47. § 1. Przepisy art. 40 § 1 pkt 1-4, 6 i 10, § 2 oraz art.

41, art. 41a i art. 42 stosuje się odpowiednio do prokuratora,
innych osób prowadzących postępowanie przygotowawcze oraz
innych oskarżycieli publicznych.

 § 2. Osoby wymienione w § 1 ulegają również wyłączeniu, jeżeli

brały udział w sprawie jako obrońca, pełnomocnik,
przedstawiciel społeczny albo przedstawiciel ustawowy strony.

 Art. 48. § 1. O wyłączeniu prowadzącego lub nadzorującego

postępowanie przygotowawcze oraz oskarżyciela publicznego
orzeka prokurator nadzorujący postępowanie lub bezpośrednio
przełożony.

 § 2. Czynności dokonane przez osobę podlegającą wyłączeniu,

zanim ono nastąpiło, nie są z tej przyczyny bezskuteczne;
jednakże czynność dowodową należy na żądanie strony, w
miarę możności, powtórzyć.

Zapamiętaj pojęcia: „prokurator bezpośrednio przełożony”,
„prokurator nadzorujący” i „prokurator nadrzędny”

12

[e-mail]

[e-mail]

13

Zasada jednolitości i

niepodzielności
prokuratury

• Zasada w myśl której prokurator zawsze reprezentuje

prokuraturę w całości i prokuratura może posłużyć się do
wykonania jej zadań każdym prokuratorem.

Zasada

hierarchicznego

podporządkowania

• Dyrektywa w myśl której prokurator jest obowiązany

wykonywać zarządzenia, wytyczne i polecenia przełożonego
prokuratora
• Zasada substytucji - dyrektywa, w myśl której prokurator

przełożony może powierzyć podległym prokuratorom
wykonywanie czynności należących do jego zakresu
działania

• Zasada dewolucji - dyrektywa, w myśl której prokurator

przełożony może przejmować sprawy prowadzone przez
prokuratorów podległych i wykonywać ich czynności.

Zasada indyferencji

• Zasada w myśl której zmiana prokuratora w toku czynności

nie pozbawia jej skuteczności procesowej.

 Art. 49. § 1. Pokrzywdzonym jest osoba fizyczna lub prawna, której

dobro prawne zostało bezpośrednio naruszone lub zagrożone przez
przestępstwo.

 § 2. Pokrzywdzonym może być także niemająca osobowości prawnej:

 1)

instytucja państwowa lub samorządowa,

 2)

inna jednostka organizacyjna, której odrębne przepisy przyznają

zdolność prawną.

 § 3. Za pokrzywdzonego uważa się zakład ubezpieczeń w zakresie, w

jakim pokrył szkodę wyrządzoną pokrzywdzonemu przez przestępstwo
lub jest zobowiązany do jej pokrycia.

 § 3a. W sprawach o przestępstwa przeciwko prawom osób wykonujących pracę

zarobkową, o których mowa w art. 218-221 oraz w art. 225 § 2 Kodeksu karnego,
organy Państwowej Inspekcji Pracy mogą wykonywać prawa pokrzywdzonego,
jeżeli w zakresie swego działania ujawniły przestępstwo lub wystąpiły o
wszczęcie postępowania.

 § 4. W sprawach o przestępstwa, którymi wyrządzono szkodę w mieniu instytucji

lub jednostki organizacyjnej, o której mowa w § 2, jeżeli nie działa organ
pokrzywdzonej instytucji lub jednostki organizacyjnej, prawa pokrzywdzonego
mogą wykonywać organy kontroli państwowej, które w zakresie swojego działania
ujawniły przestępstwo lub wystąpiły o wszczęcie postępowania.

14

[e-mail]

[e-mail]

15

Pokrzywdzony

Strona w postępowaniu
przygotowawczym (299)

Nie jest stroną w postępowaniu

sądowym (ale oskarżyciel

posiłkowy, prywatny)

Jeżeli pokrzywdzony nie skorzysta z możliwości występowania w postępowaniu
jurysdykcyjnym w roli strony procesowej. Pomimo tego ma prawo:
• uczestniczyć w posiedzeniu w przedmiocie umorzenia postępowania na podstawie art. 339 § 3

pkt 1 i 2 (art. 339 § 5),

• - wziąć udział w posiedzeniu w przedmiocie warunkowego umorzenia postępowania (art. 341 §

3 i 4),

• złożyć zażalenie na wydane na posiedzeniu postanowienie co do dowodów rzeczowych (art.

340 § 1 w zw. z art. 323 § 2),

• skorzystać z możliwości zaskarżenia zażaleniem rozstrzygnięć co do dowodów rzeczowych

zawartych w wyroku umarzającym postępowanie (art. 342 § 4 w zw. z art. 323 § 2),

• - złożyć wniosek o sporządzenie uzasadnienia na piśmie i zaskarżyć apelacją wyrok warunkowo

umarzający postępowanie (art. 422 § 1 i art. 444),

• wziąć udział w posiedzeniu w przedmiocie skazania oskarżonego bez rozprawy (art. 343 § 5) i

wyrazić sprzeciw wobec wniosku o skazanie w tym trybie (art. 343 § 2, art. 343a § 2 zdanie
trzecie w zw. z art. 343 § 2), jednak wyroku takiego nie może zaskarżyć apelacją, ponieważ nie
jest stroną (por. art. 444),

• wziąć udział w posiedzeniu w przedmiocie wniosku prokuratora o umorzenie postępowania z

powodu niepoczytalności i zastosowania środków zabezpieczających (art. 354 pkt 2 in fine).

• wziąć udział w rozprawie, jeżeli się stawi, i pozostać na sali, choćby miał składać zeznania jako

świadek. W tym wypadku sąd przesłuchuje go w pierwszej kolejności. (art. 384 § 2)

 Art. 49a § 1 Pokrzywdzony, a także prokurator, może aż do zamknięcia

przewodu sądowego na rozprawie głównej złożyć wniosek, o którym mowa w
art. 46 § 1 Kodeksu karnego.

 § 2 Pokrzywdzony może aż do zamknięcia przewodu sądowego na rozprawie

głównej złożyć wniosek, o którym mowa w art. 41a § 1a Kodeksu karnego.

 Art. 50. W postępowaniu sądowym z uprawnień pokrzywdzonego określonych w

art. 53 nie może korzystać osoba występująca w tej samej sprawie w
charakterze oskarżonego, z wyjątkiem przewidzianym w art. 497 i art. 498 § 3;

 Art. 51. § 1. Za pokrzywdzonego, który nie jest osobą fizyczną, czynności

procesowych dokonuje organ uprawniony do działania w jego imieniu.

 § 2. Jeżeli pokrzywdzonym jest małoletni albo ubezwłasnowolniony całkowicie

lub częściowo, prawa jego wykonuje przedstawiciel ustawowy albo osoba, pod
której stałą pieczą pokrzywdzony pozostaje.

 § 3. Jeżeli pokrzywdzonym jest osoba nieporadna, w szczególności ze względu

na wiek lub stan zdrowia, jego prawa może wykonywać osoba, pod której pieczą
pokrzywdzony pozostaje.

Uchwała Sądu Najwyższego z dnia 30 września 2010 r., I KZP 10/10, OSNKW
2010/10/84 -

Rodzic małoletniego nie może, działając w charakterze przedstawiciela
ustawowego, wykonywać praw tego małoletniego jako pokrzywdzonego w
postępowaniu karnym, w tym także w postępowaniu z oskarżenia prywatnego,
jeżeli oskarżonym jest drugi z rodziców.

16

[e-mail]

 Postanowienie SN z dnia 30 września 2015 r., I KZP 8/15, OSNKW

2015/12/100

 Stosowanie zakazu reprezentacji małoletnich pokrzywdzonych przez ich rodzica

jest uzasadnione nie tylko w tych postępowaniach karnych, w których drugi
rodzic jest oskarżonym, ale także na etapie in rem, w którym drugi rodzic jest
osobą podejrzaną o popełnienie przestępstwa na szkodę małoletnich dzieci.

 Art. 52. § 1. W razie śmierci pokrzywdzonego prawa, które by mu

przysługiwały, mogą wykonywać osoby najbliższe lub osoby pozostające na jego
utrzymaniu, a w wypadku ich braku lub nieujawnienia - prokurator, działając z
urzędu.

 § 2. W przypadku gdy organ prowadzący postępowanie dysponuje informacjami o

osobach najbliższych dla pokrzywdzonego lub osobach pozostających na jego
utrzymaniu, poucza o przysługujących uprawnieniach co najmniej jedną z nich.

 Uchwała SN z dnia 15 września 1999 r., I KZP 26/99, OSNKW 1999/11-12/69

Krąg pokrzywdzonych w rozumieniu art. 49 § 1 k.p.k. ograniczony jest zespołem
znamion czynu będącego przedmiotem postępowania oraz czynów współukaranych.

 Postanowienie SN z dnia 17 listopada 2005 r., II KK 108/05

Pokrzywdzonym może być w procesie karnym jedynie ten, kogo przestępstwo
dotyka bezpośrednio, naruszając lub zagrażając w taki sposób jego dobru
prywatnemu, chronionemu przez naruszony przez sprawę przepis. O pokrzywdzeniu
decyduje bezpośredniość naruszonego lub zagrożonego przestępstwem dobra.

17

[e-mail]

Oskarżyciel posiłkowy uboczny i oskarżyciel posiłkowy subsydiarny (samoistny).

 Art. 53. W sprawach o przestępstwa ścigane z oskarżenia publicznego

pokrzywdzony może działać jako strona w charakterze oskarżyciela posiłkowego
obok oskarżyciela publicznego lub zamiast niego.

 Art. 54. § 1. Jeżeli akt oskarżenia wniósł oskarżyciel publiczny, pokrzywdzony

może aż do czasu rozpoczęcia przewodu sądowego na rozprawie głównej złożyć
oświadczenie, że będzie działał w charakterze oskarżyciela posiłkowego.

Wyrok SA w Warszawie z dnia 1 czerwca 2006 r., II AKa 143/06

Pokrzywdzony nabywa uprawnienia strony w postępowaniu przed sądem przez fakt
złożenia oświadczenia, że będzie działał w charakterze oskarżyciela posiłkowego.

Postanowienie SA w Gdańsku z dnia 22 listopada 2017 r., II AKa 58/17

Oświadczenie pokrzywdzonego, iż będzie działał w charakterze oskarżyciela
posiłkowego, musi być złożone wobec organu prowadzącego postępowanie
jurysdykcyjne, tj. sądu, a nie wobec organu postępowania przygotowawczego.
Oświadczenie, o którym mowa w art. 54 § 1 k.p.k., jest wszak oświadczeniem woli.

 § 2. Cofnięcie aktu oskarżenia przez oskarżyciela publicznego nie pozbawia

uprawnień oskarżyciela posiłkowego. Pokrzywdzony, który uprzednio nie korzystał
z uprawnień oskarżyciela posiłkowego, może w terminie 14 dni od powiadomienia
go o cofnięciu przez oskarżyciela publicznego aktu oskarżenia oświadczyć, że
przystępuje do postępowania jako oskarżyciel posiłkowy.
18

[e-mail]

Pamiętaj, że oskarżycielem posiłkowym może być wyłącznie pokrzywdzony
w sprawie o przestępstwa ścigane z oskarżenia publicznego.

 Art. 55. § 1. § 1. Pokrzywdzony, o którym mowa w art. 330 § 2 zdanie trzecie, w

terminie miesiąca od doręczenia mu zawiadomienia o postanowieniu prokuratora
nadrzędnego o utrzymaniu w mocy zaskarżonego postanowienia, może wnieść
akt oskarżenia do sądu, dołączając po jednym odpisie dla każdego oskarżonego
oraz dla prokuratora. Przepis art. 488 § 2 stosuje się odpowiednio. Przepisów art.
339 § 3 pkt 3a i art. 396a nie stosuje się

 § 2. Akt oskarżenia wniesiony przez pokrzywdzonego powinien być sporządzony i

podpisany przez adwokata, radcę prawnego albo radcę Prokuratorii Generalnej
Rzeczypospolitej Polskiej, z zachowaniem warunków określonych w § 2b, art. 332
i art. 333 § 1.

 "§ 2b. Do aktu oskarżenia załącza się zawiadomienie, o którym mowa w § 1, wraz

z odpisem postanowienia prokuratora nadrzędnego wydanego na podstawie art.
330 § 2.";

 § 3. Inny pokrzywdzony tym samym czynem może aż do rozpoczęcia przewodu

sądowego na rozprawie głównej przyłączyć się do postępowania.

 § 4. Do sprawy wszczętej na podstawie aktu oskarżenia wniesionego przez

oskarżyciela posiłkowego może w każdym czasie wstąpić prokurator, stając się
oskarżycielem publicznym. Postępowanie toczy się wówczas z oskarżenia
publicznego, a pokrzywdzony, który wniósł akt oskarżenia, korzysta z praw
oskarżyciela posiłkowego, o którym mowa w art. 54. Cofnięcie aktu oskarżenia
przez oskarżyciela publicznego jest dopuszczalne jedynie za zgodną
pokrzywdzonego, który wniósł akt oskarżenia.

19

[e-mail]

Art. 299. § 1. W postępowaniu przygotowawczym
pokrzywdzony i podejrzany są stronami.

Art. 306. § 1. Na postanowienie o odmowie
wszczęcia śledztwa przysługuje zażalenie: 1)
pokrzywdzonemu (…)

§ 1a. Na postanowienie o umorzeniu śledztwa
przysługuje zażalenie:

1)Stronom (…).

Art. 330. § 1. Uchylając postanowienie o
umorzeniu postępowania przygotowawczego lub
odmowie jego wszczęcia, sąd wskazuje powody
uchylenia, a w miarę potrzeby także okoliczności,
które należy wyjaśnić, lub czynności, które należy
przeprowadzić. Wskazania te są dla organu
prowadzącego postępowanie przygotowawcze
wiążące.

§ 2. Jeżeli organ prowadzący postępowanie nadal
nie znajduje podstaw do wniesienia aktu
oskarżenia, wydaje ponownie postanowienie o
umorzeniu postępowania lub odmowie jego
wszczęcia. W takim wypadku pokrzywdzony, który
wykorzystał uprawnienia przewidziane w art. 306 §
1 i 1a, może wnieść akt oskarżenia określony w
art. 55 § 1 – o czym należy go pouczyć.

§ 3. W razie wniesienia przez pokrzywdzonego aktu
oskarżenia prezes sądu przesyła jego odpis
prokuratorowi, wzywając go do nadesłania w
terminie 14 dni akt postępowania
przygotowawczego.

20

[e-mail]

Postanowienie prokuratora o odmowie wszczęcia

lub umorzeniu

Postanowienie

sądu o uchyleniu

postanowienia

prokuratora

Zażalenie

pokrzywdzonego do

sądu

Postanowienie

prokuratora

nadrzędnego o

utrzymaniu w mocy

Zażalenie do
prokuratora
nadrzędnego

Postanowienie sądu

o utrzymaniu w

mocy prokuratora

Subsydiarny akt

oskarżenia do SĄDU

 Art. 56. § 1. Sąd może ograniczyć liczbę oskarżycieli posiłkowych

występujących w sprawie, jeżeli jest to konieczne dla zabezpieczenia
prawidłowego toku postępowania. Sąd orzeka, że oskarżyciel posiłkowy
nie może brać udziału w postępowaniu, gdy bierze w nim już udział
określona przez sąd liczba oskarżycieli.

 § 2. Sąd orzeka także, iż oskarżyciel posiłkowy nie może brać udziału w

postępowaniu, jeżeli stwierdzi, że nie jest on osobą uprawnioną lub jego
akt oskarżenia albo oświadczenie o przystąpieniu do postępowania
zostało złożone po terminie.

 § 3. Na postanowienie sądu wydane na podstawie § 1, a także na

postanowienie sądu wydane na podstawie § 2, jeżeli dotyczy oskarżyciela
posiłkowego określonego w art. 54 § 1 lub art. 55 § 3, zażalenie nie
przysługuje.

 § 4. Oskarżyciel posiłkowy, który nie bierze udziału w postępowaniu z

przyczyn określonych w § 1, może przedstawić sądowi na piśmie swoje
stanowisko w terminie 7 dni od daty doręczenia postanowienia.

 Art. 56a. Oskarżycielowi posiłkowemu, który nie włada w

wystarczającym stopniu językiem polskim, orzeczenie podlegające
zaskarżeniu lub kończące postępowanie doręcza się wraz z
tłumaczeniem; za zgodą oskarżyciela posiłkowego można poprzestać na
ogłoszeniu przetłumaczonego orzeczenia kończącego postępowanie,
jeżeli nie podlega ono zaskarżeniu.

21

[e-mail]

 Art. 57. § 1. W razie odstąpienia oskarżyciela posiłkowego od

oskarżenia nie może on ponownie przyłączyć się do postępowania.

 § 2. O odstąpieniu oskarżyciela posiłkowego od oskarżenia w

sprawie, w której oskarżyciel publiczny nie bierze udziału, sąd
zawiadamia prokuratora. Nieprzystąpienie przez niego do
oskarżenia w terminie 14 dni od doręczenia zawiadomienia
powoduje umorzenie postępowania. Postanowienie o umorzeniu
postępowania może wydać także referendarz sądowy.

 Art. 58. § 1. Śmierć oskarżyciela posiłkowego nie tamuje biegu

postępowania; osoby najbliższe lub osoby pozostające na jego
utrzymaniu mogą przystąpić do postępowania w charakterze
oskarżyciela posiłkowego w każdym stadium postępowania.

 § 2. W razie śmierci oskarżyciela posiłkowego, który samodzielnie

popierał oskarżenie, stosuje się odpowiednio art. 61.

22

[e-mail]

 Art. 59. § 1. Pokrzywdzony

może jako oskarżyciel
prywatny wnosić i popierać
oskarżenie o przestępstwa
ścigane z oskarżenia
prywatnego.

 § 2. Inny pokrzywdzony tym

samym czynem może aż do
rozpoczęcia przewodu
sądowego na rozprawie
głównej przyłączyć się do
toczącego się postępowania.

23

[e-mail]

 Art. 488. § 1. Policja na żądanie

pokrzywdzonego przyjmuje
ustną lub pisemną skargę i w
razie potrzeby zabezpiecza
dowody, po czym przesyła skargę
do właściwego sądu.

 § 2. Na polecenie sądu Policja

dokonuje określonych przez sąd
czynności dowodowych, po czym
ich wyniki przekazuje sądowi.
Przepis art. 308 stosuje się
odpowiednio.

Pamiętaj, że oskarżycielem prywatnym może być wyłącznie
pokrzywdzony i wyłącznie w sprawie o przestępstwa ścigane z
oskarżenia prywatnego (art. 212KK, 216KK, 217KK, 157 § 2)

Art. 60. § 1. W sprawach o przestępstwa ścigane z oskarżenia prywatnego prokurator
wszczyna postępowanie albo wstępuje do postępowania już wszczętego, jeżeli wymaga tego
interes społeczny.

Wyrok Sądu Apelacyjnego w Szczecinie z dnia 10 kwietnia 2014 r., II AKa 48/14

Ocena istnienia interesu społecznego należy wyłącznie do prokuratora i nie podlega kontroli ze
strony sądu. Nadto regulacja z art. 60 k.p.k. nie zobowiązuje prokuratora do wyraźnego
uzasadnienia, jakie przesłanki skłoniły go do uznania, że interes społeczny wymaga jego
ingerencji.


Postanowienie SN z dnia 18 maja 2017 r., IV KK 453/16, OSNKW 2017/10/61

Prokurator w trybie art. 60 k.p.k. może objąć oskarżeniem tylko czyny ścigane z oskarżenia
prywatnego. Skazanie więc oskarżonego za czyn ścigany z oskarżenia publicznego po
przeprowadzeniu postępowania wszczętego wniesieniem prywatnego aktu oskarżenia o czyn
ścigany z oskarżenia prywatnego będzie zawsze stanowiło bezwzględną przyczynę odwoławczą z
art. 439 § 1 pkt 9 k.p.k. z uwagi na brak skargi uprawnionego oskarżyciela w rozumieniu art. 17 §
1 pkt 9 k.p.k.

§ 2. Postępowanie toczy się wówczas z urzędu, a pokrzywdzony, który przedtem wniósł
oskarżenie prywatne, korzysta z praw oskarżyciela posiłkowego; do pokrzywdzonego, który
przedtem nie wniósł oskarżenia prywatnego, stosuje się art. 54, 55 § 3 i art. 58.

§ 3. Jeżeli prokurator, który wstąpił do postępowania, odstąpił potem od oskarżenia,
pokrzywdzony powraca w dalszym postępowaniu do praw oskarżyciela prywatnego.

§ 4. Pokrzywdzony, który nie wniósł oskarżenia, może w terminie zawitym 14 dni od daty
powiadomienia go o odstąpieniu prokuratora od oskarżenia złożyć akt oskarżenia lub
oświadczenie, że podtrzymuje oskarżenie jako prywatne, a jeżeli takiego oświadczenia nie
złoży, sąd lub referendarz sądowy umarza postępowanie.

24

[e-mail]

 Art. 60a. Oskarżycielowi prywatnemu, który nie włada w

wystarczającym stopniu językiem polskim, orzeczenie podlegające
zaskarżeniu lub kończące postępowanie doręcza się wraz z
tłumaczeniem; za zgodą oskarżyciela prywatnego można poprzestać na
ogłoszeniu przetłumaczonego orzeczenia kończącego postępowanie,
jeżeli nie podlega ono zaskarżeniu.

 Art. 61. § 1. W razie śmierci oskarżyciela prywatnego postępowanie

zawiesza się, a osoby najbliższe lub osoby pozostające na utrzymaniu
zmarłego mogą wstąpić w jego prawa. Postanowienie o zawieszeniu
postępowania może wydać także referendarz sądowy.

 § 2. Jeżeli w terminie zawitym 3 miesięcy od dnia śmierci oskarżyciela

prywatnego osoba uprawniona nie wstąpi w prawa zmarłego, sąd lub
referendarz sądowy umarza postępowanie.

25

[e-mail]

 Art. 62. Pokrzywdzony może aż do rozpoczęcia przewodu

sądowego na rozprawie głównej wytoczyć przeciw oskarżonemu
powództwo cywilne w celu dochodzenia w postępowaniu karnym
roszczeń majątkowych wynikających bezpośrednio z popełnienia
przestępstwa.

 Ustawą z dnia 20 lutego 2015 r. o zmianie ustawy - Kodeks karny

oraz niektórych innych ustaw, która weszła w życie 1 lipca
2015 r. uchylono rozdział 7

Przeczytaj z podręcznika rozdział o akcji cywilnej.

26

[e-mail]

 Art. 62. Pokrzywdzony może aż do rozpoczęcia przewodu

sądowego na rozprawie głównej wytoczyć przeciw oskarżonemu
powództwo cywilne w celu dochodzenia w postępowaniu karnym
roszczeń majątkowych wynikających bezpośrednio z popełnienia
przestępstwa.

27

[e-mail]

skazany

oskarżony

podejrzany

osoba podejrzana

(osoba podejrzewana, faktycznie podejrzany)

Art. 71. § 1. Za podejrzanego uważa się osobę, co do której
wydano postanowienie o przedstawieniu zarzutów albo której bez
wydania takiego postanowienia postawiono zarzut w związku z
przystąpieniem do przesłuchania w charakterze podejrzanego.

Art. 71 § 2. Za oskarżonego uważa się osobę, przeciwko której
wniesiono oskarżenie do sądu, a także osobę, co do której
prokurator złożył wniosek wskazany w art. 335 § 1 lub wniosek o
warunkowe umorzenie postępowania.

Art. 71 § 3. Jeżeli kodeks niniejszy używa w znaczeniu ogólnym określenia
"oskarżony", odpowiednie przepisy mają zastosowanie także do podejrzanego.

 Art. 72. § 1. Oskarżony ma prawo do korzystania z bezpłatnej pomocy

tłumacza, jeżeli nie włada w wystarczającym stopniu językiem polskim.

 § 2. Tłumacza należy wezwać do czynności z udziałem oskarżonego, o

którym mowa w § 1. Na wniosek oskarżonego lub jego obrońcy tłumacza
należy wezwać również w celu porozumienia się oskarżonego z obrońcą
w związku z czynnością, do udziału w której oskarżony jest uprawniony.

 § 3. Oskarżonemu, o którym mowa w § 1, postanowienie o

przedstawieniu, uzupełnieniu lub zmianie zarzutów, akt oskarżenia oraz
orzeczenie podlegające zaskarżeniu lub kończące postępowanie doręcza
się wraz z tłumaczeniem; za zgodą oskarżonego można poprzestać na
ogłoszeniu przetłumaczonego orzeczenia kończącego postępowanie,
jeżeli nie podlega ono zaskarżeniu.

 Wyrok SN z dnia 27 listopada 2020 r., V KK 518/19, LEX nr 3095018

Przepis art. 72 k.p.k. określa jedną z najważniejszych gwarancji procesowych oskarżonego
będącego obcokrajowcem, gdyż prawo do korzystania z pomocy tłumacza stanowi istotny
element prawa do rzetelnego procesu karnego. W doktrynie podkreśla się, że konieczność
tłumaczenia orzeczeń nawet tych, które nie podlegają zaskarżeniu oraz pism procesowych
mających znaczenie dla prowadzenia przez oskarżonego właściwej obrony, wynika z konieczności
zapewnienia lojalności procesowej wobec stron i elementarnej rzetelności postępowania.

28

[e-mail]

[e-mail]

29

Małoletni – ten kto nie

ukończył lat osiemnastu, z wyj.
osoby, która po ukończeniu 16

lat za zgodą sądu zawarła

związek małżeński (10 § 1 KC)

Pełnoletni - Pełnoletnim jest,
kto ukończył lat osiemnaście, a
także 16latka, która za zgodą

sądu zawarła związek
małżeński (10 § 1 KC)

Młodociany - sprawca, który w

chwili popełnienia czynu

zabronionego nie ukończył 21 lat i

w czasie orzekania w pierwszej

instancji 24 lat (art. 115 § 10 k. k.)

NIELETNI -1) postępowania w sprawach o

demoralizację - wobec osób, które ukończyły

10 lat i nie są pełnoletnie;

2) postępowania w sprawach o czyny karalne

- wobec osób, które dopuściły się takiego

czynu po ukończeniu 13 lat, ale przed

ukończeniem 17 lat;

3) wykonywania środków wychowawczych,

środka leczniczego lub środka poprawczego -

wobec osób, względem których środki te

zostały orzeczone, nie dłużej jednak niż do
ukończenia przez te osoby 21 lat, chyba że

niniejsza ustawa stanowi inaczej.

(art. 1 ust 1. Ustawy z 9 czerwca 2022 r. o

wspieraniu i resocjalizacji nieletnich

)

TERMINY

 Art. 73. § 1. Oskarżony tymczasowo aresztowany może porozumiewać

się ze swym obrońcą podczas nieobecności innych osób oraz
korespondencyjnie.

 § 2. W postępowaniu przygotowawczym prokurator, udzielając

zezwolenia na porozumiewanie się, może zastrzec w szczególnie
uzasadnionych wypadkach, jeżeli wymaga tego dobro postępowania
przygotowawczego, że będzie przy tym obecny sam lub osoba przez
niego upoważniona.

 § 3. Jeżeli wymaga tego dobro postępowania przygotowawczego,

prokurator, w szczególnie uzasadnionych wypadkach, może również
zastrzec kontrolę korespondencji podejrzanego z obrońcą.

 § 4. Zastrzeżenia, o których mowa w § 2 i 3, nie mogą być

utrzymywane ani dokonane po upływie 14 dni od dnia tymczasowego
aresztowania podejrzanego.

Wyrok SA w Krakowie z dnia 4 kwietnia 2012 r., II AKa 260/11, LEX nr 1216102

Skoro udzielając podejrzanemu zezwolenia na widzenie z obrońcą, prokurator może zastrzec,
że będzie przy widzeniu obecny sam lub osoba przezeń upoważniona, to tym więcej takie
zastrzeżenie może dotyczyć widzenia z inną osobą, także najbliższą dla podejrzanego.

30

[e-mail]

 Art. 74. § 1. Oskarżony nie ma obowiązku dowodzenia swej niewinności

ani obowiązku dostarczania dowodów na swoją niekorzyść.

 § 2. Oskarżony jest jednak obowiązany poddać się:

 1)

oględzinom zewnętrznym ciała oraz innym badaniom

niepołączonym z naruszeniem integralności ciała; wolno także w
szczególności od oskarżonego pobrać odciski, fotografować go oraz
okazać w celach rozpoznawczych innym osobom,

 2)

badaniom psychologicznym i psychiatrycznym oraz badaniom

połączonym z dokonaniem zabiegów na jego ciele, z wyjątkiem
chirurgicznych, pod warunkiem że dokonywane są przez uprawnionego
do tego pracownika służby zdrowia z zachowaniem wskazań wiedzy
lekarskiej i nie zagrażają zdrowiu oskarżonego, jeżeli przeprowadzenie
tych badań jest nieodzowne; w szczególności oskarżony jest obowiązany
przy zachowaniu tych warunków poddać się pobraniu krwi, włosów lub
wydzielin organizmu, z zastrzeżeniem pkt 3,

 3)

pobraniu przez funkcjonariusza Policji wymazu ze śluzówki

policzków, jeżeli jest to nieodzowne i nie zachodzi obawa, że
zagrażałoby to zdrowiu oskarżonego lub innych osób.

31

[e-mail]

 Art. 74. § 3. W stosunku do osoby podejrzanej można dokonać badań

lub czynności, o których mowa w § 2 pkt 1, a także, przy zachowaniu
wymagań określonych w § 2 pkt 2 lub 3, pobrać krew, włosy, wymaz ze
śluzówki policzków lub inne wydzieliny organizmu.

 § 3a. Oskarżonego lub osobę podejrzaną wzywa się do poddania się

obowiązkom wynikającym z § 2 i 3. W razie odmowy poddania się tym
obowiązkom oskarżonego lub osobę podejrzaną można zatrzymać i
przymusowo doprowadzić, a także stosować wobec nich siłę fizyczną lub
środki techniczne służące obezwładnieniu, w zakresie niezbędnym do
wykonania danej czynności.

 § 4. Minister Sprawiedliwości w porozumieniu z ministrem właściwym

do spraw zdrowia określi, w drodze rozporządzenia, szczegółowe
warunki i sposób poddawania oskarżonego oraz osoby podejrzanej
badaniom, a także wykonywania z ich udziałem czynności, o których
mowa w § 2 pkt 1 i 3 oraz § 3, mając na uwadze, aby gromadzenie,
utrwalanie i analiza materiału dowodowego były dokonywane zgodnie z
aktualną wiedzą w zakresie kryminalistyki i medycyny sądowej.

32

[e-mail]

 Art. 75. § 1. Oskarżony jest obowiązany zawiadamiać organ prowadzący

postępowanie o każdej zmianie miejsca swojego zamieszkania lub
pobytu trwającego dłużej niż 7 dni, w tym także z powodu pozbawienia
wolności w innej sprawie, jak również o każdej zmianie danych
umożliwiających kontaktowanie się, wskazanych w art. 213 § 1, o
których wie, że są znane organowi prowadzącemu postępowanie.
Oskarżony jest obowiązany ponadto stawić się na każde wezwanie w
toku postępowania karnego. O powyższych obowiązkach należy
oskarżonego uprzedzić przy pierwszym przesłuchaniu.

 § 2. W razie nie usprawiedliwionego niestawiennictwa oskarżonego

można zatrzymać go i sprowadzić przymusowo.

 § 3. Przepisy art. 246 stosuje się odpowiednio. Zażalenie na

postanowienie sądu rozpoznaje ten sam sąd w składzie trzech sędziów.

 Art. 76. Jeżeli oskarżony jest nieletni lub ubezwłasnowolniony, jego

przedstawiciel ustawowy lub osoba, pod której pieczą oskarżony
pozostaje, może podejmować na jego korzyść wszelkie czynności
procesowe, a przede wszystkim wnosić środki zaskarżenia, składać
wnioski oraz ustanowić obrońcę.

 Art. 77. Oskarżony może mieć jednocześnie nie więcej niż trzech

obrońców.

33

[e-mail]

 Art. 78. § 1. Oskarżony, który nie ma obrońcy z wyboru, może żądać, aby

mu wyznaczono obrońcę z urzędu, jeżeli w sposób należyty wykaże, że nie
jest w stanie ponieść kosztów obrony bez uszczerbku dla niezbędnego
utrzymania siebie i rodziny. Podstawą odmowy wyznaczenia obrońcy z
urzędu nie może być skorzystanie przez oskarżonego z nieodpłatnej pomocy
prawnej lub nieodpłatnego poradnictwa obywatelskiego, o których mowa w
ustawie z dnia 5 sierpnia 2015 r. o nieodpłatnej pomocy prawnej,
nieodpłatnym poradnictwie obywatelskim oraz edukacji prawnej (Dz. U. z
2021 r. poz. 945).

 § 1a. Przepis § 1 stosuje się odpowiednio, jeżeli oskarżony żąda

wyznaczenia obrońcy z urzędu w celu dokonania określonej czynności
procesowej.

 § 2. Sąd może cofnąć wyznaczenie obrońcy, jeżeli okaże się, że nie istnieją

okoliczności, na podstawie których go wyznaczono. Na postanowienie o
cofnięciu wyznaczenia obrońcy przysługuje zażalenie do innego
równorzędnego składu tego sądu.

 Postanowienie SN z 30.06.2021 r., IV KZ 19/21, LEX nr 3372650.

W przypadku, gdy oskarżony złoży wniosek o wyznaczenie obrońcy z
urzędu, bez wykazania, że nie stać go na poniesienie kosztów obrony,
należy zarządzeniem wezwać go do wykazania przedmiotowej okoliczności
w terminie 7 dni pod rygorem nieuwzględnienia wniosku o wyznaczenie
obrońcy z urzędu.

34

[e-mail]

 Art. 79. § 1. W postępowaniu karnym oskarżony musi mieć obrońcę, jeżeli:

 1)

nie ukończył 18 lat,

 2)

jest głuchy, niemy lub niewidomy,

 3)

zachodzi uzasadniona wątpliwość, czy jego zdolność rozpoznania znaczenia

czynu lub kierowania swoim postępowaniem nie była w czasie popełnienia tego
czynu wyłączona lub w znacznym stopniu ograniczona,

 4)

zachodzi uzasadniona wątpliwość, czy stan jego zdrowia psychicznego

pozwala na udział w postępowaniu lub prowadzenie obrony w sposób samodzielny
oraz rozsądny.

 § 2. Oskarżony musi mieć obrońcę również wtedy, gdy sąd uzna to za niezbędne ze

względu na inne okoliczności utrudniające obronę.

 § 3. W wypadkach, o których mowa w § 1 i 2, udział obrońcy jest obowiązkowy w

rozprawie oraz w tych posiedzeniach, w których obowiązkowy jest udział
oskarżonego.

 § 4. Uznając za uzasadnioną opinię biegłych lekarzy psychiatrów, że czyn

oskarżonego nie został popełniony w warunkach wyłączenia lub znacznego
ograniczenia zdolności rozpoznania znaczenia czynu lub kierowania swoim
postępowaniem i że stan zdrowia psychicznego oskarżonego pozwala na udział w
postępowaniu i prowadzenie obrony w sposób samodzielny i rozsądny, sąd orzeka,
że udział obrońcy nie jest obowiązkowy. Prezes sądu albo sąd zwalnia wówczas
obrońcę z jego obowiązków, chyba że zachodzą inne okoliczności przemawiające za
tym, aby oskarżony miał obrońcę wyznaczonego z urzędu.

NARUSZENIE ART. 79 – Bezwzględna przyczyna odwoławcza (Art. 439 § 1 pkt 10)

35

[e-mail]

ASPEKT MATERIALNY

ASPEKT FORMALNY

Minimalizacja lub niweczenie skutków
wniesionego oskarżenia

 Prawo do milczenia

 Prawo składania wyjaśnień, odmowy

składania wyjaśnień i udzielania
odpowiedzi na pytania

 Prawo do tłumacza

 Prawo do udziału w czynnościach

 Prawo do udziału w rozprawie i

posiedzeniach.

 Prawo do informacji procesowej (np.

dostęp do akt)

 Prawo do wypowiedzi i zadawania

pytań osobom przesłuchiwanym

 Prawo do zaskarżania orzeczeń

 Prawo do niedostarczania dowodów

przeciwko sobie (Zasada nemo se
ipsum accusare tenetur)

Korzystanie z pomocy
profesjonalnego obrońcy, w celu
realizacji przejawów do obrony
w znaczeniu materialnym.

 Możliwość posiadania w

postępowaniu karnym 3
obrońców (w postępowaniu
wykroczeniowym tylko 1)

 Możliwość ustanowienie

obrońcy przez każdą osobę, do
momentu pierwszego kontaktu
z oskarżonym.

 Prawo do kontaktu z obrońcą

bez nieobecności innych osób
(ograniczenia max 14 dni).

 Korzystanie z obrońcy z obrony

obligatoryjnej.

 Korzystanie z obrony z urzędu.
[e-mail]

36

 Art. 80. Oskarżony musi mieć obrońcę w postępowaniu przed sądem okręgowym,

jeżeli zarzucono mu zbrodnię. W takim wypadku udział obrońcy w rozprawie głównej
jest obowiązkowy.

 Art. 81. § 1. Jeżeli w sytuacji określonej w art. 78 § 1 lub 1a, art. 79 § 1 i 2 oraz

art. 80 oskarżony nie ma obrońcy z wyboru, prezes lub referendarz sądowy sądu
właściwego do rozpoznania sprawy wyznacza mu obrońcę z urzędu.

 § 1a. Na zarządzenie prezesa sądu o odmowie wyznaczenia obrońcy przysługuje

zażalenie do sądu właściwego do rozpoznania sprawy, a na postanowienie sądu o
odmowie wyznaczenia obrońcy - zażalenie do innego równorzędnego składu tego
sądu. § 1b. Ponowny wniosek o wyznaczenie obrońcy, oparty na tych samych
okolicznościach, pozostawia się bez rozpoznania.

 § 2. Na uzasadniony wniosek oskarżonego lub jego obrońcy prezes lub referendarz

sądowy sądu właściwego do rozpoznania sprawy może wyznaczyć nowego obrońcę w
miejsce dotychczasowego.

 NARUSZENIE ART. 80 – Bezwzględna przyczyna odwoławcza (ART. 439 § 1 pkt 10)
Postanowienie SN z 30.06.2021 r., IV KK 305/21, LEX nr 3301570.

W sytuacji określonej w art. 80 k.p.k. obrońcę z urzędu wyznacza się wówczas, gdy oskarżony nie ma obrońcy z
wyboru (art. 81 § 1 k.p.k.).
Postanowienie SN z 18.03.2020 r., III KO 96/19, LEX nr 3221035.

Nie skutkuje bezwzględną przyczyną odwoławczą sytuacja, w której obrońca obligatoryjny nie jest obecny na
rozprawie, na której są podejmowane wyłącznie czynności o charakterze organizacyjnym.

37

[e-mail]

 Art. 81a. § 1. Obrońca z urzędu wyznaczany jest z listy obrońców.

 § 2. Wniosek o wyznaczenie obrońcy z urzędu prezes sądu, sąd lub

referendarz sądowy rozpoznaje niezwłocznie.

 § 3. Jeżeli okoliczności wskazują na konieczność natychmiastowego

podjęcia obrony, prezes sądu, sąd lub referendarz sądowy, w sposób
wskazany w art. 137, powiadamia oskarżonego oraz obrońcę o
wyznaczeniu obrońcy z urzędu.

 § 4. Minister Sprawiedliwości określi, w drodze rozporządzenia:

 1)

sposób zapewnienia oskarżonemu korzystania z pomocy obrońcy z

urzędu, w tym sposób ustalania listy obrońców udzielających pomocy
prawnej z urzędu oraz sposób wyznaczania obrońcy udzielającego
pomocy prawnej z urzędu,

 2)

tryb i sposób przekazywania do sądu wniosku o wyznaczenie

obrońcy z urzędu oraz szczegółowy tryb rozpoznawania takiego wniosku

 –

mając na uwadze konieczność zapewnienia prawidłowego toku

postępowania oraz prawidłowej realizacji prawa do obrony.

Postanowienie z dnia 28 lipca 2004 r. V KK 60/04

Obrońca zawsze winien działać z należytą starannością, niezależnie od tego czy jest
obrońcą z wyboru, czy też z urzędu oraz czy obrona ma charakter obligatoryjny.

38

[e-mail]

Art. 82. Obrońcą może być jedynie osoba uprawniona do obrony według przepisów o ustroju
adwokatury lub ustawy o radcach prawnych.

Art. 83. § 1. Obrońcę ustanawia oskarżony; do czasu ustanowienia obrońcy przez oskarżonego
pozbawionego wolności, obrońcę może ustanowić inna osoba, o czym niezwłocznie zawiadamia się
oskarżonego.

§ 2. Upoważnienie do obrony może być udzielone na piśmie albo przez oświadczenie do protokołu
organu prowadzącego postępowanie karne.

Art. 84. § 1. Ustanowienie obrońcy lub wyznaczenie obrońcy z urzędu uprawnia go do działania w
całym postępowaniu, nie wyłączając czynności po uprawomocnieniu się orzeczenia, jeżeli nie
zawiera ograniczeń.

§ 2. Wyznaczenie obrońcy z urzędu nakłada na niego obowiązek podejmowania czynności
procesowych do prawomocnego zakończenia postępowania. Jeżeli jednak czynności należy
dokonać poza siedzibą lub miejscem zamieszkania obrońcy z urzędu, prezes sądu, przed którym
ma być dokonana czynność, lub referendarz sądowy tego sądu, a w postępowaniu
przygotowawczym prezes sądu rejonowego miejsca czynności lub referendarz sądowy tego sądu,
na uzasadniony wniosek dotychczasowego obrońcy może wyznaczyć do dokonania tej czynności
innego obrońcę spośród miejscowych adwokatów lub radców prawnych.

§ 3. Obrońca wyznaczony z urzędu w postępowaniu kasacyjnym, w postępowaniu o uchylenie
wyroku sądu odwoławczego uchylającego wyrok sądu pierwszej instancji i przekazującego sprawę
do ponownego rozpoznania lub w postępowaniu o wznowienie postępowania powinien sporządzić i
podpisać kasację, skargę od wyroku sądu odwoławczego uchylającego wyrok sądu pierwszej
instancji i przekazującego sprawę do ponownego rozpoznania lub wniosek o wznowienie
postępowania albo poinformować na piśmie sąd, że nie stwierdził podstaw do wniesienia kasacji,
skargi lub wniosku o wznowienie postępowania. Jeżeli kasacja, skarga lub wniosek zostaną
wniesione, obrońca ten jest uprawniony do udziału w toczącym się postępowaniu.

39

[e-mail]

[e-mail]

40

13749

15028
16094

17448
18554

19142

21145

34576

36582

39321

43606

45305

48823

51231

0

10000

20000

30000

40000

50000

60000

2014

2015

2016

2017

2018

2019

2021

Adwokaci czynni

Radcowie prawni czynni

 Art. 85. § 1. Obrońca może bronić kilku oskarżonych, jeżeli ich interesy

nie pozostają w sprzeczności.

 § 2. Stwierdzając sprzeczność sąd wydaje postanowienie, zakreślając

oskarżonym termin do ustanowienia innych obrońców. W wypadku
obrony z urzędu sąd wyznacza innego obrońcę. Na postanowienie
przysługuje zażalenie.

 § 3. W postępowaniu przygotowawczym uprawnienia sądu określone w §

2 przysługują prezesowi sądu właściwego do rozpoznania sprawy.

 Wyrok SN z dnia 13 grudnia 2017 r., II KK 224/17, OSNKW 2018/4/30

W warunkach kolizji obrony konieczna jest zmiana obrońcy w stosunku do
każdego z oskarżonych, których interesy pozostają w sprzeczności (art. 85 §
1 i 2 k.p.k.).

 Art. 86. § 1. Obrońca może przedsiębrać czynności procesowe jedynie

na korzyść oskarżonego.

 § 2. Udział obrońcy w postępowaniu nie wyłącza osobistego działania w

nim oskarżonego.

41

[e-mail]

 Art. 87. § 1. Strona inna niż oskarżony może ustanowić pełnomocnika.

 § 2. Osoba nie będąca stroną może ustanowić pełnomocnika, jeżeli wymagają

tego jej interesy w toczącym się postępowaniu.

 § 3. Sąd, a w postępowaniu przygotowawczym prokurator, może odmówić

dopuszczenia do udziału w postępowaniu pełnomocnika, o którym mowa w § 2,
jeżeli uzna, że nie wymaga tego obrona interesów osoby nie będącej stroną.

 Art. 88. § 1. Pełnomocnikiem może być adwokat, radca prawny lub radca

Prokuratorii Generalnej Rzeczypospolitej Polskiej. Pełnomocnika z urzędu
wyznacza prezes lub referendarz sądowy sądu właściwego do rozpoznania sprawy.
Do pełnomocnika stosuje się odpowiednio przepisy art. 77, art. 78, art. 81 § 1a-2,
art. 81a § 1-3, art. 83, art. 84, art. 86 § 2 oraz przepisy wydane na podstawie art.
81a § 4.

 § 2. Na zasadach określonych w odrębnej ustawie czynności zastępstwa

wykonuje Prokuratoria Generalna Rzeczypospolitej Polskiej.

 Art. 89. W kwestiach dotyczących pełnomocnika, a nie unormowanych przez

przepisy niniejszego kodeksu, stosuje się odpowiednio przepisy obowiązujące w
postępowaniu cywilnym.

 Postanowienie SN z dnia 23 października 2012 r., III KK 2/12

Pełnomocnik nie jest ograniczony co do kierunku czynności podejmowanych w
imieniu swojego mocodawcy. Stąd też każda czynność, nawet niekorzystna dla
reprezentowanego, podjęta w granicach umocowania, wywołuje dla niego skutki, w
tym również niekorzystne.

42

[e-mail]

 Rzecznik interesu społecznego to osoba niezależna od stron

procesowych, działająca na rzecz interesu społecznego w procesie.

43

[e-mail]

Reprezentowanie w
procesie interesu
społecznego.
Prawo procesowe
zapewnia mu pewną
sumę uprawnień do
działania, dzięki którym
jest w stanie wpływać na
przebieg procesu w
duchu tego interesu.

Niezależność od stron
procesowych
Rzecznik nie działa na
rzecz określonej strony
procesowej, choć w
konkretnym przypadku
jego działanie może być
dla niej korzystne.

44

[e-mail]

KATEGORIE

Rzecznik Praw Obywatelskich. Urząd ten powołany został
ustawą z 15 VII 1987 r. o Rzeczniku Praw Obywatelskich.
Stoi on na straży wolności i praw człowieka i obywatela

określonych w Konstytucji oraz w innych aktach

normatywnych (art. 208 ust. 1 Konstytucji).

Rzecznik Praw Dziecka. Urząd ten został powołany ustawą

z 6 I 2000 r. o Rzeczniku Praw Dziecka

Przedstawiciel społeczny, czyli przedstawiciel organizacji

społecznej, dopuszczony na jej wniosek do udziału w

postępowaniu sądowym

Podmioty uprawnione do wnoszenia kasacji

„nadzwyczajnej”. Są to Prokurator Generalny-Minister

Sprawiedliwości, Rzecznik Praw Obywatelskich i Rzecznik

Praw Dziecka.

Prokurator w akcji cywilnej np. składający wniosek o

zobowiązanie oskarżonego do naprawienia szkody,

przewidziane w art. 46 § 1 k.k. (art. 49a)

 Art. 90. § 1. W postępowaniu sądowym udział w postępowaniu

może zgłosić organizacja społeczna, jeżeli zachodzi potrzeba
ochrony interesu społecznego lub interesu indywidualnego, objętego
zadaniami statutowymi tej organizacji, w szczególności ochrony
wolności i praw człowieka.

 § 2. W zgłoszeniu organizacja społeczna wskazuje interes społeczny

lub indywidualny, objęty zadaniami statutowymi tej organizacji,
oraz przedstawiciela, który ma reprezentować tę organizację. Do
zgłoszenia dołącza się odpis statutu lub innego dokumentu
regulującego działalność tej organizacji. Przedstawiciel organizacji
społecznej przedkłada sądowi pisemne upoważnienie.

 § 3. Sąd dopuszcza przedstawiciela organizacji społecznej do

występowania w sprawie, jeżeli przynajmniej jedna ze stron wyrazi
na to zgodę. Strona może w każdym czasie cofnąć wyrażoną zgodę.
W wypadku braku zgody choćby jednej ze stron na występowanie w
sprawie przedstawiciela organizacji społecznej sąd wyłącza tego
przedstawiciela od udziału w sprawie, chyba że jego udział leży w
interesie wymiaru sprawiedliwości.

45

[e-mail]

 Art. 90 § 4. Sąd dopuszcza przedstawiciela organizacji społecznej do

występowania w sprawie pomimo braku zgody stron, jeżeli leży to w interesie
wymiaru sprawiedliwości.

 § 5. Sąd odmawia dopuszczenia przedstawiciela organizacji społecznej do

występowania w sprawie, jeżeli stwierdzi, że wskazany w zgłoszeniu interes
społeczny lub indywidualny nie jest objęty zadaniami statutowymi tej organizacji
lub nie jest związany z rozpoznawaną sprawą.

 § 6. Sąd może ograniczyć liczbę przedstawicieli organizacji społecznych

występujących w sprawie, jeżeli jest to konieczne dla zabezpieczenia
prawidłowego toku postępowania. Sąd wzywa wówczas oskarżyciela i oskarżonego
do wskazania nie więcej niż dwóch przedstawicieli organizacji społecznych, którzy
będą mogli występować w sprawie. Jeżeli w sprawie występuje więcej niż jeden
oskarżony lub więcej niż jeden oskarżyciel, każdy z nich może wskazać jednego
przedstawiciela. Niewskazanie przedstawiciela uznaje się za cofnięcie zgody na
jego występowanie w sprawie. Niezależnie od stanowisk stron sąd może
postanowić o dalszym udziale poszczególnych przedstawicieli organizacji
społecznych, jeżeli ich udział leży w interesie wymiaru sprawiedliwości.

 Postanowienie SN z dnia 14 kwietnia 2021 r., I DI 18/21, LEX nr 3181900

Udział przedstawiciela społecznego może być zgłoszony tylko w postępowaniu
sądowym, czyli po wniesieniu aktu oskarżenia do sądu. Działanie to nie jest
dopuszczalne w postępowaniu przygotowawczym.

46

[e-mail]

 Przedstawiciel społeczny nie jest reprezentantem żadnej strony

procesowej, zatem może działać na korzyść i na niekorzyść każdej z
nich.

 Przedstawiciel społeczny nie jest stroną w postępowaniu sądowym!

 Przedstawiciel społeczny nie może brać udziału w postępowaniu

przygotowawczym.

 Przedstawiciel społeczny nie ma prawa inicjatywy dowodowej, nie

może zaskarżać orzeczeń, nie może brać udziału w posiedzeniach sądu.

47

[e-mail]

Dopuszczony do udziału w postępowaniu sądowym

przedstawiciel organizacji społecznej może:

uczestniczyć
w rozprawie

wypowiadać

się

składać

oświadczenia

na piśmie

Art. 91 KPK

Regulacja obowiązuje od 27 kwietnia 2017 r.

Podmiot zobowiązany

Art. 91a. § 1. Jeżeli w związku z popełnieniem czynu zabronionego osoba fizyczna, prawna
albo jednostka organizacyjna niemająca osobowości prawnej, której odrębne przepisy
przyznają zdolność prawną, uzyskała korzyść majątkową lub świadczenie określone w art. 405-
407, art. 410 i art. 412 Kodeksu cywilnego od Skarbu Państwa, jednostki samorządowej,
państwowej lub samorządowej jednostki organizacyjnej, podmiotu, dla którego organ
samorządu jest organem założycielskim, lub spółki prawa handlowego z większościowym
udziałem Skarbu Państwa lub jednostki samorządowej, na wniosek prokuratora sąd, stosując
przepisy prawa cywilnego, zobowiązuje tę osobę lub jednostkę do zwrotu korzyści albo jej
równowartości uprawnionemu podmiotowi lub orzeka przepadek świadczenia albo jego
równowartości na rzecz Skarbu Państwa.

§ 2. Podmiot zobowiązany określony w § 1 jest przesłuchiwany w postępowaniu karnym w
charakterze świadka. W przypadku podmiotu innego niż osoba fizyczna przesłuchuje się osobę
lub osoby uprawnione do działania w jego imieniu.

§ 3. Osoba, o której mowa w § 2, może odmówić zeznań.

§ 4. Przepisy art. 72, art. 75, art. 87 § 1, art. 89, art. 156 § 1 zdanie pierwsze oraz art. 167
stosuje się odpowiednio. Osoba, o której mowa w § 2, może zadawać pytania osobie
przesłuchiwanej oraz zabrać głos końcowy przed obrońcą oskarżonego i oskarżonym.

Właściciel przedsiębiorstwa zagrożonego przepadkiem

Art. 91b. Właścicielowi przedsiębiorstwa zagrożonego przepadkiem, o którym mowa w art. 44a §
2 Kodeksu karnego, przysługują prawa strony w zakresie czynności procesowych odnoszących się
do tego środka.
48

[e-mail]

Pomocnik organu procesowego to osoba ułatwiająca organowi
procesowemu wykonywanie jego funkcji.

49

[e-mail]

specjaliści

•osoby wykonujące czynności techniczne w czasie oględzin, eksperymentu, ekspertyzy, zatrzymania rzeczy lub
przeszukania, w szczególności takie jak wykonywanie pomiarów, obliczeń, zdjęć czy utrwalanie śladów.

mediator

•osoby przeprowadzające mediację między pokrzywdzonym i oskarżonym w celu niwelacji konfliktu powstałego w
wyniku popełnionego przestępstwa.

protokolant

•osoby powołane do spisania protokołu, jako dokumentu utrwalającego przebieg określonej czynności procesowej.

tłumacz

• osoba wzywana do: a) do przesłuchania głuchego lub niemego, gdy nie wystarcza porozumienie się z nim

za pomocą pisma, b) do przesłuchania osoby niewładającej językiem polskim c) jeżeli zachodzi potrzeba
przełożenia na język polski pisma sporządzonego w języku obcym lub odwrotnie albo zapoznania strony z
treścią przeprowadzanego dowodu.

stenograf

•osoby sporządzające stenogram czynności niezależnie od spisania protokołu.

kurator

•Kurator sądowy – osoba sporządzająca wywiad środowiskowy.

konwojent

•Osoba zapewniająca w procesie obecność innych uczestników postępowania

Osobowym źródłem dowodu jest osoba wezwana przez organ procesowy
do dostarczenia środka dowodowego. Istotą jest przekazanie dzięki nim
określonych informacji na temat przebiegu zdarzenia w formie
werbalnej lub też oględzin przedmiotu czynności wykonawczej.

50

[e-mail]

Oskarżony

(podejrzany)

dostarcza

środka

dowodowego

jakim są

wyjaśnienia.

Świadek

dostarcza

środka

dowodowego

jakim są
zeznania.

Biegły

dostarcza

środka

dowodowego

jakim są
zeznania.

Osoba

poddana

oględzinom

dostarcza

środka

dowodowego

jakim jest
protokół z
oględzin

Kurator
sądowy

dostarcza

środka

dowodowego

jakim jest

wywiad

środowiskowy

51

[e-mail]

Źródło: S. Waltoś, P. Hofmański, Proces karny. Zarys systemu, Warszawa 2020, s. 212

[e-mail]

52

Kto powiedział, że studenci

gardzą karnym i KPK-iem

Temu głowę się ukręci

U klarysek, pod Osiekiem

Kto mówi, że KPK szkodzi
Czy to ziomek, czy elita

Niech przed gniewem mym uchodzi

Nie pomoże Święta Rita

Który kozak, w klubie, w

pracy

Nie cierpi KPK-u fanek
Tego załatwię na cacy

W kruchcie u dominikanek

Kto na dźwięk KPK-u spieprza
Lub woli posiedzieć w chacie
Wypatroszę go jak wieprza
Przy mariackiej kolegiacie

Moskalik KPK-owy
(1 i 2 klasyczny)

53

[e-mail]