

उपसर्ग
Presentation
•
Education
•
University
•
Practice Problem
•
Hard
Yogesh patil
Used 1+ times
FREE Resource
9 Slides • 0 Questions
1
Knowledge Hub
उपसग�
प�रभाषा : वे श�दांश जो �कसी मूल श�द के पूव� म� लगकर नये श�द का �नमा�ण करते ह�
अथा�त् नये अथ� का बोध कराते ह� , उ�ह� उपसग� कहते ह� ।
ये श�दांश होने के कारण वैसे इनका �वत���प से अपना कोई मह�व नही� होता �क�तु श�द के पूव�
सं��ल� अव�ा म� लगकर उस श�द �वशेष के अथ� म� प�रवत�न ला देते ह� ।
जैसे ‘हार’ एक श�द है , इसके साथ श�दांश �यु� होने पर कई नये श�द बनते ह� यथा आहार (
भोजन ) , उपहार ( भ�ट ) �हार ( चोट ) �वहार ( �मण ) , प�रहार ( �यागना ) , ��तहार ( �ारपाल )
संहार ( मारना ) , उ�ार ( मो� ) आ�द । अतः ‘हार’ श�द के साथ �यु� �मशः आ , उप , � , �व
, प�र , ��त , सम् , उत् श�दांश उपसग� क� �ेणी म� आते ह� ।
✺ उपसग� के �कार
िह�दी म� उपसग� तीन �कार के होते ह� -
( i ) सं�कृ त के उपसग�
( ii ) िह�दी के उपसग�
( iii ) �वदेशी उपसग�
✺ ( I ) सं�कृ त के उपसग�
सं�कृ त म� उपसग� क� सं�या 22 होती है । ये उपसग� िह�दी म� भी �यु� होते ह� इस�लए इ�ह�
सं�कृ त के उपसग� कहते ह� ।
2
उपसग�
अथ�
उपसग�यु� श�द
1.अ�त
अ�धक / पर�
अ�तशय , अ�त�मण , अ�तवृ�� , अ�तशी�
अ�य�त , अ�य�धक , अ�याचार , अती���य
अ�यु�� , अ�यु�म , अ�याव�यक , अतीव
2 . अ�ध
�धान / �े�
अ�धकरण , अ�ध�नयम , अ�धनायक
अ�धकार , अ�धमास , अ�धप�त , अ�धकृ त
अ�य� , अधी�ण , अ�यादेश , अधीन
अ�ययन , अधी�क , अ�या�म , अ�यापक
3 . अनु
पीछे / समान
अनुकरण , अनुकू ल , अनुचर , अनुज ,
अनुशासन , अनु�प , अनुराग , अनु�म ,
अनुनाद , अनुभव , अनुशंसा , अ�वय ,
अ�वी�ण , अ�वेषण , अनु�छेद , अनू�दत
4 . अप
बुरा / �वपरीत
अपकार , अपमान , अपयश , अपश�द
अपक��त , अपराध , अप�यय , अपहरण ,
अपकष� , अपशकु न , अपे�ा
5 . अ�भ
पास / सामने
अ�भनव , अ�भनय , अ�भवादन , अ�भमान
, अ�भभाषण , अ�भयोग , अ�भभूत ,
अ�भभावक अ�युदय , अ�भषेक , अ�यथ� ,
अभी� अ�य�तर , अभी�सा , अ�यास
6 . अव
बुरा / हीन
अवगुण , अवन�त , अवधारण , अव�ा ,
अवग�त , अवतार , अवसर , अवकाश ,
अवलोकन , अवशेष , अवतरण
7 . आ
तक / से
आज� , आहार , आयात , आतप ,
आजीवन , आगार , आगम , आमोद
3
आशंका , आर�ण , आमरण , आगमन
आकष�ण , आबालवृ� , आघात
8 . उत्
ऊपर / �े�
उ�प� , उ�प�� , उ�पीड़न , उ�कं ठा उ�कष� ,
उ�म , उ�कृ � , उदय , उ�त , उ�लेख ,
उ�ार , उ��ास उvuवल , उ�चारण ,
उ�छृ खल , उ�म
9 . उप
पास / सहायक
उपकार , उपवन , उपनाम , उपचार , उपहार
, उपसग� , उपम��ी , उपयोग , उपभोग ,
उपभेद , उपयु� , उपभोग उपे�ा , उपा�ध ,
उपा�य�
10 . �र्
किठन / बुरा /
�वपरीत
�राशा , �रा�ह , �राचार , �रव�ा ,
��पयोग , �र�भसं�ध , �गु�ण , �द�शा
�घ�टना , �भा�वना , ��ह
11 . �स्
बुरा / �वपरीत /
किठन
����त , ��शासन , ��कर , ��कम� ,
��साहस , ��सा�य ,
12 . �न
�बना / �वशेष
�नडर , �नगम , �नवास , �नदान , �न�थ ,
�नब�ध , �नदेशक , �नकर , �नवारण , �यून
, �याय , �यास , �नषेध , �न�ष�
13 . �नर्
�बना / बाहर
�नरपराध , �नराकार , �नराहार , �नर�र ,
�नरादर , �नरहंकार , �नरा�मष , �नज�र ,
�नध�न , �नया�त , �नद�ष , �नरवल�ब ,
नीरोग , नीरस , �नरीह , �नरी�ण
14 . �नरा
�बना / बाहर
�न�य , �न�छल , �न�काम , �न�कम�
�न�पाप , �न�फल , �न�तेज , �न�स�देह
4
15 . �
आगे / अ�धक
�दान , �बल , �योग , �चार , �सार ,
�हार , �य�न , �भंजन , �पौ� , �ार�भ ,
�ो��वल , �ेत , �ाचाय� , �ायोजक , �ाथ�
16 . परा
�वपरीत / पीछे /
अ�धक
पराजय , पराभव , पराकम , परामश� ,
परावत�न , परा�व�ा , पराका�ा
17 . प�र
चार� ओर / पास
प�र�मा , प�रवार , प�रपूण� , प�रमाज�न ,
प�रहार , प�र�मण , प�र�मण , प�रधान ,
प�रहास , प�र�म , प�रवत�न , परी�ा ,
पया��त , पय�टन , प�रणाम , प�रमाण ,
पया�वरण , प�र�छेद , पय��त
18 . ��त
��येक / �वपरीत
��त�दन , ��येक , ��तकू ल , ��त�हसा ,
��त�प , ��त�व�न , ��त�न�ध , �ती�ा ,
��यु�र , ��याशा , �ती�त
19 . �व
�वशेष / �भ�
�वजय , �व�ान , �वदेश , �वयोग , �वनाश ,
�वप� , �वलय , �वहार , �व�यात , �वधान ,
�यवहार , �यथ� , �यायाम , �यंजन , �या�ध ,
�यसन , �यूह
20 . सु
अ�छा / सरल
सुग�ध , सुग�त , सुबोध , सुयश , सुमन ,
सुलभ , सुशील , सुअवसर , �वागत , �व�प
, सू��
21 . सम्
अ�छी तरह / पूण�
शु�
संक�प , संचय , स�तोष , संगठन , संचार ,
संल� , संयोग , संहार , संशय , संर�ा
22 . अन्
नही� / बुरा
अन�त , अना�द , अनेक , अना�त ,
अनुपयोगी , अनागत , अ�न� , अनीह
5
उपयु�� उपसग� के अ�त�र� सं�कृ त के �न�न उपसग� भी िह�दी म� �यु� होते ह�
1 . अ�तर् - अ�तग�त , अ�तरा�मा , अ�तधा�न , अ�तद�शा अ�तरा���ीय , अ�त�र� , अ�तद�शीय
2 . पुनर् - पुनज�� , पुनरागमन , पुन�दय , पुन�ववाह पुनमू��यांकन , पुनजा�गरण
3 . �ा�र - �ा�भा�व , �ा�भू�त
4 . पूव� - पूव�ज , पूवा��ह , पूवा��� , पूवा�� पूवा�नुमान
5 . �ाक - �ा�कथन , �ा�कलन , �ागै�तहा�सक , �ा�देवता , �ामुख , �ा�कम�
6 . पुरस् - पुर�कार , पुर�रण , पुर�कृ त
7 . बिहर् - बिहरागत , बिहजा�त , बिहभा�व , बिहरंग , बिहग�मन
8 . बिहस् - बिह�कार , बिह�कृ त
9 . आ�म - आ�मकथा , आ�मघात , आ�मबल , आ�मच�रत , आ�म�ान
10 . सह - सहपाठी , सहकम� , सहोदर , सहयोगी सहानुभू�त , सहचर
11 . �व - �वत�� , �वदेश , �वरा�य , �वाधीन , �वर�चत , �व�न�मत , �वाथ�
12 . पुरा - पुरातन , पुरात�व , पुरापथ , पुराण , पुरावशेष
13 . �वयं - �वयंभू , �वयंवर , �वयंसेवक , �वयंपा�ण , �वयं�स�
14 . आ�वस् - आ�व�कार , आ�व�कृ त
अनुपयु� अनुपम , अनु�चत , अन�य
6
15 . आ�वर् - आ�वभा�व , आ�वभू�त
16 . �ातर् - �ातः काल , �ातः व�दना , �ातः �मरणीय
17 . इ�त - इ�त�ी , इ�तहास , इ�या�द , इ�तवृ�
18 . अलम् - अलं करण , अलं कृ त , अलं कार
19 . �तरस् - �तर�कार , �तर�कृ त
20 . तत् - त�लीन , त�य , त��त , तदन�तर , त�काल , त�सम , त�व , त�प
27 . अमा - अमाव�या , अमा�य
22 . सत् - स�कम� , सकार , स��त , स�जन , स�च�र� , स�म� , सदाचार
✺ ( II ) िह�दी के उपसग�
1 . अन - ( नही� ) अनपढ़ , अनजान , अनबन , अनमोल अनहोनी , अनदेखी , अनचाहा , अनसुना
2 . अध - ( आधा ) अधमरा , अधपका , अधजला , अधगला , अधकचरा , अध�खला , अधनंगा
3 . उ - उच�का , उजड़ना , उछलना , उखाड़ना , उतावला
4 . उन - ( एक कम ) उ�ीस , उनतीस , उनचालीस , उनचास उनसठ , उ�ासी
5 . औ - ( अब ) औगुन , औगढ़ , औसर , औघट , औतार
6 . कु - ( बुरा ) कु �प , कु पु� , कु कम� , कु �यात , कु माग� कु चाल , कु च� , कु री�त
7 . चौ - ( चार ) चौराहा , चौमासा , चौपाया , चौरंगा , चौक�ा , चौमुखा , चौपाल
7
8 . पच - ( पॉच ) पचरंगा , पचमेल , पचफू टा , पचमढ़ी
9 . पर - ( �सरा ) परिहत , परदेसी , परजीवी , परकोटा , परदादा , परलोक , परकाज ,
परोपकार
10 . भर - ( पूरा ) भरपेट , भरपूर , मरकम , भरसक , भरमार , भरपाई
11 . �बन - ( �बना ) �बनखाया , �बन�याहा �बनबोया �बन माँगा , �बन बुलाया , �बनजाया
12 . �त - ( तीन ) �तरंगा , �तराहा , �तपाई , �तकोन , �तमाही
13 . � - ( दो / बुरा ) �रंगा , �ल�ी , �नाली , �राहा �पहरी , �गुना , �काल , �बला
14 . का - ( बुरा ) कायर , कापु�ष , काजल
15 . स - ( सिहत ) सपूत , सफल , सबल , सगुण , सजीव , सावधान , सकम�क
16 . �चर - ( सदैव ) �चरकाल , �चरायु , �चरयौवन , �चरप�र�चत �चर�ायी , �चर�मरणीय ,
�चर�ती��त
17 . न - ( नही� ) नकु ल , ना��तक , नग , नपुंसक , नग�य , ने�त
18 . ब� - ( �यादा ) ब�मू�य , ब�वचन , ब�मत , ब�भुज ,ब��ववाह , ब�सं�यक , ब�पयोगी
19 . आप - ( �वयं ) आपकाज , आपबीती , आपकही , आपसुनी
20 . नाना - ( �व�वध ) नाना�कार , नाना�प , नानाजा�त , नाना�वकार
21 . क - ( बुरा ) कपूत , कलं क , कठोर
22 . सम - ( समान ) समतल , समदश� , समकोण , समक� , समकालीन , समचतुभु�ज , सम�
8
✺ ( III ) �वदेशी उपसग�
िह�दी भाषा म� अ�य भाषाओ� के श�द भी �यु� होते ह� फलतः उनके उपसग� को िह�दी म� �वदेशी
उपसग� क� सं�ा दी जाती है ।
1 . बे
रिहत
बेघर , बेवफा , बेदद� , बेसमझ , बेवजह ,
बेहया , बेिहसाब
2 . दर
म�
दरअसल , दरबार , दरखा�त , दरहक�कत
, दर�यान
3 . बा
सिहत
बाइ�जत , बामुलायजा , बाअदब ,
बाकायदा
4 . कम्
अ�प
कमअ�ल , कमउ� , कमजोर , कम समझ
, कमब�त
5 . ला
पर� / �बना
लाइलाज , लावा�रस , लापरवाह , लापता ,
लाजवाब
6 . ना
नही�
नापस�द , नाकाम , नाबा�लग , नाजायज ,
नालायक , नाराज , नादान
7 . हर
��येक
हरदम , हरव� , हररोज , हरहाल हर
मुकाम , हर घड़ी
8 . खुश
�े�
खुशनुमा , खुशहाल , खुशबू , खुशखबरी
खुश�मजाज
9 . बद
बुरा
बदबू , बदचलन , बदमाश , बद�मजाज ,
बदनाम , बद�क�मत
10 . सर
मु�य / �धान
सरपंच , सरदार , सरताज , सरकार
9
नोट : यह पीडीऍफ़ �व�भ� �ोत� से त�य एक��त कर बनायी� गयी है | य�द इसम� कोई �ुटी पायी जाती है तो नॉलेज हब संचालक
क� �ज�मेदारी नही� होगी |
Join Telegram Channel
Like Facebook Page
www.knowledgekahub.com
11 . ब
सिहत
बखूबी , बतौर , बशत� , बदौलत
12 . �बला
�बना
�बलाकसूर , �बलावजह , �बलाकानून
13 . बेश
अ�य�धक
बेश क�मती , बेश क�मत
14 . नेक
भला
नेकराह , नेकनाम , नेक�दल , नेकनीयत
15 . ऐन
ठीक
ऐनव� , ऐनजगह , ऐन मौके
16 . हम
साथ
हमराज , हमदम , हमवतन , हमसफर ,
हमदद�
17 . अल
�न��त
अलगरज , अल�वदा , अलब�ा , अलबेता
18 . गैर
रिहत �भ�
गैर हा�जर , गैरमद� , गैर वा�जब
19 . हैड
�मुख
हैडमा�टर , हैड ऑ�फस , हैडबॉय
20 . हाफ
आधा
हाफकमीज , हाफ�टकट , हाफपे�ट ,
हाफशट�
21 . सब
उप
सब र�ज��ार , सबकमेटी , सब इ��पे�टर
22 . को
सिहत
को - आपर��टव , को - आपर�शन , को -
एजूके शन
Knowledge Hub
उपसग�
प�रभाषा : वे श�दांश जो �कसी मूल श�द के पूव� म� लगकर नये श�द का �नमा�ण करते ह�
अथा�त् नये अथ� का बोध कराते ह� , उ�ह� उपसग� कहते ह� ।
ये श�दांश होने के कारण वैसे इनका �वत���प से अपना कोई मह�व नही� होता �क�तु श�द के पूव�
सं��ल� अव�ा म� लगकर उस श�द �वशेष के अथ� म� प�रवत�न ला देते ह� ।
जैसे ‘हार’ एक श�द है , इसके साथ श�दांश �यु� होने पर कई नये श�द बनते ह� यथा आहार (
भोजन ) , उपहार ( भ�ट ) �हार ( चोट ) �वहार ( �मण ) , प�रहार ( �यागना ) , ��तहार ( �ारपाल )
संहार ( मारना ) , उ�ार ( मो� ) आ�द । अतः ‘हार’ श�द के साथ �यु� �मशः आ , उप , � , �व
, प�र , ��त , सम् , उत् श�दांश उपसग� क� �ेणी म� आते ह� ।
✺ उपसग� के �कार
िह�दी म� उपसग� तीन �कार के होते ह� -
( i ) सं�कृ त के उपसग�
( ii ) िह�दी के उपसग�
( iii ) �वदेशी उपसग�
✺ ( I ) सं�कृ त के उपसग�
सं�कृ त म� उपसग� क� सं�या 22 होती है । ये उपसग� िह�दी म� भी �यु� होते ह� इस�लए इ�ह�
सं�कृ त के उपसग� कहते ह� ।
Show answer
Auto Play
Slide 1 / 9
SLIDE
Similar Resources on Wayground
7 questions
कबीर के दोह
Presentation
•
6th - 7th Grade
8 questions
Hindi
Presentation
•
6th Grade
22 questions
Untitled Presentation
Presentation
•
7th Grade
30 questions
Proverbs - Hindi & English
Presentation
•
6th - 8th Grade
27 questions
एक रोमांचक यात्रा
Presentation
•
3rd - 10th Grade
14 questions
hindi
Presentation
•
10th Grade
22 questions
ALANKAR CLASS 10
Presentation
•
10th Grade
3 questions
class 6
Presentation
•
6th - 8th Grade
Popular Resources on Wayground
20 questions
Math Review
Quiz
•
3rd Grade
15 questions
Fast food
Quiz
•
7th Grade
20 questions
Context Clues
Quiz
•
6th Grade
20 questions
Inferences
Quiz
•
4th Grade
19 questions
Classifying Quadrilaterals
Quiz
•
3rd Grade
20 questions
Figurative Language Review
Quiz
•
6th Grade
20 questions
Equivalent Fractions
Quiz
•
3rd Grade
10 questions
Identify Fractions, Mixed Numbers & Improper Fractions
Quiz
•
3rd - 4th Grade
Discover more resources for Education
20 questions
Guess The App
Quiz
•
KG - Professional Dev...
11 questions
NFL Football logos
Quiz
•
KG - Professional Dev...
19 questions
Minecraft
Quiz
•
6th Grade - Professio...
40 questions
8th Grade Math Review
Quiz
•
8th Grade - University
20 questions
Block Buster Movies
Quiz
•
10th Grade - Professi...
10 questions
Would you rather...
Quiz
•
KG - University
40 questions
Flags of the World
Quiz
•
KG - Professional Dev...
14 questions
Superhero
Quiz
•
1st Grade - University