Jadidlar

Respublika Ma’naviyat va ma’rifat markazi To‘rtko‘l tuman

bo‘linmasining Ma’rifatparvar “Jadidlar” hayoti va ijodini keng

targ‘ib qilish va ommalashtirish bo‘yicha

TAQDIMOTI

To‘rtko‘l 2024-yil

“Jadidlar g‘oyasi — Yangi O‘zbekiston
strategiyasi bilan har tomonlama uyg‘un va
hamohang”

Shavkat Mirziyoyev

Jadidchilik harakati tarixi

 Jadidchilik yoki jadidizm (arabcha: جدجد jadīd — yangi) — XIX asr oxiri XX asr

boshida Turkiston, Kavkaz, Qrim, Tatariston hayotida muhim ahamiyat kasb etgan
ijtimoiy-siyosiy, maʼrifiy harakat.[1] Jadidchilik dastlab, XIX asrning 80-
yillarida Qrimda vujudga keldi. XIX asrning 90-yillaridan Oʻrta Osiyoda tarqaldi.
J a d i d c h i l i k d a s t l a b X I X a s r n i n g 8 0 - y i l l a r i d a Q r i m d a I s m o i l
Gasprali rahbarligida qrimtatarlar oʻrtasida vujudga keldi.

 Jadidchilik harakati namoyandalari koʻpincha oʻzlarini taraqqiyparvarlar,

keyinchalik jadidlar deb atashgan. Oʻsha davrning ilgʻor taraqqiyparvar kuchlari,
birinchi navbatda, ziyolilar mahalliy aholining umumjahon taraqqiyotidan orqada
qolayotganligini his etib, jamiyatni isloh qilish zaruriyatini tushunib yetgandilar.
Jadidchilik mohiyat eʼtibori bilan avvalo siyosiy harakat edi. Uning shakllanish va
magʻlubiyatga uchrash davrlari boʻlib, ularni shartli ravishda toʻrtga boʻlish mumkin.
Turkiston, Buxoro va Xiva hududida bu davrlar 1895–1905; 1906–1916; 1917–1920;
1921–1929-yillarni oʻz ichiga oladi.

 Mahmudxoʻja Behbudiy -

2 0 - Ya n v a r 1 8 7 5 S a m a r q a n d — 2 5 - M a r t
1919 Qarshi) dramaturg, noshir, din va jamoat
arbobi, jadidchilik harakati yetakchilaridan biri.

U Yassaviy avlodidan. 18 yoshidan qozixonada mirzalik
q i l a d i , q o z i , m u f t i d a r a j a s i g a k o ʻ t a r i l a d i .
B e h b u d i y h a j s a f a r i d a b o ʻ l g a n
chogʻida Arabiston, Misr, Turkiyani kezib chiqqan
(1899–1900). Sayohat davomida yangi maktab (usuli jadid)
ochish fikri mustahkamlanib bordi. Samarqand yaqinidagi
Halvoyi qishlogʻida Ajziy, Rajabaminda Abdulqodir
Shakuriylar bilan hamkorlikda yangi maktab ochadi.
Behbudiy Qozon va Ufaga borib (1903–1904), u yerdagi
yangi usul maktablari bilan tanishadi, tatar ziyolilari bilan
aloqani yoʻlga qoʻyadi. Yangi maktablar uchun darsliklar
t u z i s h g a k i r i s h a d i . B e h b u d i y 1 9 1 1 - y i l d a
„Padarkush“ dramasini yozdi. Bu birinchi oʻzbek dramasi
edi. 3 parda 4 manzarali bu asar mazmunan sodda boʻlib,
oʻqimagan, johil va nodon bolaning oʻz otasini oʻldirgani
haqida edi

 Abdurauf Fitrat

Adabiyotimiz tarixida shoir va olim, nosir va dramaturg,
o'qituvchi va ma'rifatparvar sifatida muhim o'rin egallaydi. U
1886 yilda Buxoroda ziyoli oilasida tug'ilgan bo'lib, Buxoro,
Isthambul madrasalari va dorilfununlarida o'qiydi. U arab, fors,
turk tillarini mukammal bilganligi tufayli Sharqning buyuk
allomalari ijodini yaxshi o'zlashtiradi.. 1921- 1923 yillarda u
Respublika Maorif xalq noziri bo'lib xizmat qildi. 1923-1924
yillar orasida Moskvadagi Sharq tillari institutida, so'ng
Peterburg dorilfununida ma'ruza o'qidi. «O'zbek tili» darsligi,
«O'zbek tili sarfi» (grammatikasi) kitoblari esa 1925-1930
yillarda besh marta chop etildi. Uning«Tilimiz», «O'zbekcha til
saboqlari», «Imlo konferensiyasi munosabati bilan» maqolalari
ham yaratildi. U ana shu ishlari uchun o'zbek olimlari orasida
birinchilardan bo'lib professor degan yuksak ilmiy unvonga
sazovor bo'lgan. Fitrat 1938 yil 4 oktyabrda Abdulla Qodiriy,
Cho'lpon, Otajon Hoshim, Qayum Rhamazon, G'ozi Olim kabi
xalqimizning buyuk ziyolilari qatorida qatl etildi. Faqat 1956
yilga kelib u oqlandi. Oqlandiyu, qariyb yana o'ttiz besh yildan
so'nggina, mustaqillik davri sharofati bilan u haqdagi haqiqatni
aytish va yozish imkoniyati tug'ildi.

Atoqli ma’rifatparvar, iste’dodli shoir va pedagog Abdulla
Avloniy 1878 yil 12 iyulda Toshkentda kosib oilasida
dunyoga kelgan va eski maktabda ta’lim olgan. U tarjimai
holida bu haqda shunday yozgan: «12 yoshimdan O‘qchi
mahallasidagi madrasada dars o‘qiy boshladim. 13
yoshimdan boshlab yoz kunlari mardikor ishlab, oilamga
yordam qilib, qish kunlari o‘qir edim. 14 yoshimdan
boshlab, o‘sha zamonga muvofiq har xil she’rlar yoza
boshladim. Bu zamonlarda «Tarjumon» gazetasini o‘qib,
zamondan xabardor bo‘ldim». Avloniy madrasani bitirib,
maktabdorlik bilan shug‘ullandi. O‘qish va o‘qitish
usuliga isloh kiritib, yangi tipdagi maktab tashkil etdi va
yosh pedagog-o‘quvchilarga zamonaviy bilimlar berish,
Sharq va G‘arb tillarini o‘rgatish kabi muhim ta’lim-
tarbiyaviy ishlarni amalga oshirdi.
Abdulla Avloniy 20-yillarda o‘zbek xalqi maorifi va
madaniyati taraqqiyotida ishtirok etibgina qolmay, qo‘shni
afg‘on xalqining ijtimoiy-siyosiy hayotida ham muayyan
rol o‘ynagan. U ma’lum muddat Afg‘oniston xalq maorifi
vaziri, so‘ng Sho‘rolar Ittifoqining Afg‘onistondagi
konsul-elchisi vazifalarida xizmat qilgan. Avloniy
umrining so‘nggi yillarida O‘rta Osiyo Kommunistik
universitetida dars berish bilan birga o‘zbek adabiyotidan
qator darsliklarni yaratgan. U 1934 yil 24 avgustda 56
y o s h i d a v a f o t e t g a n .

 Abdurashidxonov Munavvar qori
(1878, Toshkent — 1931.23.4, Moskva)

 Oʻrta Osiyo jadidchilik harakatining

yoʻlboshchisi, XX asr oʻzbek milliy matbuoti va
yangi usuldagi milliy maktab asoschisi, yangi
milliy teatr tashkilotchilaridan biri, adib va shoir.
Otasidan yosh yetim qolgani tufayli dastlabki
taʼlim-tarbiyani onasidan olgan. Soʻng oʻz
davrining mashhur oʻqituvchisi Usmon domladan
ilmi qiroat va tajvidni oʻrganib, hofizi Qurʼon
boʻlgan. Toshkentdagi Yunusxon
madrasasida oʻqigan[1]. 1885—1890-
yillarda BuxorodagiMir Arab madrasasida tahsil
olgan, ammo tahsilni oxiriga
yetkazmay, Toshkentga qaytib, imomlik va
muallimlik bilan shugʻullangan. Eshonquli
dodxoh madrasasidatahsilni davom ettirgan.

Abdulla Qodiriy (asosiy taxalluslari: Qodiriy,
Julqunboy) (1894.4.10-Toshkent-1938.10.4) – XX
a . y a n g i o ʻ z b e k a d a b i y o t i n i n g u l k a n
namoyandasi, oʻzbek romanchiligining asoschisi; 20-
yillardagi muhim ijtimoiy-madaniy jarayonlarning faol
ishtirokchisi. Bogʻbon oilasida tugʻilgan. Otasi
Q o d i r b o b o ( 1 8 2 0 — 1 9 2 4 )
xon, beklar qoʻlida sarbozlik qilgan, rus bosqini paytida
(1865) Toshkent mudofaasida qatnashgan. Otasi
boshidan oʻtgan sarguzashtlar Abdulla Qodiriyning
qator asarlari, xususan tarixiy romanlarining yuzaga
kelishida muhim rol oʻynagan. Abdulla Qodiriy
musulmon maktabida (1904–1906), rus-tuzem
m a k t a b i d a ( 1 9 0 8 – 1 2 ) , A b u l q o s i m s h a y x
m a d r a s a s i d a ( 1 9 1 6 – 1 7 ) t a ʼ l i m
oldi; Moskvadagi adabiyot kursida (1925–26) oʻqidi.
Yoshligidanoq qadimgi Sharq madaniyati va adabiyoti
r u h i d a t a r b i y a t o p g a n ; a r a b , f o r s v a r u s
tillarini oʻrgangan. Jahon adabiyotini ixlos bilan
mutolaa qilgan.

 Choʻlpon (asl ism-sharifi Abdulhamid Sulaymon oʻgʻli

Yunusov; 1897-yil, Andijon — 1938.4.10, Toshkent) —
shoir, yozuvchi, dramaturg , tarjimon, tanqidchi va
jamoat arbobi. Dastlab, madrasada (1908-1912), soʻngra
rus-tuzem maktabida (1912-1914) oʻqigan. Sharq mumtoz
shoirlari asarlarini mutolaa qilish va jadid matbuotini
kuzatish yoʻli bilan adabiy, ijtimoiy-siyosiy bilimini
oshirgan. Adabiy ijodi 1913-1914-yillarda Andijonning
ijtimoiy va madaniy hayoti haqida xabarlar yozish bilan
boshlangan. 1914-yil Toshkentda Munavvar Qori
Abdurashidxonov va Ubaydulla Xoʻjayev bilan tanishish
Choʻlponning milliy uygʻonish harakati namoyandasi sifatida
shakllanishida muhim omil boʻlgan. Choʻlpon „Sadoi
Turkiston“ gazetasida dastlabki „Turkistonli
qardoshlarimizga“ sheʼri, „Qurboni jaholat“, „Doʻxtir
Muhammadyor“ hikoyalari va „Adabiyot nadir?“ maqolasini
eʼlon qilib (1914), shu davr adabiyoti namoyandalari
safidan oʻrin egallagan. Turkiston aholisining iqtisodiy,
ijtimoiy va madaniy qoloqlik sharoitida yashayotganining
asosiy sababini Rossiyaning mustamlakachilik siyosatida
koʻrgan Choʻlpon boshqa jadidlar qatori, oʻz asarlari bilan
xalqning madaniy va maʼrifiy saviyasini koʻtarishga
kirishgan.

“Tilda, fikrda, ishda birlik!” degan ezgu g‘oya
bilan maydonga chiqqan jadid bobolarimizning
yo‘llari biz uchun haqiqiy ibrat va namunadir.

Shavkat Mirziyoyev.

E’tiboringiz uchun rahmat!