2-dars 2-kurs 24-25

1-modul: Bugungi kunda
tarmoq texnologiyalari

Modul maqsadlari

Modul nomi: Bugungi kunda tarmoq

Modul maqsadi : Zamonaviy texnologiyalarning yutuqlari

Mavzu sarlavhasi

Mavzu maqsadi

Tarmoqlar bizning hayotimizga ta’siri

Tarmoqlar bizning kundalik hayotimizga qanday ta'sir qilishini tushuntiring.

Tarmoq komponentlari

Xost va tarmoq qurilmalari qanday ishlatilishini tushuntiring.

Tarmoq topologiyalari

Tarmoq tasvirlari va ular tarmoq topologiyalarida qanday qo'llanilishini tushuntiring.

Tarmoqlarning umumiy turlari

Tarmoqlarning umumiy turlarining xususiyatlarini solishtiring.

Internet ulanishlari

LAN va WAN tarmoqlari internetga qanday ulanishini tushuntiring.

Ishonchli tarmoqlar

Ishonchli tarmoqning to'rtta asosiy talablarini tavsiflang.

Tarmoq xavfsizligi

Ba'zi asosiy xavfsizlik tahdidlarini va barcha tarmoqlar uchun yechimlarni aniqlang.

3

© 2016 Cisco and/or its affiliates. All rights reserved. Cisco Confidential

1.1 Tarmoqlar hayotimizga
ta'sir qiladi

Muloqot biz uchun havo, suv, oziq-ovqat va boshpanaga tayanishimiz kabi deyarli
muhim. Bugungi dunyoda, tarmoqlar har doimgidanda ko’proq muhim rol tutmoqda.
Har bir soha tarmoqlar bilan chambarchas bog’liq.

Bugungi kunda
tarmoqlar bizni bog'laydi

Bugun tarmoq

• Chegarasiz dunyo

• Global hamjamiyatlar

• Inson tarmog'i

6

© 2016 Cisco and/or its affiliates. All rights reserved. Cisco Confidential

1.2 Tarmoq komponentlari

Tarmoq komponentlari
Xost rollari

Tarmoqdagi har bir kompyuter xost
yoki oxirgi qurilma deb ataladi.

Serverlar - bu oxirgi qurilmalarga
ma'lumot beradigan kompyuterlar:

• elektron pochta serverlari

• veb-serverlar

• fayl serveri

Mijozlar - bu ma'lumotlarni olish
uchun serverlarga so'rov
yuboradigan kompyuterlar:

• veb-serverdan veb-sahifa

• elektron pochta serveridan

elektron pochta

Server
turi

Tavsif

Elektron
pochta

Bu serverda elektron pochta dasturini ishga
tushiriladi.
Mijozlar elektron pochtaga kirish uchun mijoz dasturi
yoki veb brauzerdan foydalanishadi.

Veb

Bu server veb-server dasturini boshqaradi.
Mijozlar veb-sahifalarga kirish uchun brauzer
dasturidan foydalanadilar.

Fayl

Fayl serveri korporativ va foydalanuvchi fayllarini
saqlaydi.
Mijoz qurilmalari ushbu fayllardan foydalanadi.

Tarmoq komponentlari
Peer-to-Peer

Peer-to-peer tarmog'ida qurilma mijoz va server bo'lishi mumkin. Ushbu turdagi tarmoq dizayni
faqat juda kichik tarmoqlar uchun tavsiya etiladi.

Afzalliklar

Kamchiliklari

Sozlash oson

Markazlashtirilgan boshqaruv yo’qligi

Soddalik

Xavfsizlik darajasi pastligi

Kamroq xarajatlik

Qurilma ko’payishi muammosi

Oddiy vazifalar uchun ishlatiladi: fayllarni uzatish va
printerlarni almashish

Sekinroq ishlashi

Tarmoq komponentlari
oxirlovchi qurilmalari

Yakuniy (oxirlovchi) qurilma - bu xabar yuborilayotgan va qabul qilinayotgan qurilma hisoblanadi.
Ma'lumotlar oxirgi qurilmadan kelib chiqadi, tarmoq bo'ylab uzatiladi va oxirgi qurilmaga keladi.

Tarmoq komponentlari
Vositachi tarmoq qurilmalari

Vositachi qurilma oxirgi qurilmalarni o'zaro bog'laydi. Masalan, switch, simsiz ulanish
nuqtalari (wifi AP), marshrutizatorlar va xavfsizlik devorlari (firewall).

Tarmoq orqali o'tayotgan ma'lumotlarni boshqarish ham vositachi qurilma vazifasiga kiradi,
jumladan:

•Ma'lumot signallarini qayta tiklash va qayta uzatish.

•Tarmoqdagi mavjud marshrutlar haqida ma'lumotni saqlash.

•Xatolar va aloqa nosozliklari haqida boshqa qurilmalarga xabar berish.

Tarmoq komponentlari
Tarmoq muhiti

Tarmoq bo'ylab ma’lumotni manbadan manzilga yetkazish imkonini beruvchi vositalar quyida
ko’rsatilgan.

Uzatish muhiti turlari

Tavsif

Kabellar ichidagi metall
simlar

Elektr impulslaridan
foydalanadi

Kabel ichidagi shisha
yoki plastik tolalar (optik
tolali kabel)

Yorug'lik impulslaridan
foydalanadi.

Simsiz uzatish

Elektromagnit
to'lqinlarning o'ziga xos
chastotalarini
modulyatsiya qilishdan
foydalanadi.

12

© 2016 Cisco and/or its affiliates. All rights reserved. Cisco Confidential

1.3 Tarmoq topologiyalari

Tarmoq topologiyalari
Tarmoq diagrammalari

Tarmoq diagrammalari odatda
topologiyalar deb ataladi. Topologiya
qurilmalar o'rtasida ishlatiladigan o'zaro
bog'lanish usullarini grafik usulda
ko'rsatadi.

Jismoniy (fizik) topologiyalar
qurilmalarning fizik joylashuvi va ularning
kabel orqali ulanganligiga ishora qiladi.

Mantiqiy topologiyalar signalning
tarmoqning bir nuqtasidan ikkinchisiga
o'tish usulini anglatadi, ya’ni trafik
aylanish yo’lini.

Tarmoq tasvirlari va topologiyalari
Topologiya diagrammalari

Jismoniy topologiya diagrammalarida
vositachi qurilmalarning jismoniy joylashuvi
va kabel o'rnatilishi tasvirlangan.

Mantiqiy topologiya diagrammalarida qurilmalar,
portlar va tarmoqning manzillash sxemasi
tasvirlangan.

15

© 2016 Cisco and/or its affiliates. All rights reserved. Cisco Confidential

1.4 Tarmoqlarning umumiy turlari

Tarmoqlarning umumiy turlari

• Kichik uy tarmoqlari - bir nechta

kompyuterlarni bir-biriga va Internetga
ulanishi

• Kichik ofis/uy idorasi – uydagi yoki uzoq

ofisdagi kompyuterga korporativ
tarmoqqa ulanish imkonini beradi

• O'rta va katta tarmoqlar - bir-biriga

bog'langan yuzlab yoki minglab
kompyuterlarga ega ko'plab joylar

• Butunjahon tarmoqlari - butun dunyo

bo'ylab yuzlab millionlab kompyuterlarni,
masalan, internetni birlashtiradi

Kichik uy/kichik ofis SOHO

Dunyo bo'ylab o'rta/katta korporativ tarmoqlar

Tarmoqlarning umumiy turlari
LAN va WAN

Tarmoq infratuzilmalari bir-biridan juda
farq qiladi:

• Qoplangan maydonning o'lchami

• Ulangan foydalanuvchilar soni

• Mavjud xizmatlar soni va turlari

• Qo’llanilgan sohasiga ko’ra

Tarmoqlarning eng keng tarqalgan ikkita
turi:

• Mahalliy tarmoq (LAN)

• Keng hududiy tarmoq (WAN).

Tarmoqlarning umumiy turlari
LAN va WAN (davomi)

LAN - bu kichik geografik hududni qamrab
olgan tarmoq infratuzilmasi.

WAN - bu keng geografik hududni qamrab
olgan tarmoq infratuzilmasi.

LAN

WAN

Cheklangan hududda oxirgi qurilmalarni bir-
biriga ulanishi

Keng jug'rofiy hududlarda LANlarni bir-biriga ulanishi

Yagona tashkilot yoki shaxs tomonidan
boshqariladi.

Odatda bir yoki bir nechta xizmat ko'rsatuvchi
provayderlar tomonidan boshqariladi.

Ichki qurilmalarni yuqori tezlikdagi tarmoq
kengligi bilan ta'minlaydi.

Odatda LANlar o'rtasida sekinroq tezlikdagi
ulanishlarni ta'minlaydi.

Tarmoqlarning umumiy turlari
Internet

Internet o'zaro bog'langan LAN va WANlarning
butun dunyo bo'ylab to'plamidir.

• LAN tarmoqlari WAN yordamida bir-biriga

ulanadi.

• WAN mis simlar, optik tolali kabellar va simsiz

uzatish tizimlaridan foydalanishi mumkin.

Internet hech qanday shaxs yoki guruhga tegishli
emas. Internet tuzilmasini saqlashga va tartibga
solishda yordam berish uchun quyidagi guruhlar
ishlab chiqilgan:

•IETF - Internet Engineering Task Force

•ICANN - Internet Corporation for Assigned
Names and Numbers

•IANA – The Internet Assigned Numbers
Authority

•IAB - Internet Architecture Board

Tarmoqlarning umumiy turlari
Intranet va ekstranet

Intranet - bu tashkilotga tegishli bo'lgan
LAN va WAN-larning shaxsiy to'plami
bo'lib, u faqat tashkilot a'zolari yoki
avtorizatsiyaga ega bo'lgan boshqalarning
foydalanishi mumkin.

Tashkilot o'z tarmog'idagi ma'lumotlariga
kirishga muhtoj bo'lgan boshqa
tashkilotda ishlaydigan shaxslar uchun o'z
tarmog'iga xavfsiz kirishni ta'minlash
uchun ekstranetdan foydalanishi mumkin.

21

© 2016 Cisco and/or its affiliates. All rights reserved. Cisco Confidential

1.5 Internetga ulanish

Internetga ulanishlar
Internetga kirish texnologiyalari
Foydalanuvchilar va tashkilotlarni internetga
ulashning ko'plab usullari mavjud:

•Uy foydalanuvchilari va kichik ofislar
uchun eng keng tarqalgan xizmatlar –
bu keng polosali kabel, keng polosali
raqamli abonent liniyasi (DSL) va mobil
xizmatlar mavjud.

•Tashkilotlar IP telefonlar, video
konferentsiya va ma'lumotlar markazi
(Data Center)larini qo'llab-quvvatlash
uchun kengroq polosali ulanishga
muhtoj.

•Biznes-klassdagi o'zaro ulanishlar
odatda xizmat ko'rsatuvchi provayderlar
(SP) tomonidan taqdim etiladi va
quyidagilarni o'z ichiga olishi mumkin:
biznes DSL, ijaraga olingan liniyalar va
Metro Ethernet.

Internet aloqalari
SOHO Internet ulanishlari

Ulanish

Tavsif

Kabel

kabel televideniesi provayderlari
tomonidan taklif qilinadigan yuqori
o'tkazish qobiliyati, har doim yoqilgan
internet.

DSL

yuqori tarmoqli kengligi, har doim
yoqilgan, telefon liniyasi orqali
ishlaydigan internet aloqasi.

Uyali

internetga ulanish uchun uyali telefon
tarmog'idan foydalanadi.

GPON

Passive optical network

FTTx

Home
Building
Curb

Internet aloqalari
Biznes Internet aloqalari

Korporativ biznes aloqalari quyidagilarni
talab qilishi mumkin:

• Yuqori tezlikdagi tarmoq

• maxsus ulanishlar

• boshqariladigan xizmatlar

Ulanish
turi

Tavsif

Maxsus
ajratilgan
liniya

Bular xizmat ko'rsatuvchi provayder
tarmog'idagi ajratilgan sxemalar
bo'lib, ular uzoq ofislarni shaxsiy
ovoz va/yoki ma'lumotlar tarmog'i
bilan bog'laydi.

Ethernet
WAN

Bu LANga kirish texnologiyasini
WANga kengaytiradi.

DSL

Business DSL turli formatlarda,
jumladan (SDSL, VDSL) mavjud.

Sun'iy
yo'ldosh

Bu simli yechim mavjud bo'lmaganda
ulanishni ta'minlashi mumkin.

25

© 2016 Cisco and/or its affiliates. All rights reserved. Cisco Confidential

1.6 Ishonchli tarmoqlar

Ishonchli
Tarmoq arxitekturasi

Tarmoq arxitekturasi ma'lumotlarni tarmoq
bo'ylab ko'chiradigan infratuzilmani qo'llab-
quvvatlaydigan texnologiyalarni anglatadi.

Foydalanuvchi talablarini qondirish uchun
asosiy arxitekturalar hal qilinishi kerak
bo'lgan to'rtta asosiy xususiyat mavjud:

• Xatolarga chidamlilik

• Masshtablilik

• Xizmat sifati ( QoS )

• Xavfsizlik

Ishonchli tarmoq
xatolariga chidamlilik

Nosozlikka chidamli tarmoq ta'sirlangan
qurilmalar sonini cheklash orqali nosozlik
ta'sirini cheklaydi. Xatolarga chidamlilik
uchun bir nechta yo'llar talab qilinadi.

Ishonchli tarmoqlar paketli
kommutatsiyalangan tarmoqni amalga
oshirish orqali zaxirani ta'minlaydi:

• Paketli kommutatsiya trafikni tarmoq

orqali yo'naltiriladigan paketlarga
ajratadi.

• Har bir paket nazariy jihatdan maqsad

sari boshqa yo'ldan borishi mumkin
edi.

Maxsus sxemalarni o'rnatadigan
kontaktlarning zanglashiga olib keladigan
tarmoqlari bilan bu mumkin emas.

Ishonchli tarmoq
miqyosi

Kengaytiriladigan tarmoq
mavjud foydalanuvchilarga
xizmatlarning ishlashiga ta'sir
qilmasdan yangi
foydalanuvchilar va ilovalarni
qo'llab-quvvatlash uchun tez va
oson kengaytirilishi mumkin.

Tarmoq dizaynerlari tarmoqlarni
masshtabli qilish uchun qabul
qilingan standartlar va
protokollarga amal qiladilar.

Ishonchli tarmoq
sifati

Ovozli va jonli video uzatish ushbu
xizmatlarga nisbatan yuqoriroq kutishlarni
talab qiladi.

Doimiy tanaffuslar va pauzalar bilan jonli
video tomosha qilganmisiz? Bu tarmoqli
kengligi uchun mavjud bo'lganidan ko'ra
ko'proq talab mavjud bo'lganda yuzaga
keladi - va QoS sozlanmagan.

• Xizmat sifati ( QoS ) barcha

foydalanuvchilar uchun kontentni ishonchli
yetkazib berish uchun foydalaniladigan
asosiy mexanizmdir.

• QoS siyosati mavjud bo'lsa, marshrutizator

ma'lumotlar oqimini va ovozli trafikni
osonroq boshqarishi mumkin.

Ishonchli
tarmoq xavfsizligi

Tarmoq xavfsizligini ta'minlashning ikkita
asosiy turi mavjud:

•Tarmoq infratuzilmasi xavfsizligi

• Tarmoq qurilmalarining jismoniy

xavfsizligi

• Qurilmalarga ruxsatsiz kirishning oldini

olish

•Axborot xavfsizligi

• Tarmoq orqali uzatiladigan ma'lumotlar

yoki ma'lumotlarni himoya qilish

Tarmoq xavfsizligining uchta maqsadi:

•Maxfiylik - faqat mo'ljallangan oluvchilar
ma'lumotlarni o'qishi mumkin

•Butunlik - uzatish paytida ma'lumotlar
o'zgarmasligiga ishonch

•Mavjudlik - vakolatli foydalanuvchilar
uchun ma'lumotlarga o'z vaqtida va
ishonchli kirishni ta'minlash

31

© 2016 Cisco and/or its affiliates. All rights reserved. Cisco Confidential

1.7 Tarmoq xavfsizligi

Tarmoq xavfsizligiga
tahdidlar
•Tarmoq xavfsizligi tarmoqning
o'lchamidan qat'i nazar, tarmoqning
ajralmas qismidir.

•Amalga oshirilgan tarmoq xavfsizligi
ma'lumotlar xavfsizligini ta'minlashda
atrof-muhitni hisobga olishi kerak,
ammo tarmoqdan kutilgan xizmat
sifatini ta'minlashga imkon beradi.

•Tarmoqni himoya qilish ma'lumotlarni
himoya qilish va tahdidlarni
yumshatish uchun ko'plab protokollar,
texnologiyalar, qurilmalar, vositalar va
texnikalarni o'z ichiga oladi.

•Tahdid vektorlari tashqi yoki ichki
bo'lishi mumkin.

Tarmoq xavfsizligiga
tahdidlar (davomi)

Tashqi tahdidlar:

• Viruslar, warm va troyan otlari

• Spyware va reklama dasturlari

• Zero-day hujumlar

• Uyushtirilgan hujumlari

• DDOS

• Ma'lumotlarni ushlash va o'g'irlash

• Shaxsni o'g'irlash

Ichki tahdidlar:

• yo'qolgan yoki o'g'irlangan qurilmalar

• xodimlar tomonidan tasodifiy noto'g'ri

foydalanish

• zararli xodimlar

Tarmoq xavfsizligi
xavfsizlik bo'yicha yechimlar

Xavfsizlik bir nechta xavfsizlik yechimlaridan
foydalangan holda bir nechta qatlamlarda
amalga oshirilishi kerak.

Uy yoki kichik ofis tarmog'i uchun tarmoq
xavfsizligi komponentlari:

• Antivirus va antispyware dasturlari oxirgi

qurilmalarga o'rnatilishi kerak.

• Tarmoqqa ruxsatsiz kirishni bloklash

uchun ishlatiladigan xavfsizlik devori
filtrlash.

Tarmoq xavfsizligi
xavfsizlik yechimlari
(davomi)

Kattaroq tarmoqlar qo'shimcha xavfsizlik
talablariga ega:

• Maxsus xavfsizlik devori tizimi

• Kirish nazorati ro'yxatlari (ACL-Access

Control List)

• Bosqinning oldini olish tizimlari (IPS-

Intrusion prevention systems )

• Virtual xususiy tarmoqlar (VPN-Virtual

Private Network)

Tarmoq xavfsizligini o'rganish asosiy
kommutatsiya va marshrutlash infratuzilmasini
aniq tushunishdan boshlanadi.