

tembang macapat
Presentation
•
Other
•
10th Grade
•
Practice Problem
•
Hard
Bagus Gilang
FREE Resource
48 Slides • 0 Questions
1
TEMBANG MACAPAT
PIRANTI DENING: KUSMIARTI, S. Pd.
2
TEGESIPUN TEMBANG
Tembang : tetembungan ingkang rinonce kadya
dene kembang (Yudoyono, 1983:131).
3
JINISING TEMBANG
Wewaton buku Mbombong Manah anggitanipun R.
Tedjohadisumarto, tembang jawa kaperang gangsal
inggih punika:
Sekar
Ageng
(Kakawin)
:
Kusumawicitra,
Sudiradraka, Candrakusuma, Pamularsih, lsp
Sekar Tengahan (Kidung) : Balabak, Wirangrong,
Juru Demung, Kuswaraga.
Sekar Alit (Macapat) : Maskumambang, Mijil, lsp.
Lagu Dolanan : Lir-ilir, Jaranan, Gundhul-Gundhul
Pacul, lsp.
Sekar Gendhing : Sekar Tanjung, Sekar Laras, lsp.
4
TEMBANG MACAPAT
TEGESIPUN INGGIH PUNIKA SAWIJINING TEMBANG
ANGGENIPUN
MAOS,
NYEKARAKEN
UTAWI
NGLAGOKAKEN KAPEDHOT SEKAWAN-SEKAWAN.
SEKAR
MACAPAT
NGGAMBARAKEN
CAKRA
MANGGILINGAN
MANUNGSA
SAKING
LAIR
NGANTOS SEDA.
5
TEMBANG MACAPAT
Tembang macapat thukul nalikaning zaman Majapahit lan kawiwitan
angsal pangaribawa saking Walisanga, tuladhanipun ing naskah
saking Bali utawi Jawa Timur ingkang asesirah Kidung Ranggalawé
ingkang kaserat ing tahun 1334.
Karya sastra ingkang kaserat ngangge tembang macapat
tuladhanipun
-
Serat Wedhatama / Mangkunegara IV
-
Serat Wulangreh / Pakubuwana IV
-
Serat Kalatidha / R.N. Ranggawarsita
6
CIRI-CIRI TEMBANG MACAPAT
1. WONTEN PAUGERAN (PATHOKANING) TEMBANG MACAPAT
INGGIH PUNIKA:
a. Guru Gatra: cacahing larik saben sapada.
b. Guru Wilangan: cacahing wanda saben sagatra.
c. Guru Lagu: dhawahing swara saben pungkasane gatra.
d. Pada (pupuh): cacahing tembang macapat saben salagu,
saking wiwitan dumugi pungkasan.
e. Laras: rasa thingthingane swara cendhak nganti swara
dhuwur, ana loro yaiku laras slendro ( 1 2 3 4 5 6 ) lan
laras pelog ( 1 2 3 4 5 6 7 ).
7
CIRI-CIRI TEMBANG MACAPAT
e.Pathet
: cendhak dhuwure swara kanggo nglagokake
tembang.
f.Cengkok
: luk-luking swara nalika nembang.
2. NGGUNAKAKEN BASA JAWA ANYAR.
3. SAGED MADEG PIYAMBAK TANPA IRINGAN GENDHING.
8
CACAHING SEKAR MACAPAT
CACAHING SEKAR MACAPAT WONTEN 11 INGGIH
PUNIKA:
1.
MASKUMAMBANG
2.
MIJIL
3.
SINOM
4.
KINANTHI
5.
ASMARADANA
6.
GAMBUH
7.
DHANDHANGGULA
8.
DURMA
9.
PANGKUR
10. MEGATRUH
11. POCUNG
9
TEGESIPUN SABEN TEMBANG MACAPAT
1.
MASKUMAMBANG, bayi kang dereng ketara jaler menapa estri, taksih kambang-
kambang ing kandhutan.
2.
MIJIL, bayi kang nembe lair.
3.
SINOM, lare ingkang dados remaja.
4.
KINANTHI, dilatih mlampah.
5.
ASMARADANA, lare mudha ingkang nandhang asmara.
6.
GAMBUH, asmara ingkang nyawiji lan mbangun kaluwarga.
7.
DHANDHANGGULA, asmara ingkang endah, manis, lan nyengsemaken, sedaya
gegayuhan kasembadan.
8.
DURMA, penggalih condhong dhateng akhirat.
9.
PANGKUR, yuswa sampun sepuh lan ngungkuraken kadonyan.
10. MEGATRUH, tiyang seda punika pegat (pedhot) ruhipun.
11. POCUNG, layon dipunbuntel dados pocong.
10
11
12
Serat wedhatama punika salah
satunggaling seratan anggitanipun
Kanjeng Gusti Pangeran Adipati
Arya (KGPAA) Sri Mangkunegara
IV, Raja ing Kraton Mangkunegaran
Surakartataun1853-1881.
Serat wedhatama ngandhut piwucal
luhur kangge mbangun budi pekerti
lan tumindak utama para mudha.
13
Wedhatama asalipun saking tembung sansekerta
'‘Wedha'‘ : ilmu pangertosan, pathokan, pakem
''Tama'‘
: becik, sae, utama, putra.
Wedhatama : Ilmu pangertosan ingkang utama ingkang
dados pathokan utawi pedoman kangge putra lan putri.
14
Serat Wedhatama punika awujud tembang ingkang kadhapuk
saking 100 pada tembang macapat, ingkang kabagi ing gangsal
tembang, inggih punika:
1. Pangkur (14 pupuh,1 – 14)
2. Sinom (18 pupuh, 15 -32)
3. Pocung (15 pupuh, 33 – 47)
4. Gambuh (35 pupuh, 48-82)
5. Kinanthi (18 pupuh, 83-100)
Isi Serat Wédhatama inggih punika falsafah pagesangan, kados
dene tenggang rasa, tepa salira, kados pundi dados janma
ingkang sampurna, nglampahaken agami kanthi bijak, lan dados
tiyang ingkang gadhah watak ksatria.
15
1. Pangkur (14 pada)
Ngelmu ingkang sampurna, ingkang dados
pathokaning manungsa inggih punika
babagan agami lan tata krama. Syarat
utamanipun inggih punika ngatos-atos utawi
mawas diri. Manungsa ingkang kasil mawas
diri anggenipun nglakoni ngagesang ing alam
ndonya bakal ayem lan tentrem.
16
2. Sinom (18 Pada)
Pupuh sinom isinipun babagan ganjaran
saking tumindak ingkang ngatos-atos.
Tuladhanipun : Nata Mataram Senopati
ingkang gadhah gelar tiyang agung ing
ngeksigondo, tegesipun salah satunggaling
pemimpin teladan , sumeh lan tresna marang
kawulanipun lan asring nglakoni pasa,
Ananging ora nebihi marang kawulane.
17
3. Pocung (15 Pada)
Isinipun inggih punika kawicaksanaan sejati.
Kawicaksanaan sejati mboten ketara wonten
satunggaling papan panggenan,
kawicaksanaan kasebat kedah kelakon
kanthi lila lan narima ,legawa utawi lila
penggalihipun lan pasrah, sabar tulus ikhlas
lan sumarah marang Gusti Ingkang Maha
Agung
18
4. Gambuh (35 Pada)
Isinipun babagan raos syukur dhumateng
Gusti Allah Ingkang Maha Agung kanthi suci
ing batin, nebihi watak angkara murkalan
sifat ngendel ngendelake, serta tekun
nglakoni sembayang.
19
5. Kinanthi (18 Pada)
a. Piwulang kangge para mudha
1) Para mudha supados nyinau babagan busana lan sopan
santun, sarta mangertosi sumber ngelmu ingkang leres.
2) Sampun nggadhahi sipat angkuh minangka dados
panguwasa
3) Dipun suwun supados saged milah-milah sedaya piwucal
saengga saged migunakaken ngelmu kasebat kanthi trep
kaliyan papan panggenan lan kaprigelanipun.
4) Para mudha taruna kasuwun purun budidaya kangge
trisarana gesang inggih punika wirya, arta, wasis.
20
b. Piwucal kangge tiyang sepuh
1) Ngelmu kangge maringi piwucalan para peputra
kados pundi caranipun milah-milah ngelmu ingkang
leres, caranipun nglakoni eling dhumateng Gusti
Ingkang Maha Agung.
21
22
Serat Wedhatama pupuh Pocung pada 33 - 47
Pocung (pocong) punika tembang macapat
ingkang nggambaraken manungsa ingkang
sampun seda.
Sasmitane tembung pocung, kluwak.
Watakipun sakpenake dhewe, lucu, damel bungah.
Dipunginakaken kangge cangkriman / gegujengan.
23
POCUNG LARAS SLENDRO PATHET MANYURA
6
6 5 3 1’ 1’ 1’ 2’ 6 6 5 3
Ngel mu i ku, ke la ko ne kan thi la ku
1’ 1’ 6 3 2 1
Le ka se la wan kas
1 2 1 3 2 1 2 1 6,
Te ge se kas, nyan to sa ni
3 3 5 3 2 2 1 6, 3 5 6 3 2
Se tya bu dya, pa nge ke se, dur ang ka ra
24
Pada 33:
1. Ngelmu iku, kelakone kanthi laku
2. Lekase lawan kas
3. Tegese kas nyantosani
4. Setya budya pangekese dur angkara
Gancaran :
1. Ngelmu iku bisa kagayuh yen di
lakoni
2. Kawiwitan kanthi niat
3. Bisa gawe sentosaning diri pribadi
4. Bisa ngasorake tindak angkara
Lekas
: wiwit
Kas
: niat, tenanan
Santosa : kuat
Pangekese : ngasorake,
mbrantas
25
Pada 34:
1. Angkara gung, neng angga aggung
gumulung
2. Gegolonganira
3. Triloka lekere kongsi
4. Yen di umbar ambabar dadi rubeda
Gancaran :
1. Nepsu angkara kang gedhe, jroning
dhiri pribadi bakal saya ndadi lan
ngrembaka
2. Olong golong anut jenise
3. Ngrembaka saindheng ing jagad
4. Yen di umbarake bakal dadi memala
Angkara
: nafsu angkara
Gung
: gedhe
Angga
: awak, dhiri
pribadi
Triloka
: jagat raya
Leker
: ngubengi
Kongsi
: nganti
Rubeda
: memala,
bebaya
26
Amanat Pada 33-34
Wong golek ngelmu iku kudu kanthi usaha,
dilakoni kanthi tenanan, supaya bisa oleh sentosa
lan keslametan urip uga kudu ngedohi angkara
murka.
Kita kudu bisa ngendhaleni angkara murka,
amarga yen ora dikendhaleni bakal nuwuhake
memala.
27
Pada 35 :
1. Beda lamun, kang wus sengsem reh
ngasamun
2. Semune ngaksama
3. Sasamane bangsa sisip
4. Sarwa sareh saking mardi
martotama
Gancaran :
1. Beda yen kang wus seneng marang
nyepi
2. Pasemon kang sugih ing pangapura
3. Marang pepadha kang luput
4. Tansah sabar, lembah manah lan
berbudi ing saben wayah
Lamun
: yen
Sengsem : seneng
Reh
: bab
Ngasamun : nyepi
Ngaksama : pangapura
Sisip
: luput, salah
Sareh
: sabar
Martotama : sareh, lembah
manah, berbudi
28
Pada 36 :
1. Taman limut, durgameng tyas kang
weh limput
2. Kerem ing karamat
3. Karana karoban ing sih
4. Sihing sukma ngrebda sahardi
gengira
Gancaran :
1. Ing ngasepi, angkara ing ati katutup
2. Karem ing rahmat
3. Amarga karem ing welas asih
4. Welas asih sukma kang ngrembaka
segedhe gunung
Taman
: kena
Limut
: pedhut, peteng
Durga
: angkara, tumindak
ala
Tyas
: ati
Limput
: katutup
Kerem
: klelep, karem
Karamat : rahmat
Karoban : karem, kebanjiran
Sih
: welas asih
Sukma
: jiwa
Ngrebda : ngrembaka,
ngembang
Sahardi
: sakgunung
Gengira : gedhene
29
Amanat Pada 35-36
Manungsa kudu duwe gelem menehi
pangapura marang liyan, sabar, lan gawe
senenge wong liya.
Ing ngasepi, angkara ing ati bisa karem
ing welas asih.
30
Pada 37 :
1. Yeku patut tinulad-tulad tinurut
2. Sapituduhira
3. Aja kaya jaman mangkin
4. Keh pra mudha mudhi diri rapal
makna
Gancaran :
1. Yaiku kang patut di tuladha
2. Kaya kabeh pituduhku
3. Aja kaya jaman mengko
4. Akeh bocah anom kang
kumalungkung amarga apalan ayat
Tinulad-tulad : tuladha, conto
Mangkin : mengko
Rapal
: apalan
31
Pada 38 :
1. Durung becus kesusu selak besus
2. Amaknani rapal
3. Kaya sayid weton mesir
4. Pendhak pendhak angendhak
gunaning jalma
Gancaran :
1. Durung pinter nanging wes kuminter
2. Negesake ayat
3. Kaya sayid saka mesir
4. Saben-saben mung ngremehake
kagunane wong liya
Becus
: pinter, bisa
Besus
: kuminter
Sayid
: Kyai
Pendhak : saben
Angendhak : ngremehake
Jalma
: wong
32
Pada 39
1. Kang kadyeku kalebu wong ngaku-
aku
2. Akale alangka
3. Elok jawane denmohi
4. Paksa langkah ngangkah met
kawruh ing mekah
Gancaran :
1. Kang kaya ngunu iku kalebu wong
kang ngaku-aku
2. Kapinterane cethek
3. Budaya jawa di emohi
4. Suwalike malah milih sinau neng
negara mekah
Kadyeku
: kaya iku
Langka
: cethek, arang
Elok
: endah
Denmohi
: diemohi,
ditolak
33
Pada 40 :
1. Nora weruh, rosing rasa kang
rinuruh
2. Lumeketing angga
3. Anggere padha marsudi
4. Kana-kene kaanane nora beda
Gancaran :
1. Ora ngerti tegese ngelmu kang di
sinau
2. Saktenane ana ing dhiri pribadi
3. Sauger gelem ngupaya
4. Ngendi-endi ngelmu iku padha wae
Nora
: ora
Rinuruh : diluru, digoleki,
disinauni
Lumeket : raket
Angga
: awak
Marsudi : ngudi, ngupaya
34
Pada 41 :
1. Uger lugu, den ta mrih pralebdeng
kalbu
2. Yen kabul kabuka
3. Ing drajat kajating urip
4. Kaya kang wus winahya sekar
srinata
Gancaran :
1. Sauger ora kakehan tingkah, supaya
remasuk ing ati lan kalbu
2. Yen kasil kabuka
3. Drajat kamulyan sejati
4. Kaya kang tinulis ing pupuh sinom
Uger
: angger
Den
: di
Pralebdeng : pinter
Kalbu
: ati
Winahya : katulis,
kawedhar
Srinata : sinom
35
Amanat Pada 37-41
Aja kumalungkung rapal ayat tanpa mangerteni
isine.
Yen durung mampu, aja keselak pengen dianggep
pinter, goleka elmu sakakeh-akehe.
Aja seneng ngremehake wong liya.
Senengana budayane dhewe.
Elmu sing digoleki sakbenere ana ing awake
dhewe, angger gelem usaha. Elmu neng kana
kene ora beda.
36
Pada 42 :
1. Basa ngelmu mupakate lan panemu
2. Pasahe lan tapa
3. Yen satria tanah jawi
4. Kuna kuna kang ginilut tripakara
Gancaran :
1. Kang arane ngelmu iku, mupakate
pada lan panemune
2. Kanthi pasa lan tapa
3. Yen satria tanah jawa
4. Biyen biyen kang dadi pathokan ana
telung perkara
Mupakat
: cocog, tunggal
panemu
37
Pada 43 :
1. Lila lamun kelangan nora gegetun,
2. Trima yen ketaman
3. Sakserik sameng dumadi
4. Tri legawa nalangsa srah ing
bathara
Gancaran :
1. Ikhlas, lila yen kelangan ora di
getuni
2. Sabar yen ketaman
3. Di sendhu lan di larani dening
sapadha padha
4. Sing katelu yaiku sabar lan pasrah
ing ngarsaneng Gusti Allah
Lila
: ikhlas
Lamun
: yen
Getun
: nyesel
Ketaman
: kena
Sakserik : dilarani
Legawa : pasrah
38
Pada 44 :
1. Bathara gung inguger graning
jajantung
2. Jenek hyang wisesa
3. Sana pasenedan suci
4. Nora kaya si mudha mudhar angkara
Gancaran :
1. Gusti Allah iku dumunung ana ing
telenging ati
2. Dadi siji kang maha kuasa
3. Mung tansah jaga sucining lahir lan
bathin
4. Ora kaya wong mudha kang tansah
ngumbar angkara
Jenek
: dadi siji
Hyang Wisesa : Maha kuasa
39
Amanat Pada 42-44
Elmu iku kudu selaras karo nalar, lan supaya kasil
kanthi tapa.
Tri prakara kang dadi pathokane yaiku lila/ikhlas,
nrima, lan legawa/sabar.
Kudu tansah eling marang Gusti lan aja ngumbar
hawa nepsu.
40
Pada 45 :
1. Nora uwus kareme anguwus uwus
2. Uwuse tan ana
3. Mung janjini muring muring
4. Kaya buta buteng betah anganiya
Gancaran :
1. Ora gelem di ina nanging senenge
ngina sapadha-padha
2. Ora ana tegese
3. Bisane amung nesu nesu
4. Kaya buta, bodho seneng gawe piala
Uwus
: ngina
Karem : seneng
Anguwus-uwus : ngina,
ngunek-uneke
Buteng : nepson banget
41
Pada 46 :
1. Sakeh luput ing angga tansah liniput
2. Linimpet ing sabda
3. Narka tan ana udani
4. Lumuh ala ardane ginawa gada
Gancaran :
1. Kabeh luputing dhiri pribadi ditutup-
tutupi
2. Di tutupi nganggo manise tembung
3. Ngira yen ora ana kang mangerteni
4. Ngomongo yen emoh gawe ala
nanging tumindake gawe rusak
Limput : ditutupi
Limpet : ditutupi
Sabda
: tetembungan
Narka
: ngira
Udani
: mangerteni
Lumuh
: emoh, sungkan
Arda
: murka, tumindak
Gada
: rusak
42
Pada 47 :
1. Durung punjul ing kawruh kaselak
jujul
2. Kaseselan hawa
3. Cupet kapepetan pamrih
4. Tangeh nedya anggambuh mring
Hyang wisesa
Gancaran :
1. Durung pinter ing kawruh nanging
kesusu kepingin di anggep wasis
2. Kalebon hawa nafsu
3. Lan rasa kurang kang tinutup dening
pamrih
4. Tangeh bisa manunggal kalawan
gusti Allah
Punjul
: luwih
Kawruh : ngelmu
Cupet
: kurang
Tangeh : isih suwi
Nedya
: niat, bisa
Anggambuh : manunggal
43
Amanat Pada 45-47
Aja seneng ngina marang sasama.
Aja seneng nesu-nesu kanggo nutupi lupute
dhewe.
Aja kuminter, amarga elmune isih centhek.
44
DUDUTAN/ KESIMPULAN ISI SERAT
WEDHATAMA PUPUH POCUNG:
1. Serat wedhatama ngajarake supaya
manungsa iku bisa ngendhaleni angkara murka,
amarga yen sikep kaya mangkono ora
dikendhaleni bakal nuwuhake prakara. Beda
maneh karo kang wis seneng karo rasane
nyepi, gelem menehi pangapura marang wong
liya, sabar, iku bakal ndadekake swasana dadi
seneng.
45
2. Ngajarake yen kepengin entuk ngelmu
iku kudu gelem ngupadi kanthi tenan. Mula
iku kanggo garan para satriya iku ana
telung prakara yaiku ikhlas, sabar, lan
nrima mring Gusti.
3. Aja seneng ngina marang sasama, aja
seneng nesu-nesu kanggo nutupi lupute
dhewe, lan aja kuminter yen elmune
durung sepira.
46
CARANE DAMEL TEMBANG
POCUNG:
1.Nemtokaken wataking tembang
2.Nemtokaken pamilihaning tembung
ingkang ngemu kaendahan
3.Nemtokake pathokaning tembang
(guru lagu, guru gatra, guru
wilangan).
47
GUR
U
GAT
RA
GURU
WILANGAN
& GURU
LAGU
CAKEPAN PANGKUR SERAT
WEDHATAMA
CAKEPAN
1
12 u
Ngelmu iku kalakone kanthi
laku
2
6 a
Lekase lawan kas
3
8 i
Tegese kas nyantosani
4
12 a
Setya budya pangekese dur
angkara
48
Pocung
Sekolahku panggonanku golek ilmu
Gawe tentrem rasa
Yen panggone diresiki
Gawe krasan kahanan ing sekolahan
Pocung
Bapak pucung dawa ireng mlayu-mlayu
Saba mrana-mrana
Saben jalma den untali
Sak mangkono si pucung ku migunani
Pocung
Bapak pucung amung sirah lawan gembung
Padha dikunjara
Mati sajroning ngaurip
Mijil baka Si pucung dadi dahana
TEMBANG MACAPAT
PIRANTI DENING: KUSMIARTI, S. Pd.
Show answer
Auto Play
Slide 1 / 48
SLIDE
Similar Resources on Wayground
50 questions
Present progressive
Lesson
•
9th Grade
48 questions
HI4 Part 4 Get Ready
Lesson
•
10th - 11th Grade
37 questions
expressing intention
Lesson
•
10th Grade
41 questions
ICT CSS Grade 10 Parts of Motherboard
Lesson
•
10th Grade
45 questions
Adjective ending with ing or ed
Lesson
•
9th - 12th Grade
47 questions
Technology Exploration - the concept of network communication
Lesson
•
9th Grade
40 questions
CSS QUARTER 3
Lesson
•
11th Grade
37 questions
Sentence Additions
Lesson
•
10th Grade
Popular Resources on Wayground
15 questions
Fractions on a Number Line
Quiz
•
3rd Grade
10 questions
Probability Practice
Quiz
•
4th Grade
15 questions
Probability on Number LIne
Quiz
•
4th Grade
20 questions
Equivalent Fractions
Quiz
•
3rd Grade
25 questions
Multiplication Facts
Quiz
•
5th Grade
22 questions
fractions
Quiz
•
3rd Grade
6 questions
Appropriate Chromebook Usage
Lesson
•
7th Grade
10 questions
Greek Bases tele and phon
Quiz
•
6th - 8th Grade
Discover more resources for Other
15 questions
Making Inferences
Quiz
•
7th - 12th Grade
23 questions
TSI Math Vocabulary
Quiz
•
10th - 12th Grade
20 questions
-AR -ER -IR present tense
Quiz
•
10th - 12th Grade
10 questions
Cell Organelles and Their Functions
Interactive video
•
6th - 10th Grade
10 questions
Plotting Points on a Coordinate Plane: Quadrant 1 Essentials
Interactive video
•
6th - 10th Grade
10 questions
Exploring Abiotic and Biotic Factors in Ecosystems
Interactive video
•
6th - 10th Grade
20 questions
SSS/SAS
Quiz
•
9th - 12th Grade
20 questions
Figurative Language Review
Quiz
•
10th Grade