История

15-16.
Әлемдік діндер және өркениеттердің дамуы

Open Ended

Қандай әлемдік діндерді білесіндер?

Буддизмнің негізін салушы Сиддхарта Гаутама деп есептеледі. 

Қазіргі кезде Буддизм дінін 1 млрдқа жуық адам ұстанады. 

Буддалық діни ілім көзқарастардың күрделі жүйесі т.б.

Пайда болуының шартты мерзіміне б.з.б. 543 ж. үнділік ханзада Гаутаманың санасына нұр түскен уақытты алады. 

Буддизм
Б.з.б. I-мыңжылдықта Үндістанның бүгінгі Бихар штатында пайда болды. 

Нирванаға жол

Ол отбасын және сарайды жасырын түрде тастап,
29 жасында тақуа болып, өмірдің мәнін іздейді.

Терең оймен 35 жасында Буддаға айналады.

Азап әлемінен арылып, шынайы еркіндікке жету үшін өзіңдегі нысапсыз құмарлықты жеңіп, күнделікті күйбең тіршілік әлемінен бас тарту кажет. Сонда ғана рухани дүние тазарып, нирванаға – мәңгілік рақат қалыпқа енесің.

Ол өмірдің қасіреті – нәпсінің тілегіне байланысты деді.

Адамның денесі уақытша өмір сүреді.

Ал нәпсі қанағатсыз тілегімен, өлімнің қорқынышымен ылғи бейнет туғызады.

Сондықтан нәпсінің тілегінен құтылу керек.

Ол үшін төрт асыл ақиқатты білу қажет:

1. Азап бар;

2. Азапта себеп бар;

3. Азапта соңы бар;

4. Жол азаптың тоқталуы бар.

Буддист 5 моральдық өсиетті сақтауға:

яғни қандай да бір тіршілік иесін өлтіруден,

ұрлықтан,

өтіріктен,

жарына адал болмаудан

ішімдікті пайдаланудан бас тартуы тиіс.

Деректер

Б.з.б. 29 ж. жиналған деректер жинақталып, ежелгі үнділік пали тілінде пальма қағазына жазылды.

Олар ерекше себетке салынып, сақталды. «Трипитака» деген атауға не болған, буддалық қағида осылай пайда болды.

Жаңа дінді қолдаушылар көп болды, солардың бірі үнділердің патшасы Ашок (б.з.б. III ғасыр) буддизмді мемлекеттік дін етіп жариялап, оны насихаттады.

Хинаяна мен Махаяна

Будданың ізбасарлары ілімді одан әрі дамытып, оны қарапайым әрі түсінікті етуге ұмтылды.

Осыдан келіп буддадағы екі бағыт пайда болды – хинаяна және махаяна (кіші және үлкен дөңгелек – тар және кең жол).

Хинаяна - ертедегі буддизмге жақындау, тақуалар нирвана жақындайды дегенді
Махаянаға сәйкес, құтылу тек тақуаларға ғана емес, миряндықтарға да мүмкін;

Христиандық

Христиандық – б.з. 1-ғасырында Рим империясының провинциясы – Иудеяда пайда болды.

Әлем бойынша ең көп таралған дін. Шамамен БҰҰ дерегі бойынша 1,5 млрд, ЮНЕСКО дерегі бойынша 1,3 млрд христиан бар.

Негізін Иса (Иисус) қалады.

Христиандардың басым бөлігі Исаның Құдайдың ұлы және Көне өсиетте айтылған адамзатты құтқарушы екеніне сенеді.

Сондықтан христиандар Исаны Христ немесе Мессия көреді.

Библия бойынша құдай мен Мария қыздың ұлы саналатын ол иудейлік қала Вифлеемде дүниеге келді.

Иисус шоқынуды уағызшы Иоаннан қабылдап, өзін құдайдың ұлы әрі құтқарушы (мессия) деп жариялады.

Оның соңынан шәкірттері апостолдар (грек. apostolos – елші) ерді.

Оны өзінің шәкірттерінің бірі – Иуда Искариот билікке ұстап беріп, оны иерусалимдік алғашқы дін қызметкерлерінің кеңесі, өзін патша деп атағаны және мессия деп жариялағаны үшін айыптады.

Рим прокураторы Иуден Понтий Пилат, Иисусты кінәсіз деп тауып, оны босатпақ болады.

Алайда ызалы тобырдан қаймыққан ол Иисусты кінәлі деп тауып, оны жазаға кесуге мәжбүр болады. Иисус крестке керіледі.

Христиандық өзінің қалыптасуы барысында төрт кезеңнен өтті:

Алғашқы кезең (б.з. 1ғ. басы.) – Христостың өсиет жүргізу әрекеттерінің уақыты.

Екінші кезең (30-136жж.) – алғашқы христиандық қауымдардың және олардың идеялық ұстанымдарының қалыптасуы.

Үшінші кезең (136-313жж.) – епископтық шіркеулердің пайда болуы

Төртінші кезең (313ж.-6 ғ.) – христиандық Рим империясының ресми дініне айналуы.

Христиандықта адамның басты ұстанымы болуы тиіс 10 негізгі өсиет бар. 

1. Мен құдаймын Жаратқан иемін… Сенің менен басқа құдайларың болмайды.

2. Өзіңе пір ойлап таппа.

3. Құдайдың атын бекерге айтпа.

4. Жетінші күнді құдайыңа, Жаратқан иеге арна.

5. Ата-ананды құрметте.

6. Өлтірме.

7. Зинақорлық жасама.

8. Ұрлық жасама.

9. Жақыныңа жалған куәлік берме.

10. Жақыныңа жамандық тілеме.

Христиан түсінігі мен өмірдегі көшбасшылық үшін Иисус Христостың Таудағы (Нагорная) уағызының маңызы өте зор

Мұнда ол халыққа ізгілікті өсиет айтады: «Рухы төмен бақытты, өйткені оларда Аспан асты патшалығы (Царство Небесное) бар», «қайғырғандар бақытты, өйткені олар жұбанады», «момын адамдар бақытты, өйткені олар жерге ие болады».

Евангелия (Інжіл) – Иисус Христос туралы баяндайтын ертехристнандық кітап: шіркеу канондық деп танып, төрт евангелияны жаңа өсиетке қосты: 

Матфейден, 

Марктан, 

Лукиден 

Ноаннан; 

Ислам

Ислам (араб. бағыну, мойынсұну ) – ең жас, соңғы әлемдік дін, 7 ғасырдың басында Батыс Арабияда, Меккеде пайда болды.

Исламның негізі ханифизмнен бастау алды. 

Арабияда кезбе уағызшыларды ханифтер деп атаған, олар көпқұдайшылықты айыптап, бір ғана құдайға – Рахманға құлшылық етуге шақырды.

Ханифтер араб тайпаларының саяси бірігуіне ықпал етті. 

Ғалымдар исламның негізін салушы Мұхаммедтің (с.а.у.) де ханиф болғанын жоққа шығармайды.

Құран

Құран (араб.оқу) – Мұсылманның қасиетті кітабы Алладан түскен сөздерден құралған, ол Мұхаммед арқылы адамдарға жеткізілген. 

Мұхаммед бұл жазбаларды өзі жазбаған. 

Құран 114 сүреден тұрады, онда 6219, кейде 6236 аят бар. 

Анық, бұлтартпас дәлелдермен әмір етілген діни іс-әрекеттер мен міндеттер.

Парыз

Мұхаммед пайғамбардың (с.а.у.) іс-әрекеттері мен сөздерінен құпталған мұсылмандарға арналған өсиет.

Сүннет

Шариғат – Құран мен сүннеттер негізінде пайда болған, мұсылмандар құқығының қағидалары.

Исламның 5 парызы

1. Куәлік сөзін айту – «кәлима шаһадат» ол «Лә иләһа иллаллаһ Мухаммед Расулуллаһ» деген сөз. «Алладан басқа тәңір жоқ, Мұхаммед оның елшісі». 
2. Бес уақыт намаз оқу – бетін Меккеге (Қағбаға)  қаратып құлшылық ету.

3. Ораза ұстау – ай күнтізбесі бойынша тоғызыншы ай – Рамазанда мұсылмандар таң сәріден, күн батқанша ауыз бекітеді.

4. Қажылық ету. Меккедегі исламның басты қасиетті орны Қағбаны жеті рет айналып құлшылық ету.
5. Зекет беру – міндетті салық түрі, ол қауымның қажеттілігіне жұмсалады және кедейлер мен жағдайы төмендерге беріледі.