โครงการพระราชดำริในหลวง รัชกาลที่ 9

โครงการอันเนื่องมาจากพระราชด าริ โครงการหลวง

และศูนย์ศึกษาการพัฒนาอันเนื่องมาจากพระราชด าริ

Our Great Beloved King

โ

ครงการอันเนื่องมาจากพระราชด าริ

โครงการหลวง

และศูนย์ศึกษาการพัฒนาอันเนื่องมาจากพระราชด าริ

◦ ประเด็นที่จะน าเสนอ

 ๑. โครงการอันเนื่องมาจากพระราชด าริ

Royal Initiative Project

 ๒. โครงการหลวง

Royal project

 ๓. ศูนย์ศึกษาการพัฒนาอันเนื่องมาจากพระราชด าริ

Royal Development Study Center

พ

ระราชกรณียกิจ พระบาทสมเด็จพระบรมชนกาธิเบศร มหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร

พระราชกรณียกิจ พ.ศ. 2495 – 2559

จ านวนโครงการ 4,741 โครงการ

พ

ระราช

กรณีย

กิจ พระบาทสมเด็จพระบรมชนกาธิเบศร มหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร

พระราชกรณียกิจ พ.ศ. 2495 – 2562

จ านวนโครงการ 4,810 โครงการ

พ

ระราช

กรณีย

กิจ พระบาทสมเด็จพระบรมชนกาธิเบศร มหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร

โ

ครงการอันเนื่องมาจากพระราชด าริ

โครงการอันเนื่องมาจากพระราชด าริ ระยะแรกเริ่มปี พ.ศ. 2493-2505 เพื่อช่วยเหลือบรรเทาปัญหาเฉพาะหน้า
ไม่เป็นลักษณะโครงการเต็มรูปแบบอย่างปัจจุบัน และส่วนใหญ่เป็นพระราชด าริด้านการแพทย์และสังคมสงเคราะห์
เพราะขณะนั้น เกิดวัณโรคระบาด ท าให้คนเสียชีวิตจ านวนมาก และต่อมาก็มีการระบาดของโรคอหิวาตกโรคอย่าง
รุนแรง

จากการเสด็จเยี่ยมเยียนราษฎร เพื่อบ าบัดทุกข์บ ารุงสุข

ท าให้เกิดโครงการพระราชด าริต่าง ๆ มากมาย

8

พระราชด าริเริ่มแรกที่เป็น “โครงการ” ช่วยเหลือประชาชน เริ่มเมื่อปี พ.ศ. 2494 ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ
ให้กรมประมงน า พันธุ์ปลาหมอเทศ จากปีนัง เข้าไปเลี้ยงในพระที่นั่งอัมพรสถาน หลังจากนั้นราว 2 ปี
วันที่ 7 พฤศจิกายน พ.ศ. 2496 ทรงพระราชทานพันธุ์ปลาหมอเทศนี้แก่ก านันและผู้ใหญ่บ้านทั่วประเทศ
เพื่อน าไปเลี้ยงเพื่อขยายพันธุ์ให้ราษฎรมีแหล่งอาหารโปรตีนเพิ่มขึ้น

และในปี พ.ศ. 2496 นี้มีพระราชด าริสร้างอ่างเก็บน้ าเขาเต่า อ าเภอหัวหิน จังหวัดประจวบคีรีขันธ์
เพื่อบรรเทาความแห้งแล้งเดือดร้อนของราษฎร ถือเป็น “โครงการพระราชด าริด้านชลประทาน” เป็นแห่งแรก

โ

ครงการอันเนื่องมาจากพระราชด าริ

9

โครงการพระราชด าริระยะแรก แบ่งออกเป็น 2 ลักษณะ:

๑

.

การศึกษา ค้นคว้า ทดลองส่วนพระองค์
เพื่อเตรียมพระองค์ด้านข้อมูล/ความรอบรู้ไปประยุกต์ใช้
แก้ปัญหาและหาแนวทางที่ถูกต้องเผยแพร่แก่เกษตรกร

๒

.

การแก้ไขปัญหาหลักของเกษตรกร
ทรงเริ่มด าเนินการแก้ปัญหาของเกษตรกรอย่างแท้จริง
ระยะแรกโครงการยังจ ากัดอยู่รอบเขตประทับส่วนภูมิภาค
หลังจากนั้นจึงค่อย ๆ ขยายขอบเขตไปสู่เกษตรกรในพื้นที่
กว้างขึ้น

โ

ครงการอันเนื่องมาจากพระราชด าริ

10

โ

ครงการอันเนื่องมาจากพระราชด าริ

โครงการพระราชด าริมีหลายสาขา/ประเภท มีชื่อเรียกต่างกันออกไป ดังนี้:

๑

.

โครงการตามพระราชประสงค์

เป็น โครงการซึ่งทรงศึกษาทดลองปฏิบัติส่วนพระองค์ ทรงศึกษาหารือกับผู้เชี่ยวชาญ ทรงแสวงหา
วิธีการทดลอง ทรงพัฒนาและส่งเสริมแก้ไขดัดแปลงวิธีการเป็นระยะเวลาหนึ่ง เพื่อดูแลผลผลิตทั้งในและ
นอกพระราชฐาน ซึ่งต้องใช้พระราชทรัพย์ส่วนพระองค์ในการด าเนินการทดลอง เมื่อแน่พระทัยว่าได้
ประโยชน์จึงโปรดฯ ให้รัฐบาลเข้ามารับต่อ

11

โ

ครงการอันเนื่องมาจากพระราชด าริ

โครงการพระราชด าริมีหลายสาขา/ประเภท มีชื่อเรียกต่างกันออกไป ดังนี้:

๒

.

โครงการหลวง

ทรงเจาะจง ด าเนินงานและบ ารุงรักษาต้นน้ าล าธารบริเวณป่าเขาในภาคเหนือ เพื่อบรรเทาอุทกภัย และ
ทรงมีโอกาสพัฒนาชาวเขาให้อยู่ดีกินดี เลิกปลูกฝิ่น เลิกตัดไม้ ท าไร่เลื่อนลอย ค้าของเถื่อน โดยทรง
ช่วยเหลือให้ปลูกพืชหมุนเวียนคุณค่าสูง ขนส่งง่าย ปลูกข้าวไร่และเลี้ยงสัตว์ไว้บริโภค ซึ่งโครงการดังกล่าว
ต้องใช้เวลานานนับสิบปีจึงเห็นผล

12

โครงการหลวง

13

โครงการหลวง

14

โ

ครงการอันเนื่องมาจากพระราชด าริ

โครงการพระราชด าริมีหลายสาขา/ประเภท มีชื่อเรียกต่างกันออกไป ดังนี้:

๓

.

โครงการในพระบรมราชานุเคราะห์

โครงการที่พระองค์พระราชทานข้อเสนอแนะแนวทางพระราชด าริให้เอกชนไปด าเนินการ ด้วยก าลังเงิน
ก าลังปัญญา และก าลังแรงงาน พร้อมติดตามผลงานให้ต่อเนื่องโดยภาคเอกชน เช่น โครงการพัฒนา
หมู่บ้านสหกรณ์เนินดินแดง อ.ทับสะแก จ.ประจวบคีรีขันธ์ โดยสโมสรโรตารีแห่งประเทศไทยด าเนินการ
โครงการพจนานุกรม โครงการสารานุกรมไทยส าหรับเยาวชน เป็นต้น

15

โ

ครงการอันเนื่องมาจากพระราชด าริ

โครงการพระราชด าริมีหลายสาขา/ประเภท มีชื่อเรียกต่างกันออกไป ดังนี้:

๔

.

โครงการตามพระราชด าริ

โครงการที่ทรงวางแผนพัฒนา ทรงเสนอแนะให้รัฐบาลร่วมด าเนินการตามพระราชด าริโดยพระองค์เสด็จฯ
ทรงงานกับหน่วยงานของรัฐบาล ปัจจุบันเรียก “โครงการอันเนื่องมาจากพระราชด าริ” กระจายทั่วทุก
ภูมิภาคของประเทศ มีลักษณะเป็นโครงการพัฒนาด้านต่าง ๆ และเป็นงานด้านวิชาการ เช่น โครงการ
เพื่อศึกษาค้นคว้าทดลอง

โ

ครงการอันเนื่องมาจากพระราชด าริ

17

โ

ครงการอันเนื่องมาจากพระราชด าริ

โครงการอันเนื่องมาจากพระราชด าริ 6 ประเภท:

๑

.

โครงการด้านการพัฒนาแหล่งน้ า

พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทรงให้ความสนพระราชหฤทัยเกี่ยวกับการพัฒนาแหล่งน้ ามากกว่าโครงการ
พัฒนาอันเนื่องมาจากพระราชด าริประเภทอื่น ทรงให้ความส าคัญในลักษณะ “น้ าคือชีวิต”

“...หลักส าคัญว่าต้องมีน้ าบริโภค น้ าใช้ น้ าเพื่อการเพาะปลูก เพราะว่าชีวิตอยู่ที่นั่น

ถ้ามีน้ าคนอยู่ได้ ถ้าไม่มีน้ าคนอยู่ไม่ได้ ไม่มีไฟฟ้าคนอยู่ไม่ได้ แต่ถ้ามีไฟฟ้าไม่มีน้ า คนอยู่ไม่ได้...”

18

เขื่อนป่าสักชลสิทธิ์

<<

เขื่อนชลประทานแม่งัดสมบูรณ์ชล

<<

19

โ

ครงการอันเนื่องมาจากพระราชด าริ

โครงการอันเนื่องมาจากพระราชด าริ 6 ประเภท:

๒

.

โครงการด้านการเกษตร

แนวพระราชด าริเกี่ยวกับการพัฒนาประสิทธิภาพทางการเกษตรที่ส าคัญ คือ การที่ทรงเน้นการค้นคว้า
ทดลอง วิจัยหาพันธุ์พืชใหม่ ๆ พืชเศรษฐกิจ (เช่น หม่อนไหม ยางพารา ฯลฯ) พืชเพื่อปรับปรุงดิน
พืชสมุนไพร ศึกษาเกี่ยวกับแมลงศัตรูพืช พันธุ์สัตว์ เพื่อแนะน าให้เกษตรกรลดต้นทุน ใช้เทคโนโลยี
ที่ไม่ซับซ้อน และเกษตรกรสามารถจัดการเองได้

20

โครงการปลูกหญ้าแฝก <<

เพื่อป้องกันการพังทลายของหน้าดิน

>> แปลงนาสาธิต สวนจิตรลดา

21

โ

ครงการอันเนื่องมาจากพระราชด าริ

โครงการอันเนื่องมาจากพระราชด าริ 6 ประเภท:

๒

.

โครงการด้านการเกษตร

นอกจากนั้น พระองค์ยังทรงสนับสนุนให้ ท าการเกษตรแบบผสมผสาน ไม่ให้เกษตรกรพึ่งพาอยู่กับพืช
เพียงอย่างเดียว เพราะจะท าให้เกิดความเสียหาย เนื่องจากความแปรปรวนของตลาด ความไม่แน่นอน
ของธรรมชาติ จึงทรงมุ่งให้พัฒนาและอนุรักษ์ทรัพยากรธรรมชาติอย่างยั่งยืน

22

โ

ครงการอันเนื่องมาจากพระราชด าริ

โครงการอันเนื่องมาจากพระราชด าริ 6 ประเภท:

๓

.

โครงการด้านสิ่งแวดล้อม

ปัญหาเรื่องสิ่งแวดล้อมเกิดควบคู่กับการพัฒนาความเจริญก้าวหน้า โครงการอันเนื่องมาจากพระราชด าริ
ส่วนใหญ่จะเป็นวิธีการท านุบ ารุงและปรับปรุงสภาพทรัพยากรและสิ่งแวดล้อมให้ดีขึ้นในด้านต่าง ๆ เช่น
อนุรักษ์และพัฒนาทรัพยากรธรรมชาติ ดิน น้ า ป่าไม้ มีสาระโดยสรุปดังนี้

๓.๑ ด้านการอนุรักษ์และพัฒนาทรัพยากรดิน
๓.๒ ด้านการอนุรักษ์ทรัพยากรแหล่งน้ า
๓.๓ ด้านการอนุรักษ์ทรัพยากรป่าไม้

23

โ

ครงการอันเนื่องมาจากพระราชด าริ

โครงการอันเนื่องมาจากพระราชด าริ 6 ประเภท:

๓

.

โครงการด้านสิ่งแวดล้อม

๓.๑ ด้านการอนุรักษ์และพัฒนาทรัพยากรดิน
การขยายพื้นที่เพาะปลูกท าให้พื้นที่การเกษตรที่เหมาะสมได้ใช้ไปเกือบหมด และมีความพยายามบุกรุก

พื้นที่ป่ามากขึ้น จึงได้มีโครงการพัฒนาทรัพยากรธรรมชาติที่เสื่อมโทรมให้ได้ใช้ประโยชน์ เช่น โครงการ
แกล้งดิน ศูนย์ศึกษาพิกุลทอง (จ.นราธิวาส)

24

โครงการแกล้งดิน >>

ปัญหาดินเปรี้ยวในภาคใต้ (จ.นราธิวาส) เนื่องจากดินมีสารประกอบก ามะถัน ที่เรียกว่า สารประกอบไพไรท์ (Pyrite)
ทรงศึกษาวิธี “แกล้งดินให้เปรี้ยว” โดย

1. ให้ดินเปียกและแห้งสลับกัน
2. ใส่ปุ๋ยไนโตรเจน
3. โรยปูนมาร์ล

25

โ

ครงการอันเนื่องมาจากพระราชด าริ

โครงการอันเนื่องมาจากพระราชด าริ 6 ประเภท:

๓

.

โครงการด้านสิ่งแวดล้อม

๓.๒ ด้านการอนุรักษ์ทรัพยากรแหล่งน้ า ทรงเน้นการอนุรักษ์และพัฒนาแหล่งน้ า และทรงพระ

กรุณาโปรดเกล้าฯ ให้ตั้งศูนย์ศึกษาการพัฒนาห้วยฮ่องไคร้อันเนื่องมาจากพระราชด าริ อ.ดอยสะเก็ด
จ.เชียงใหม่ เพื่อค้นคว้าเกี่ยวกับรูปแบบที่เหมาะสมของการพัฒนาพื้นที่ต้นน้ าล าธาร และพระราชทาน
พระราชด าริให้มีการสร้าง “ฝายชะลอความชุมชื้น” (Check Dam) ภายในศูนย์ศึกษาการพัฒนา
ห้วยฮ่องไคร้

26

ฝายชะลอความชุ่มชื้น

(Check Dam)

27

โ

ครงการอันเนื่องมาจากพระราชด าริ

โครงการอันเนื่องมาจากพระราชด าริ 6 ประเภท:

๓

.

โครงการด้านสิ่งแวดล้อม

๓.๓ ด้านการอนุรักษ์ทรัพยากรป่าไม้ ทรงมุ่งมั่นแก้ไข ปรับปรุงและพัฒนาป่าไม้ให้อยู่ในสภาพ

สมบูรณ์ดังเดิม เกิดโครงการพัฒนาและบ ารุงป่าไม้ทั่วประเทศ โดยเฉพาะป่าต้นน้ าล าธาร เพื่อป้องกัน
อุทกภัยและถนอมน้ าไว้เลี้ยงแม่น้ าล าธาร ส าหรับวิธีปลูกป่าอันเนื่องมาจากพระราชด าริมีหลายวิธี เช่น

- การปลูกป่าโดยไม่ต้องปลูก
- ป่า 3 อย่าง ประโยชน์ 4 อย่าง
- ป่าชายเลน เป็นต้น

28

โครงการปลูกป่า

3

อย่างประโยชน์

4

อย่าง

ป่า

3

อย่าง

1. ไม้ใช้สอย
2. ไม้กินได้
3. ไม้เศรษฐกิจ

ประโยชน์

4

อย่าง

1. พออยู่ หมายถึง ไม้เศรษฐกิจปลูกไว้ท าที่อยู่อาศัย และจ าหน่าย
2. พอกิน หมายถึง ปลูกพืชเกษตรเพื่อการกินและสมุนไพร
3. พอใช้ หมายถึง ปลูกไม้ไว้ใช้สอยโดยตรงและพลังงาน เช่น ไม้ฟืน ไม้ไผ่
4. ให้ประโยชน์ต่อระบบนิเวศน์ สร้างความสมบูรณ์และก่อให้เกิดความหลากหลาย
ทางชีวภาพในพื้นที่ (ช่วยอนุรักษ์ดินและน้ า)

29

โ

ครงการอันเนื่องมาจากพระราชด าริ

โครงการอันเนื่องมาจากพระราชด าริ 6 ประเภท:

๔

.

โครงการด้านส่งเสริมอาชีพ

โครงการส่งเสริมอาชีพโดยตรงนั้นมีไม่น้อย เพื่อให้ประชาชนพึ่งตนเองได้ เช่น โครงการฝึกอบรมและ
ถ่ายทอดเทคโนโลยีการเกษตรในหมู่บ้าน โครงการศิลปาชีพพิเศษทั่วประเทศ ฯลฯ โดยเน้นให้เกิด
โครงการที่เหมาะสมกับสภาพพื้นที่ ให้ราษฎรได้อยู่อาศัย และท ากินร่วมกันตามหลักการฟื้นฟูและสร้าง
สมดุลในระบบนิเวศน์ ด้วยการปลูกพืชผสมผสาน ผักกางมุ้ง ลดการใช้สารเคมี เลี้ยงไก่ และประกอบ
อาชีพหัตถกรรม

30

โ

ครงการอันเนื่องมาจากพระราชด าริ

โครงการอันเนื่องมาจากพระราชด าริ 6 ประเภท:

๕

.

โครงการด้านคมนาคมสื่อสาร

การปรับปรุงถนนหนทางในชนบทห่างไกลให้สัญจรไปมาและน าสินค้าออกมาจ าหน่ายภายนอกได้สะดวก
เช่น โครงการสร้างถนนเข้าสู่หมู่บ้านมงคล บ้านหินเหล็กไฟ (ต.ทับใต้ จ.ประจวบฯ) ซึ่งเป็นโครงการ
ด้านการคมนาคมโครงการแรก การแก้ปัญหาการสัญจรของคนในกรุงเทพฯ เช่น โครงการสะพาน
พระราม 8

31

โ

ครงการอันเนื่องมาจากพระราชด าริ

โครงการอันเนื่องมาจากพระราชด าริ 6 ประเภท:

๖

.

โครงการด้านสวัสดิการสังคม

เป็นโครงการเพื่อช่วยเหลือราษฎรให้มีที่อยู่ที่อาศัย ที่ท ากิน และได้สิ่งอ านวยความสะดวกขั้นพื้นฐานจ าเป็น
เพื่อท าให้ราษฎรมีความเป็นอยู่ดีขึ้น โดยจัดหาที่อาศัยและที่ท ากินให้ราษฎร เช่น

o โครงการพัฒนาพื้นที่วัดญาณสังวรารามอันเนื่องมาจากพระราชด าริ จ.ชลบุรี

o โครงการห้วยองคตอันเนื่องมาจากพระราชด าริ จ.กาญจนบุรี เป็นต้น

โ

ครงการหลวง

Royal project

เริ่มต้นโครงการหลวง

50 ปีก่อนหน้านี้...

- บนดอยมีชาวเขาที่ยากจน ด ารงชีวิตด้วยการท าไร่เลื่อนลอย
- พื้นที่ท าไร่เลื่อนลอยในเชียงใหม่ เชียงราย และน่าน 11,560 ตร.ม.
- พ.ศ. 2509 ประเทศไทยมีพื้นที่ปลูกฝิ่น 112,000 ไร่
- พ.ศ. 2502 รัฐบาลออกกฎหมายห้ามสูบฝิ่น

พ.ศ. 2512 พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวเสด็จพระราชด าเนินเยี่ยมหมู่บ้านแม้วดอยปุย

ทรงทราบว่าชาวเขามีรายได้จากการปลูกท้อพื้นเมืองพอๆ กับการปลูกฝิ่น

พระราชทานเงิน 200,000 บาท ให้มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์

โปรดเกล้าฯ ตั้ง “โครงการพระบรมราชานุเคราะห์ชาวเขา” และแต่งตั้งหม่อมเจ้าภีศเดช รัชนีเป็นผู้อ านวยการโครงการ

ต่อมาเปลี่ยนชื่อเป็น “โครงการหลวงพัฒนาชาวเขา” “โครงการหลวงภาคเหนือ” และ “โครงการหลวง”

กระทั่ง พ.ศ. 2535 โปรดเกล้าฯ ตั้งเป็น “มูลนิธิโครงการหลวง”

เริ่มต้นโครงการหลวง

“...เรื่องที่จะช่วยชาวเขาและโครงการชาวเขานั้น มีประโยชน์โดยตรงกับชาวเขา เพื่อจะส่งเสริมและสนับสนุนให้ชาวเขา

มีความเป็นอยู่ดีขึ้น สามารถที่จะเพาะปลูกสิ่งที่เป็นประโยชน์และเป็นรายได้กับเขาเอง ที่มีโครงการนี้จุดประสงค์อย่างหนึ่งก็คือ
มนุษยธรรม หมายถึง ให้ผู้ที่อยู่ในถิ่นทุรกันดารสามารถที่จะมีความรู้และพยุงตัว มีความเจริญได้ อีกอย่างหนึ่งก็เป็นเรื่องช่วยใน
ทางที่ทุกคนเห็นว่าควรจะช่วย เพราะเป็นปัญหาใหญ่คือ ปัญหาเรื่องยาเสพติด ถ้าสามารถช่วยชาวเขาปลูกพืชที่เป็นประโยชน์บ้าง
เขาจะเลิกปลูกยาเสพติด นั่นคือ ฝิ่น ท าให้นโยบายการระงับการปราบปรามการสูบฝิ่นและการค้าฝิ่นได้ผลดี อันนี้ก็เป็นผลอย่างหนึ่ง

ผลอีกอย่างหนึ่งซึ่งส าคัญมากก็คือ ชาวเขาตามที่รู้เป็นผู้ท าการเพาะปลูกโดยวิธีที่จะท าให้บ้านเมืองของเราไปสู่หายนะได้

โดยที่ถางป่าและปลูกโดยวิธีที่ไม่ถูกต้อง ถ้าพวกเราทุกคนไปช่วยเขา ก็เท่ากับช่วยบ้านเมืองให้มีความดี ความอยู่ดีกินดีและปลอดภัย
ได้อีกทั่วประเทศ เพราะถ้าสามารถท าโครงการนี้ได้ส าเร็จ ให้ชาวเขาอยู่เป็นหลักเป็นแหล่ง สามารถที่จะมีความอยู่ดีกินดีพอสมควร
และสนับสนุนนโยบายที่จะรักษาป่าไม้ รักษาดิน ให้เป็นประโยชน์ต่อไป ประโยชน์อันนี้จะยั่งยืนมาก”

กระแสพระราชด ารัสพระราชทาน พ.ศ. 2517

ท าไมจึงพัฒนาชาวเขา ?

แผนที่แสดงที่ตั้งหมู่บ้านชาวเขาบนพื้นที่สูง

ประชากร

1,203,149 คน 226,696 ครัวเรือน

3,881 กลุ่มบ้าน 20 จังหวัด

วัตถุประสงค์

1. ช่วยเหลือราษฎรชาวไทยภูเขาให้มีชีวิตความเป็นอยู่ที่ดีขึ้น

2. ลดการปลูกพืชเสพติด

3. การฟื้นฟูและอนุรักษ์ป่าต้นน้ าล าธาร

พื้นที่ด าเนินงาน

จ านวนหมู่บ้าน

•สถานีวิจัย 4 แห่ง

•ศูนย์พัฒนาโครงการหลวง 38 แห่ง

ในพื้นที่จังหวัด

จ านวนประชากร

369 หมู่บ้าน

เชียงใหม่ เชียงราย แม่ฮ่องสอน ล าพูน และพะเยา

31,810 ครัวเรือน รวม 150,248 คน

พื้นที่ด าเนินงาน

กิจกรรมหลักของมูลนิธิโครงการหลวง

งานวิจัย

เพื่อหาชนิด พันธุ์พืชและพันธุ์สัตว์ วิธีการปฏิบัติ การรักษาการจัดการหลังเก็บเกี่ยว

และการแปรรูป ตลอดจนสภาพสังคมและสิ่งแวดล้อม

ส่งเสริมและพัฒนาชีวิตความเป็นอยู่ของชาวเขาและการฟื้นฟูป่าต้นน้ าล าธาร

การจัดการหลังการเก็บเกี่ยว การแปรรูปผลผลิต การขนส่ง

และการจ าหน่ายผลผลิตของเกษตรกร

งานพัฒนา

งานตลาด

ความสัมพันธ์ของ การวิจัย พัฒนา และการตลาด โครงการหลวง

การวิจัย

การจัดการ

หลังการเก็บเกี่ยว
และการตลาด

การถ่ายทอด
เทคโนโลยีและ

การวางแผนการผลิต

มาตรฐานอาหารปลอดภัย

- การประชุมกลุ่มประจ าเดือน

- การเยี่ยมเยียน

- การฝึกอบรม

- ความต้องการของตลาด

- ศึกษาและวิเคราะห์ปัญหา

* คุณภาพผลผลิต

* การจัดการหลังการเก็บเกี่ยว

- แผนการวางแผนการผลิตและการตลาด

- การติดตามและรายงานผลผลิตก่อนเก็บเกี่ยว

การปลูกผัก ผลไม้ และดอกไม้โครงการหลวง

• เกษตรกรใช้บริโภค และสร้างรายได้แก่ครัวเรือน

• เกษตรกรสามารถเลือกปลูกพืชหลายชนิดตามความเหมาะสมต่อสภาพภูมิสังคม

• การปลูกภายใต้ระบบการอนุรักษ์ดินและน้ า

- แปลงหญ้าแฝก

- ขั้นบันได แนวคันดินรับน้ าขอบเขา

การวิจัยและพัฒนาพืชผักผลไม้

•ศึกษาชนิดและพันธุ์พืชผักที่เหมาะสมกับสภาพแวดล้อมบนพื้นที่สูง และตามความต้องการของตลาด

•พัฒนาเทคโนโลยีใหม่เพื่อเพิ่มผลผลิตและคุณภาพและเป็นมิตรต่อสิ่งแวดล้อม

•ลดต้นทุน

•แก้ไขปัญหาที่เกิดขึ้นแก่เกษตรกร

•ปัจจุบันมีพืชผักส่งเสริมให้แก่เกษตรกรปลูก 68 ชนิด

•อยู่ในระหว่างงานวิจัยและพัฒนา 61 ชนิด

• เพื่อการบริโภคและสร้างรายได้แก่ครัวเรือน
• เพื่อปกคลุมดินในพื้นที่ลาดชัน ลดการชะล้างของผิวหน้าดิน
• เพื่อเกษตรมีอาชีพถาวรเป็นหลักแหล่งไม่โยกย้ายถิ่นฐาน

การวิจัยและพัฒนาพืชผักผลไม้

การวิจัยและพัฒนาพืชผักผลไม้

การวิจัยและพัฒนาโรงเรือนและ

ระบบการปลูกผักในโรงเรือน

การวิจัยและพัฒนาพืชผักผลไม้

ปัจจุบันเกษตรกรในโครงการหลวง ร้อยละ 70 ปลูกพืชผักในโรงเรือน 2,000 โรงเรือน

•โรงเรือนต้นทุนต่ า

•ระบบการปลูกผักในโรงเรือนของพืชผักแต่ละชนิด

“ศูนย์ศึกษาการพัฒนาอันเนื่องมาจากพระราชด าริ” เป็นโครงการอันเนื่องมาจากพระราชด าริที่

พระบาทสมเด็จพระบรมชนกาธิเบศร มหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร ทรงใช้ หลักการพัฒนา
ที่ต้องเป็นไปตามขั้นตอนโดยค านึงถึงสภาพแวดล้อมทางภูมิศาสตร์และสังคมวิทยาของแต่ละท้องถิ่นที่มี
ความแตกต่างกันด้วยเสมอ ดังพระราชด ารัสในพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ความตอนหนึ่งว่า...

“...การพัฒนาจะต้องเป็นไปตามภูมิประเทศทางภูมิศาสตร์ และภูมิประเทศทางสังคมศาสตร์ในสังคมวิทยา

ภูมิประเทศตามสังคมวิทยา คือนิสัยใจคอของคนเรา จะไปบังคับให้คนคิดอย่างอื่นไม่ได้ เราต้องแนะน า เราเข้าไป
ช่วยโดยที่จะคิดให้เขาเข้ากับเราไม่ได้ แต่ถ้าเราเข้าไปแล้ว เราเข้าไปดูว่าเขาต้องการอะไรจริงๆแล้วก็อธิบายให้เขา
เข้าใจหลักการของการพัฒนานี้ก็จะเกิดประโยชน์อย่างยิ่ง...”

ศู

นย์ศึกษาการพัฒนาอันเนื่องมาจากพระราชด าริ

พระบาทสมเด็จพระบรมชนกาธิเบศร มหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร ทรงวางรากฐานการพัฒนา

โดยมีเป้าหมายที่ส าคัญคือ ความเป็นอยู่ที่ดีขึ้นของราษฎร ซึ่งจะต้องพัฒนาชุมชนให้มีความเข้มแข็งก่อน
เพื่อให้ประชาชนสามารถพึ่งตนเองและจะต้องสอดคล้องกับการอนุรักษ์และพัฒนาทรัพยากรสิ่งแวดล้อมอย่างคุ้มค่า
และยั่งยืน ตลอดจนส่งเสริมความรู้ เทคนิค วิชาการ อันทันสมัย เรียบง่าย ประหยัด ถูกต้องตามหลักวิชาการ
ค านึงถึงสภาพแวดล้อมทางด้านภูมิศาสตร์และสังคมวิทยาของแต่ละท้องถิ่นที่มีความแตกต่างกันด้วยเสมอ

จึงได้พระราชทานพระราชด าริให้จัดตั้งศูนย์ศึกษาการพัฒนาอันเนื่องมาจากพระราชด าริขึ้นตามภูมิภาคต่างๆ

จ านวน 6 ศูนย์ท าหน้าที่เสมือน “พิพิธภัณฑ์ธรรมชาติที่มีชีวิต” ที่รวบรวมสรรพวิชาในการศึกษา ค้นคว้า ทดลอง
วิจัย วิธีการแก้ปัญหาด้านเกษตรกรรมที่ครอบคลุมปัญหาเรื่องน้ า ดิน และป่าไม้

ศู

นย์ศึกษาการพัฒนาอันเนื่องมาจากพระราชด าริ

การจัดตั้ง “ศูนย์ศึกษาการพัฒนาอันเนื่องมาจากพระราชด าริ” ตามภูมิภาคต่างๆ จ านวน ๖ ศูนย์

มีแนวทางและวัตถุประสงค์ตามพระราชด าริ ดังนี้

o “...เป็นการสาธิตการพัฒนาเบ็ดเสร็จ หมายถึง ทุกสิ่งทุกอย่างทุกด้านของชีวิตประชาชนที่จะหาเลี้ยงชีพในท้องที่

จะท าอย่างไร และได้เห็นวิทยาการแผนใหม่จะสามารถที่จะหาดูวิธีการ จะท ามาหากินให้มีประสิทธิภาพ...”

o “...ด้านหนึ่งก็เป็นจุดประสงค์ของศูนย์ศึกษาก็เป็นสถานที่ส าหรับค้นคว้าวิจัยในท้องที่ เพราะว่าแต่ละท้องที่ สภาพฝนฟ้า

อากาศ และประชาชนในท้องที่ต่าง ๆ กัน ก็มีลักษณะแตกต่างกันมากเหมือนกัน...”

o “...กรมกองต่างๆที่เกี่ยวข้องกับชีวิตประชาชนทุกด้าน ได้สามารถแลกเปลี่ยนความคิดเห็น ปรองดองกัน ประสานกัน ตาม

ธรรมดาแต่ละฝ่ายต้องมีศูนย์ของตน แต่ว่าอาจจะมีงานถือว่าเป็นศูนย์ของตนเอง คนอื่นไม่เกี่ยวข้อง และศูนย์ศึกษาการ
พัฒนาเป็นศูนย์ที่รวบรวมก าลุงทั้งหมดของเจ้าหน้าที่ทุกกรม กอง ทั้งในด้านเกษตรหรือในด้านสังคม ทั้งในด้านหางานการ
ส่งเสริมการศึกษามาอยู่ด้วยกัน ก็หมายความว่าประชาชนซึ่งจะต้องใช้วิชาการทั้งหลายก็สามารถที่จะมาดู ส่วนเจ้าหน้าที่จะ
ให้ความอนุเคราะห์แก่ประชาชนก็มาอยู่พร้อมกันในที่เดียวกันเหมือนกัน ซึ่งเป็นสองด้าน ก็หมายถึงว่าที่ส าคัญปลายทางคือ
ประชาชนจะได้รับประโยชน์และต้นทางของผู้เป็นเจ้าหน้าที่จะให้ประโยชน์...”

๑. ศึกษา ค้นคว้า ทดลอง วิจัย เพื่อแสวงหาแนวทางและวิธีการพัฒนาทางด้านต่างๆ ให้เหมาะสมสอดคล้องกับ

สภาพแวดล้อมที่แตกต่างกัน ศูนย์ศึกษาการพัฒนาฯ จึงเปรียบเสมือน “ตัวแบบ” ของความส าเร็จ ที่จะเป็น
แนวทางและตัวอย่างของผลส าเร็จให้แก่พื้นที่อื่นๆ โดยรอบได้ท าการศึกษา

๒. แหล่งผสมผสานวิชาการและการปฏิบัติเป็นแหล่งความรู้ของราษฎร แหล่งศึกษาทดลองของเจ้าหน้าที่ผู้ปฏิบัติงาน

และแลกเปลี่ยนถ่ายทอดประสบการณ์และแนวทางแก้ไขปัญหาระหว่างคน 3 กลุ่มคือ นักวิชาการ เจ้าหน้าที่ซึ่ง
ท าหน้าที่พัฒนาส่งเสริม และราษฎร

๓. การพัฒนาแบบผสมผสานด้วยวิธีคิดแบบสหวิทยาการ เป็นแบบจ าลองของพื้นที่และรูปแบบการพัฒนาที่ควรจะ

เป็นเพื่อเป็นตัวอย่างว่าในพื้นที่และรูปแบบการพัฒนาพื้นที่จะสามารถใช้ประโยชน์อย่างเต็มที่ได้โดยวิธีใดบ้าง มิใช่
การพัฒนาเฉพาะทางใดทางหนึ่ง แต่พยายามใช้ความรู้มากสาขามากที่สุด ซึ่งก่อให้เกิดประโยชน์สูงสุดในพื้นที่
นั้น ๆ

ศู

นย์ศึกษาการพัฒนาอันเนื่องมาจากพระราชด าริ

๔. เน้นการประสานงาน การประสานแผน และการจัดการระหว่างกรม กอง และส่วนราชการต่างๆ เนื่องจาก

กระบวนการพัฒนาและ ระบบราชการไทยมีปัญหานี้โดยพื้นฐาน เป็นสิ่งบั่นทอนประสิทธิภาพและผลส าเร็จของ
งานลงอย่างน่าเสียดาย

๕. ศูนย์บริการแบบเบ็ดเสร็จ (one stop service) กล่าวคือ ศูนย์ศึกษาการพัฒนาฯ มีการศึกษาทดลอง

และสาธิต ให้เห็นถึง ความส าเร็จของการด าเนินงานพร้อมๆกันในทุกด้าน ทั้งด้านการเกษตร ปศุสัตว์ ประมง
ตลอดจนการพัฒนาทางด้านสังคม และงานศิลปาชีพ ในลักษณะของ “พิพิธภัณฑ์ธรรมชาติที่มีชีวิต” เมื่อ
ผู้สนใจเข้าไปศึกษาดูงานโดยจะมีให้ดูได้ทุกเรื่องในบริเวณศูนย์ศึกษาการพัฒนาฯทั้งหมด ผู้สนใจหรือเกษตรกรจะ
ได้รับความรู้รอบด้าน อีกทั้งมีความสะดวก รวดเร็ว ซึ่งน าไปสู่การได้รับประโยชน์สูงสุด

ศู

นย์ศึกษาการพัฒนาอันเนื่องมาจากพระราชด าริ

ศูนย์ศึกษาการพัฒนาอันเนื่องมาจากพระราชด าริแต่ละแห่ง ล้วนมีลักษณะปัญหา “เฉพาะ” แตกต่างกันในแต่ละภูมิภาค ดังนี้

o ศูนย์ศึกษาการพัฒนาเขาหินซ้อนอันเนื่องมาจากพระราชด าริ จังหวัดฉะเชิงเทรา

ปัญหาเกิดจากการตัดป่าแล้วปลูกพืชไร่ เช่น ข้าวโพด และมันส าปะหลัง ซึ่งท าให้ดินจืดและกลายเป็นทราย
ในฤดูแล้งจะมีการชะล้างเนื่องจากลมพัด ในฤดูฝนจะมีการชะล้างเนื่องจากน้ าเซาะ

o ศูนย์ศึกษาการพัฒนาพิกุลทองอันเนื่องมาจากพระราชด าริ จังหวัดนราธิวาส

เนื่องจากเป็นสภาพป่าพรุเก่า ดินประกอบด้วยพืชที่ทับถมลงมาเป็นเวลานานผสมกับน้ าทะเล มีผลท าให้ดินที่มีแร่ก ามะถัน
เมื่อสัมผัสกับอากาศก็กลายเป็นออกไซด์ และเมื่อผสมกับน้ าก็กลายเป็นกรดก ามะถัน (Sulfuric Acid)

o ศูนย์ศึกษาการพัฒนาอ่าวคุ้งกระเบนอันเนื่องมาจากพระราชด าริ จังหวัดจันทบุรี

เกิดปัญหาดินเค็มเพราะน้ าทะเลขึ้นถึง

ศู

นย์ศึกษาการพัฒนาอันเนื่องมาจากพระราชด าริ

ศูนย์ศึกษาการพัฒนาอันเนื่องมาจากพระราชด าริแต่ละแห่ง ล้วนมีลักษณะปัญหา “เฉพาะ” แตกต่างกันในแต่ละภูมิภาค ดังนี้

o ศูนย์ศึกษาการพัฒนาภูพานอันเนื่องมาจากพระราชด าริ จังหวัดสกลนคร

ต้นเหตุจากการตัดไม้ท าลายป่า ท าให้ขาดน้ าในฤดูแล้ง ส่วนฤดูฝนน้ าไหลแรงชะล้างหน้าดิน ดินผิวบางลงและเกิดเกลือในดิน

o ศูนย์ศึกษาการพัฒนาห้วยฮ่องไคร้อันเนื่องมาจากพระราชด าริ จังหวัดเชียงใหม่

ปัญหาจากการท าลายป่า ในฤดูฝนจะมีการชะล้าง เนื่องจากน้ าเซาะจนเหลือแต่หิน กรวด

o ศูนย์ศึกษาการพัฒนาห้วยทรายอันเนื่องมาจากพระราชด าริ จังหวัดเพชรบุรี

สาเหตุจากการตัดไม้และการปลูกพืชไร่ จนดินจืดกลายเป็นทราย เมื่อถูกลมและน้ าชะล้างไปหมด เหลือแต่ดินดานไร้ประโยชน์

ศู

นย์ศึกษาการพัฒนาอันเนื่องมาจากพระราชด าริ

กิจกรรมท้ายบทเรียน

:

◦ ให้นักศึกษาแบ่งกลุ่ม (กลุ่มละ 5-6 คน)
◦ เพื่อศึกษารายละเอียดเนื้อหาเรื่อง ศูนย์ศึกษาการพัฒนาอันเนื่องมาจากพระราชด าริ ดังนี้

 ศูนย์ศึกษาการพัฒนาเขาหินซ้อนอันเนื่องมาจากพระราชด าริ
 ศูนย์ศึกษาการพัฒนาพิกุลทองอันเนื่องมาจากพระราชด าริ
 ศูนย์ศึกษาการพัฒนาอ่าวคุ้งกระเบนอันเนื่องมาจากพระราชด าริ
 ศูนย์ศึกษาการพัฒนาภูพานอันเนื่องมาจากพระราชด าริ
 ศูนย์ศึกษาการพัฒนาห้วยฮ่องไคร้อันเนื่องมาจากพระราชด าริ
 ศูนย์ศึกษาการพัฒนาห้วยทรายอันเนื่องมาจากพระราชด าริ

◦ กลุ่มละ 1 เรื่อง โดยศึกษาถึงประวัติความเป็นมาของศูนย์ฯ ที่ตั้ง ภารกิจหลัก และผลงานที่โดดเด่น
◦ โดยจัดท าเนื้อหาสรุปเป็นเอกสาร พร้อมตัวแทนน าเสนอหน้าชั้นเรียน กลุ่มละไม่เกิน 5 นาที

2. โครงการปลูกหญ้าแฝก

ภาพจาก เรารักพระเจ้าอยู่หัว

พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวภูมิพลอดุลยเดช รัชกาลที่ 9 ได้ทรงศึกษาเรื่องการใช้หญ้าแฝกใน
การอนุรักษ์ดินและน้ าจากเอกสารของธนาคารโลก ที่นาย Richard Grimshaw ได้ทูลเกล้าฯ
ถวาย และพระองค์ได้พระราชทานพระราชด าริเกี่ยวกับหญ้าแฝก โดยให้ทรงทดลองปลูกหญ้าแฝก
เพื่อป้องกันการพังทลายของดิน จนปัจจุบันมีหน่วยงานกว่า 50 หน่วยงาน ด าเนินงานสนอง
พระราชด าริการพัฒนาและรณรงค์การใช้หญ้าแฝก ส่งผลให้การด าเนินงานก้าวหน้ามากขึ้น
ตามล าดับ

3. โครงการหน่วยแพทย์พระราชทาน

ภาพจาก kanchanapisek

พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวภูมิพลอดุลยเดช รัชกาลที่ 9 พระราชทานโครงการแพทย์หลวง
พระราชทาน เมื่อปี พ.ศ. 2510 โดยที่มีการจัดเจ้าหน้าที่แพทย์ พยาบาล เครื่องมือเครื่องใช้ เพื่อ
ตรวจรักษาราษฎรในถิ่นทุรกันดารโดยไม่คิดมูลค่า และอบรมหมอหมู่บ้านเพื่อแก้ไขปัญหาสุขภาพ
ของประชาชน

4. โครงการสารานุกรมไทยสําหรับเยาวชน

ภาพจาก kanchanapisek

โครงการสารานุกรมไทยส าหรับเยาวชน ได้จัดท าขึ้นตามพระราชประสงค์ในพระบาทสมเด็จพระ
เจ้าอยู่หัวภูมิพลอดุลยเดช รัชกาลที่ 9 โดยจัดขึ้นเป็นรูปเล่ม และบางส่วนได้เผยแพร่ออนไลน์ อัน
รวบรวมเนื้อหาจากหลายสาขาวิชา โดยที่ฉบับปกติมีทั้งหมด 37 เล่ม และฉบับเสริมการเรียนรู้มี
ทั้งหมด 20 เล่ม

5. ทุนมูลนิธิอานันทมหิดล

ภาพจาก kanchanapisek

พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวภูมิพลอดุลยเดช รัชกาลที่ 9 ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าโปรด
กระหม่อมพระราชทานพระราชทรัพย์ส่วนพระองค์จัดตั้งมูลนิธิอานันทมหิดล ในปี พ.ศ. 2502
เพื่อให้นิสิตนักศึกษาที่มีผลการเรียนดีเด่น ได้มีโอกาสไปศึกษาหาความรู้ชั้นสูงในต่างประเทศ และ
น าองค์ความรู้ที่ได้มาช่วยพัฒนาประเทศต่อไป

6. แนวคิดเศรษฐกิจพอเพียง : เกษตรทฤษฎีใหม่

ภาพจาก เรารักพระเจ้าอยู่หัว

พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวภูมิพลอดุลยเดช รัชกาลที่ 9 ได้พระราชทานแนวพระราชด าริเรื่อง
เกษตรทฤษฎีใหม่ โดยเป็นตัวอย่างการใช้หลักเศรษฐกิจพอเพียงในขั้นต้น โดยการท าเกษตรทฤษฎี
ใหม่นี้ แบ่งออกเป็น 3 ขั้นได้แก่ ขั้นต้น คือ การแบ่งพื้นที่ออกเป็น 4 ส่วน ตามอัตรา 30-30-
30-10 เพื่อขุดเป็นสระกักเก็บน้ า 30% ปลูกข้าวในฤดูฝน 30% ปลูกไม้ผล ไม้ยืนต้น พืชผัก
สมุนไพร 30% และเป็นที่อยู่อาศัยอีก 10%

จากนั้นจึงเป็นเกษตรทฤษฎีใหม่ขั้นที่สอง คือการให้เกษตรกรรวมกันในรูปแบบของกลุ่ม สหกรณ์
เพื่อด าเนินการในด้านการผลิต การตลาด ความเป็นอยู่ สวัสดิการ การศึกษา จากนั้นจึงเป็นเกษตร
ทฤษฎีใหม่ขั้นที่สาม คือการติดต่อประสานงาน จัดหาแหล่งเงินทุน เพื่อใช้ลงทุนพัฒนาคุณภาพ
ชีวิตต่อไป

7. โครงการส่วนพระองค์สวนจิตรลดา

ภาพจาก ku.ac.th

พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวภูมิพลอดุลยเดช รัชกาลที่ 9 ได้พระราชทานทรัพย์ส่วนพระองค์
สร้างโครงการอันหลากหลายในโครงการส่วนพระองค์สวนจิตรลดา ซึ่งแบ่งออกเป็น 2 ประเภทคือ
โครงการแบบไม่ใช่ธุรกิจ เพื่อพัฒนาประสิทธิภาพการผลิตทางการเกษตร และโครงการกึ่งธุรกิจ
อาทิ โรงโคนมสวนจิตรลดา, โรงนมผงสวนดุสิต, น้ าผึ้งสวนจิตรลดา เป็นต้น

8. โครงการฝนหลวง

ภาพจาก dit.dru.ac.th

พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวภูมิพลอดุลยเดช รัชกาลที่ 9 ทรงมีพระราชด าริส่วนพระองค์ในเรื่อง
การจัดท าฝนหลวง เพื่อบรรเทาปัญหาขาดแคลนน้ าในการเกษตร โดยมีการค้นคว้าทดลอง
ปฏิบัติการฝนหลวงขึ้น ซึ่งจะใช้สารเคมีโปรยในท้องฟ้า จนกระทั่งไอน้ าอิ่มตัวและกลั่นตัวออกมา
กลายเป็นเม็ดฝน

9. กังหันน ําชัยพัฒนา

ภาพจาก ส านักหอจดหมายเหตุแห่งชาติ

ภาพจาก chaipat.or.th

พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวภูมิพลอดุลยเดช รัชกาลที่ 9 ได้มีพระราชด าริให้มูลนิธิชัยพัฒนา
ด าเนินการวิจัย และพัฒนากังหันน้ าชัยพัฒนาขึ้น เพื่อบ าบัดน้ าเสียด้วยวิธีการเติมอากาศ ท าให้น้ า
เสียกลายเป็นน้ าดี และสามารถประยุกต์ใช้ในการอุปโภคบริโภคของประชาชน น้ าเสียจากโรงงาน
อุตสาหกรรม และเพิ่มออกซิเจนให้บ่อเพาะเลี้ยงสัตว์น้ าทางการเกษตร