Презентация без названия

​Qaraxaniyler mámleketi

​X àsirdiń II yarımında Samaniyler mámleketi kúshsizlene baslaydı bul jaģdaydan Jetisuw hàm Qashģarda jasawshı Qarluq, Yaģma, Chiģil sıyaqlı túrkiy qáwimler ònimli paydalanadı hàm olar Qaraxaniyler mamleketin dùzedi.Sol dàwirde Isfijab(Sayram) hàkimi Bilgakul òzin qaģan dep atap, joqarı húkimdarlıqqa dawagerlik etedi. Biraq Samaniyler Isfijabtı basıp aldı.Ismayıl Samaniy Tarazdi iyelegennen soń túrkiy qawimler Batıs Qashģar jerlerine sheginige májbúr boldı.

Bilgakuldiń "qara" degen laqabı bolģan.Tariyxshılar qaraxaniylardiń atı Bilgakulģa baylanıslı "qaraxan" delinse kerek, degen shamalaw bar.Bilgakuldiń àwladlari tárepinen birneshe màrte Mawarawnaxrģa hújimler bolıp turdı. Qaraxaniylerdiń Mawarawnaxrģa tolıq húkimranlıģı X àsirdiń 40-jıllarında ornatılǵan. Sotuk Buģraxan dàwirinde Qaraxaniyler Islam dinin qabıl etken.

Pútkil Tyan-Shan hàm Jetisuw iyelep bolınģannan soń, qaraxaniyler Samaniyler mámleketi quramında bolģan Mawarawnaxrģa àskeriy jùrisler uyımlastıradı.Olar tez arada Ferǵana hàm Isfijabtı basıp aladı.Olar Samaniylerge tiyisli bolģan múlklerdiń úlken bòlegin atap aytqanda Samarqand hàm Buxaranı da iyeleydi. X àsir aqırında Samaniyler mámleketi ornına eki jańa mámleket jùzege keldi: Qashqardan Àmiwdaryaģa shekem Qaraxaniyler, Arqa Hindistannan Kaspiy teńizi qublasına shekem Ğaznawiyler.

X àsir II yarımında alıp barılģan áskeriy júrisler nátiyjesinde Qaraxaniyler shıǵıs baģdarda Balxash kòlinen Shershen daryasına shekem aymaqlardı(Shıǵıs Tùrkstan) boysındıradı.Batıs baģdarda bolsa Isfijab, Òzgand, Murģab dáryası tómengi aģimlarina shekemgi aymaqlardı iyeleydi. 1005-jılı Qaraxaniyler Samarqand, Buxarad hàm Àmiwdaryaģa shekem bolģan aymaqlardı basıp aldı.Qaraxaniylerdiń Turandaģı húkimdarlıģı 200 jıl dawam etedi.Qaraxaniylerdiń siyasiy orayı Balasoģun hàm Qashqar bolǵan.

Qaraxaniyler dinastiyasinda Ibrahim Nasir òz qayırqomlıģı menen dańq shıǵarǵan edi.Ol 1066-jılı Samarqandtaģı bir emlewxanaģa eki karwan saraydı sawģa(waqım) etken.Basqa bir dereklerde Ibrahim Nasir Samarqandta qurılǵan medreseni tàmiylew ushın oģan ùsh miymanxana, bir karwan saray, bir er adamlardıń monshası, suw ayırgısh, juzimzar, bir qansha egin jerlerden keletuģin dáramattı waqım etip bergen.

Qaraxaniyler doslıq qatnasıqlar ornatıw tárepdarı ekenligin bildirip,qońsısı ǵaznawiyler menen elshilik baylanısların ornatadı. Biraq, bunday qatnasıqlar uzaqqa sozılmadı.Qaraxaniyler ǵaznawiyler qaramaǵındaǵı aymaqlarǵa birneshe mártebe basqınshılıq hújimlerin uyımlastıradı. Lekin bul júrisler nátiyjesiz tamamlanadı.1008-jılı Maxmud Ǵaznawiydiń ózi 500 sawashqa úyretilgen pillerge iye bolǵan úlken armiya menen qaraxaniylerge qarsı shıǵadı hám olardıń armiyasın pútkilley joq etedi. Sonnan keyin qaraxaniyler Xorasanǵa áskeriy júris uyımlastırmaydı. Termiz, Qabadiyan, Xuttalon sıyaqlı Ámiwdáryadan arqadaǵı jerler ǵaznawiylerdiń qaramaǵında qaladı.

Qaraxaniyler dáwirinde oraylasqan mámleket basqarıwı hàlsireydi sebebi basqarıwda múlkshilik forması engiziledi yaǵnıy wálayatlar dinastiya wákillerine bòlip beriledi. Mámleket basqarıwı eki bólimnen: Saray hàm Diywannan ibarat bolģan. Wálayatlardı takinler basqarģan.Takin(tegin) ataması dàslep àyyemgi tùrkiylerde taxt miyrasxorına baylanıslı qollanılıp keyin ala àskeriy làshlerbasılar ataģi sıpatında da qollanılǵan.

Mámlekette joqarı húkimdar "qaraxan" delingen. Àyyemde turkiykerde "qara" sòzi "ulli" degen mánisti ańlatqan.Sonday-aq joqarı húkimdar tawģashqan,buģraxan,arıslanxan atları menen de atalģan.Xanlıq taxtına dinastiyaniń eń jası ùlken adamı otırģan.XI ásirdiń úshinshi shereginde qaraxaniyler siyasiy birligi ekige: batıs (Samarqand, Buxara, Xuttalon, Shaǵaniyan,Shash-Ilok) hám shıǵıs (Jetisuw, Shıǵıs Túrkstan) qaǵanlıqlarına bólinip ketedi.

Qaraxaniyler dáwirinde de oraydaǵı (saraydaǵı) basqarıw sistemasına úlken itibar berilgen.Bunda hajibler xızmeti ayrıqsha orın tutqan. Samaniylerden parqı qaraxaniyler dáwirinde hajibler, tiykarınan, joqarı húkimdar, wálayat hákimleriniń mámleket hám puqaralıq jumısları boyınsha eń jaqın másláhátshileri esaplanǵan.

Qaraxaniyler dáwirinde dıyqanshılıq jaqsı rawajlanģan àsirese, Buxara, Samarqand, Ferǵana, Tashkent wálayatlarında dástúrlik diyqanshılıq joqarı dárejede bolǵan.Ònermentshiliktiń 30dan artıq túrleri bolģan.Samarqand hàm Buxarada tayarlanģan,paxtadan toqılǵan gezlemeler aymaqtada hàm shet ellerde belgili bolģan.

Maxmud Qashģariydiń Devoni luģotit-turk shıǵarması Qaraxaniyler dáwirinde (XI àsir) jazılǵan, bul shıǵarma Qaraxaniyler dáwirin izertlewde àhmiyetli derek esaplanadı. Shıģarmanıń qımbatlı tàreplerinen biri onda avtor tárepinen sizilģan dunya kartasi bar edi.Karta dońgelek sheńber formasında bolıp,orayda Shıǵıs Turkstan, Jetisuw aymaqları, onıń tòrt baǵdarında hár túrli qalalar, mámleketler, teńizler,kòller, daryalar jaylasqan.

Yusup Xas Hajib "Qutadgu bilig" shıǵarması avtorı bolıp, Balasoģunda tuwılǵan."Qutadgu bilig"ti Qashqarda tamamlap, sol dàwirdegi Qaraxaniyler húkimdari Tawgashxan sarayına alip keledi. Húkimdar shıǵarmanı unatıp qaladı hàm Yusuf Xas Hajibke Xas Hajiblik lawazımın beredi.

Multiple Choice

Bilgakul qayerdin hakimi edi?

• Samarqand

• Buxara

• Isfijab

• Fergana