Оқу сауаттылығы 04.04

I. Бразилия елінде жылына екі рет, дәлірек айтқанда, ақпан және наурыз айлары аралығында Амазона өзені сағасында Атлантикалық мұхиттан тұзды, анағұрлым ауыр судың келгені байқалады. Мұхит суы өзен ағымымен кездесіп, өзен суын ығыстыра бастайды. Соның нәтижесінде, биіктігі 6 метрге жететін алып толқындар пайда болады.

         II. Көктем кезінде Дания елінде таңғажайып оқиға болады: барлық аймақтардан ұшып келген миллионнан астам еуропалық қараторгай күн батпай тұрып үлкен топқа жиналады екен. Оңтүстіктен ұшып келген қараторғайлар күні бойы көк шалғында болып, кешкісін аспан төрінде топтық би билейді екен. Даттықтар бұл құбылысты «Қара Күн» деп атаса керек. Аталған құбылысты наурыз айынан бастап, сәуір айының ортасына дейін тамашалауға болады.

 

1.Мәтіндегі негізгі ой қандай?

• Бразилия өзендерімен таныстыру

• Табиғаттағы керемет кұбылыстарды сурегтеу

• Дания елінін тұрмыс-тіршілігін баяндау

• Өзендегі толқындарды ығыстыру

2.«Қара Күн» құбылысын тамашалауға болатын мезгіл

• Жаз

• Қыс

• Көктем

• Қара күз

   

Қанағатсыздық

Баяғыда Жетісудан шықкан екі жолаушы Бұхараға бет алған екен. Бірі дәулетті, аты Жалғыз деген кісі екен. Екіншісі кедейлеу, аты Тәңірберген болса керек. Дәулеттісі аты күйлі болған соң баратын жеріне тезірек жету үшін атын қамшылап, ұзап кетеді. Екіншісі асыкпай, атын шалдырып, жайлап жүре береді.

Бірнеше күн өткенде Жалғыз тамақсаулығына басып, жолға алған азығып жеп тауысады. Содан бір тояйын деп астындағы атын сояды. Оның етін түн ішінде қорқау қасқырлар жеп кетеді. Көліксіз қалған соң барар жеріне қалай жетсін, не аты, не тамағы жоқ, өлімші халде жатқанда Тәңірберген жетеді. Аты тың, азғантай малтасын қанағат еткен. Сөйтіп, ол Жалғызды мінгестіріп, малтасын бөлісіп, барар жерлеріне жетеді. Тәңірберген болмаса, анау айдалада қалғандай екен. Жұрт арасында “қанағат қарын тойғызады, канағатсыздык жалғыздың атын сойғызады” деген сөз содан қалыпты.

 

3. Мәтінде жауабы бар сүрақ

• Тәңірберген жолға қандай азық алды?

• Екі жолаушы жолға қайдан шықты?

• Екі жолаушы Бұхараға жетті ме?

• Екі жолаушы Бұхарадан қашан қайтты?

4. Мәтіндегі Тәңірбергеннің іс-әрекетіне қатысты мақал

• Адасқан жігіт жол таппас.

• Асықпаған арбамен қоянға жетеді.

• Ерлік білекте емес, жүректе.

• Жаксы болсаң - жақын көп.

5. Мәтіндегі «ат шалдыру» сөзінің мағынасы

• Атын жетектеу

• Атын тынықтыру

• Атын баяу жүргізу

• Атын жорға жүріске салу

6. Байға қатысты нұска

• Бірбеткейлік

• Қамсыздық

• Қанағатшылдық

• Ашкөздік

1. Жаршының даусын күтіп тұрған, бастарына өңкей қызыл, көк, ақ шыт үшкілдеп байлаған балалар кекілдерін бунап, үкі таққан аттарын ойнақтатып шыға берді. Жеңіл ер-тоқымды жарау аттар әсем билеп: бір қырындап, ойқастап, ауыздықтарын қарш-қарш шайнап, енді бірі ортекеше орғып, кейбірі қайраңға шыққан балықша жондары жалт-жұлт етіп аласұрып, шыр көбелек айналып тулап, көкке шаншыла карғып, ұзақ жарысты сезіп, қатты-қатты пысқырып, түра қалып шегіншектеп, жер тарпып, өздеріне қадалған мың-мың көздің алдынан лек-легімен өте берді.

         2. Мойнын соза қараған, аттарға ұмтыла түсіп, кейін ығысып тәртіпке келтірген аттылардың қамшысынан жасқанған жұрт шулап тұр.

-        Әне, Құлайкөк пен Топайкөк!

-        Әй, ана бір сүліктей кара кімдікі?

-        Ана қазмойын - біздің Көкдауыл!.. - дескен жұрт, астыңғы ерні салпиып, жай басып, марғау аяңдап, кекіліндегі тұмарға таққан медалі жарқырап топ арасында Құлагер өте бергенде гу етіп, орындарынан тұрып кетті.

         3. Жаршының жағында тыным жоқ: «Бас бәйге - бір тайтұяқ алтын, боталы інген, тай, құлынымен бір үйір жылқы; екінші - бір атан түйе, он құлынды бие; үшінші - бір қоспақ, бес құлынды бие, он қой; төртінші - үш құлынды бие, бес қой; бесінші - бір құлынды бие, күміс кесе... Бас бәйгеге ояздың медалі бар, екіншіге күміс сағат, үшіншіге күміс таяқ...»

         4. Ақан бәйгеші балаларға біраз еріп, Мөңкені тоқтатып алды да:

- Ал, қарағым, жолың болсын! Атқа шабудың әдісін білесің ғой. Дегенмен мына бәйгенің сұрқы бөлек. Байқа, Құлагерді тым қыспа, шаң қаптырып топ ортасына, ыққа түсе көрме, жел жағында отырғайсың. Түйетастан аса бере тақымды бір қысып, қарқындатып ал да, Көкөзекке бұрын түс. Ойлы-қырлы өзек ішінде атыңды сәл теже. Сүріндіріп алма. Одан шыға бере Құлагердің көзін бір сүртіп, қиқуды салып, басын еркін қоя берсен, ар жағын қанатымның өзі-ақ көрсетеді, - деп Құлагердің мойнынан құшақтады.

 

7.Мәтін мазмұнына сәйкес мақал

• Ер - намысының құлы.

• Ер атағын ел сақтар

• Ер қанаты - ат.

• Түпкі айылдың батқанын

  Иесі білмес, ат білер.

8. Мәтінде не туралы айтылған?

• Балуан күресі

• Жаршылар сайысы

• Ат баптаушылары

• Ат жарысы

9. Барлық жүлдегерлерге ортақ тігілген бағалы сый

• Күміс

• Жылқы

• Алтын

• Түйе

10. Мәтіннің стилі

• Ауызекі сөйлеу стилі

• Ресми іс-қағаздар стилі

• Көркем әдебиет стилі

• Публицистикалық стиль