оқу сауаттылығы 06.04

Бір орманда екі адам ағаш шабады екен. Бірінші адам таңертең ерте ұйқысынан оянып, бір ағаш шапса, дереу екіншісіне өтіп тыным таппайды. Таңнан қара кешке дейін дәл осылай еңбектеніп, тынығу дегенді білмейді. Тіпті түскі тамақты да ұмытып кететін болыпты. Кешкісін әлгі досынан бірнеше сағат кейін үйіне кайтады екен. Екінші адам болса, ағаш шауып түсірген сайын біраз отырып тынығып, қас қарая бастағанда үйіне қайтып кететін болыпты.

Апта бойы осылай еңбектенгеннен кейін, бір апталық ағаштарын санайық депті. Нәтижесінде, екінші адамның шапқан ағаштары көбірек екендігі мәлім болыпты.

Бірінші адам ызаға булығып, қасындағы адамнан мұңын сырын сұрайды. Екінші адам азғана езу тартып былай деп жауап қатады:

- Мұның айтарлықтай сыры жоқ. Сен тынбай еңбектенесің. Ал мен кей-кейде тынығып отырып, балтамды қайрап алам. Өткір балтамен жұмыс істеу жұмысты жеңілдетеді әрі шаршамайсың.

 

1. Әңгіменің түйініне сәйкес келетін мақал

• Еңбек түбі - береке,

  Көптің түбі - мереке.

• Алғыр жігіт ақылына қарай іс қылар,

  Олақ жігіт оңай жұмысты күш қылар.

• Келген - дәулет,

  Кеткен - бейнет.

• Ер дәулеті - еңбек.

2. Бірінші адамды ренжіткен жағдай

• Уақыттың тығыздығы

• Жұмыстың көптігі

• КӨп күш жұмсап, төмен нәтижеге жетуі

• Екінші адамның жауабы

Қанағатсыздық

Баяғыда Жетісудан шықкан екі жолаушы Бұхараға бет алған екен. Бірі дәулетті, аты Жалғыз деген кісі екен. Екіншісі кедейлеу, аты Тәңірберген болса керек. Дәулеттісі аты күйлі болған соң баратын жеріне тезірек жету үшін атын қамшылап, ұзап кетеді. Екіншісі асыкпай, атын шалдырып, жайлап жүре береді.

Бірнеше күн өткенде Жалғыз тамақсаулығына басып, жолға алған азығып жеп тауысады. Содан бір тояйын деп астындағы атын сояды. Оның етін түн ішінде қорқау қасқырлар жеп кетеді. Көліксіз қалған соң барар жеріне қалай жетсін, не аты, не тамағы жоқ, өлімші халде жатқанда Тәңірберген жетеді. Аты тың, азғантай малтасын қанағат еткен. Сөйтіп, ол Жалғызды мінгестіріп, малтасын бөлісіп, барар жерлеріне жетеді. Тәңірберген болмаса, анау айдалада қалғандай екен. Жұрт арасында “қанағат қарын тойғызады, канағатсыздык жалғыздың атын сойғызады” деген сөз содан қалыпты.

 

3. Мәтінде жауабы бар сұрақ

• Екі жолаушы Бұхарадан қашан қайтты?

• Екі жолаушы Бұхараға жетті ме?

• Тәңірберген жолға қандай азық алды?

• Екі жолаушы жолға қайдан шықты?

4. Мәтіндегі Тәңірбергеннің іс-әрекетіне қатысты мақал

• Ерлік білекте емес, жүректе.

• Асықпаған арбамен.қоянға жетеді.

• Тәуекелдің кемесі суға батпайды.

• Адасқан жігіт жол таппас.

5. Мәтіндегі «ат шалдыру» сөзінің мағынасы

• Атын желіске салдыру

• Атын жетектеу

• Атын тынықтыру

• Атын жорға жүріске салу

6. Байға қатысты нұсқа

• Қанағатшылдық

• Ашкөздік

• Жалқаулық

• Қамсыздық

    Ескі замандарда бір-бірін қатты жақсы көретін өте бауырмал екі ағайынды болыпты. Үлкенінің есімі Халил, кішісі Ибраһим. Халил үйленген, бала-шағалы, ал Ибраһим әлі бойдақ екен. Екеуінің ортақ егіс алқабы бар еді. Бірлесе егіншілікпен айналысып, шыққан өнімді екіге бөлісіп күнелтеді.

Бір жылы екі ағайынды бидай егеді. Шыққан бидайды орып, өнімді екіге бөледі. Кейін екеуі өз үлестерін үйлеріне тасуға кіріседі. Үлкен бауыры Халил: «Ибраһим, сен осында күте түр, мен қаптарды алып келейін», - дейді. Ибраһим: «Жарайды аға», - деп астық басында калады. Халил қаптарды алып келуге кеткенде інісі ойланады: «Ағам үйленген, бала-шағасы бар. Маған қарағанда оған бидай көбірек керек», - деп, өзінің үлесіндегі бидайдың бірнеше күрегін ағасының бидайына қосып қояды. Кейін ағасы қаптарды алып келіп: «Қане, Ибраһим, тасуды алдымен сен баста», - дейді. Ибраһим: «Жарайды», - деп бір қапты толтырып, алып кетеді. Ол кеткен кезде ағасы ойланады: «Мен үйленгенмін, бала-шағам да бар. Ал інім әлі бойдақ. Оған әлі көп жүмыс істеп, акша табу керек. Үйленіп, үй болуы керек», - деп, өзінің бидайынан біраз күрек інісінің бидайына тастайды. Келесі кезекте Халил кеткенде інісі өзінің бидайынан тағы да оның үлесіне қосып қояды. Ағасы да өз кезегінде бірнеше күрек інісінің бидайына тастап отырады. Осылайша біраз уақыт жалғасса да, ағайындылардың бір-бірінің әрекетінен хабары болмайды. Соңында кеш батып, күн қараяды. Ал бидайдың таусылатын түрі жоқ, тіпті азаймайды да.

 

7. Мәтін мазмұнына сәйкес мақал

• Көп ақымақтың ағасы болғанша,

  Көп ақылдының інісі бол.

• Еңбегің қатты болса, Татқаның тәтті болар.

• Ағасы бардың жағасы бар,

  Інісі бардың тынысы бар.

• Ақыл- дария, алсаң да таусылмайды,

  Жер - қазына саусаң да таусылмайды.

8 . Ағайындылар айналысатын кәсіп

• Бау-бақша салады

• Нан пісіріп сатады

• Диқаншылықпен айналысады

• Сауда ісімен айналысады

9. Ибраһимнің бидайды ағасының қабына салу себебі

• Ағасы өзінен үлкен болғандықтан

• Ағасының үлесі көп болғандықтан

• Ағасына көмектескісі келгендіктен

• Ағасы өтініш жасағандықтан

10. Халил мен Ибраһимнің екеуіне де тән қасиет

• Сақтық

• Үнемшілдік

• Жанашырлық

• Болжай білгіштік