Қазақ әдебиеті 13-нұсқа

Шәкәрімнің азамат және ақын ретінде қалыптасуына ерекше ықпал еткен адам

• А) Ыбырай

• В) Құнанбай

• С) Абай

• Д) Ырғызбай

Answer explanation

Шәкәрім 7 жасында жетім қалып, атасы Құнанбайдың тәрбиесін көріп өскен. Атасы оны барынша еркелеткен. Ақын өз естеліктерінде жасында ғылымсыз өскеніне қапаланып, атасының өзін оқуға бермегендігін баяндайды. Адам болар бала алысқа қарайды демекші, есейген шағында ерке мінезіне тұсау салып, білімге ұмтылады. Қазақ шежіресімен әлем әдебиетін қатар қойып оқиды. Ағасы Абай секілді табиғаттың тылсым сырын танып, қоғам өміріне өзгеріс енгізуді мақсат тұтады. Абайдың нұсқауымен өлең шығарады. Қазақ және орыс интеллегенциясымен танысып, Қазан төңкерісіне дейін қоғам үшін маңызды деген істермен айналысады. 

"Сөз бен сөйлем", "Сөз бен буындар" бөлімдері А.Байтұрсыновтың қай еңбегіне тән

• А) Сынау

• В) Ер Сайын

• С) Әдебиет танытқыш

• Д) Тіл құралы

Answer explanation

Жинаққа қазақ тіл білімінің негізін салушы Ахмет Байтұрсынұлының тілтану саласындағы еңбектері енгізілді. Атап айтқанда, «Тіл – құрал. Сөйлем жүйесі мен түрлері», «Тіл – құрал. (Қазақ тілінің сарфы)»  атты оқулықтары  және автордың әліппи, емле, әдістеме жайында жазылған ғылыми және ғылыми-әдістемелік мақалалары да енгізілді. Кітап сонымен бірге алғысөзден, ғылыми түсініктемелерден, библиографиядан тұрады.

Кітап тілтанушы мамандарға, студенттерге, жалпы көпшілік қауымға арналған.

"Қуаныш", "Кедейдің кейістігі" өлеңдерінің авторын белгілеңіз

• А) С.Сейфуллин

• В) Ж.Жабаев

• С)Б.Майлин

• Д)А.Байтұрсынов

Answer explanation

Бейімбет Жармағамбетұлы Майлин (1894-1938) — қазақтың көрнекті жазушысы, қазақ әдебиетін қалыптастырушылардың бірі. Сауатсыздықты толық жою ұранын алға тартты «Сауаттылығы төмендерге арналған оқу кітабын» (1929); «Күш» - сауаттылығы төмендерге арналған оқулықты (1930); «Жаңаша оқы және жаз» құралын (1931) және Ғабит Мүсіреповпен және А. Ситдыковпен бірге «Сауатсыздарға арналған әліппені» (1935-1936) жазып шығарды. Туып-өскен жері — қазіргі Қостанай облысының Таран ауданы. Бір жасқа толмай жатып әкесінен, алтыға шығарда шешесінен айрылған. Жетімдік зардабын шегіп, байларға жалданады.Алғаш ауыл молдасынан оқып сауат ашқан. 

Ғ.Мұстафиннің "Қарағанды" романының тақырыбы қандай екенін белгілеңіз

• А) Махаббат

• В) Ұжымдастыру

• С) Төңкеріс

• Д) Өндіріс

Answer explanation

«Қарағанды» романы – 1952 жылы жарық көрген. Қазақстанда совет өкіметі тұсында өркендеп дамыған өндірісті, онда жұмысшы табының туып, қалыптасуын көрсетуге арналған. Автордың өзінің балалық, жастық шағы сол ортада, Қарағаншы жұмысшыларының ішінде өтті. Не білімі, не өндірістік мамандығы жоқ жас жұмысшы Ғабиден өз әріптестерімен бірге үлкен өмір көрді. Онда ол жер қазды, темірдің тотын қырды, токарь, машинист болып істеді. Ағылшындардан қирап, тозып қалған, жабылған Қарағандыны жақсы білді. Оның совет өкіметі тұсында қайта ашылуының куәсі болды. Ескі жұмысшылардың қайта тууы мен жаңа қосылған ұрпақтың жұмысшылыққа тәрбиеленуін өз көзімен көрді. Сөйтіп оны жазушының көзімен қайта қарап, үлкен романға арқау етті.

Жоқтау қандай өлең екенін көрсетіңіз

• А) Ауыз әдебиетінің бір түрі

• В) Тек төрт тармақтан тұратын өлең

• С) Міндетті түрде музыканы қажет етеді

• Д) Ауыр қазалы адамның дүниеден өткен адамға деген қадір-құрметін білдіретін өлең

Answer explanation

Көңіл күйге байланысты туған өлең-жырдың көне түрі – жоқтау біреудің жақын адамы, ел қамқоры болған батыр қайтыс болғанда айтылған. Халық үшін жаулармен шайқасып, қол бастаған, ел қорғаған Қанжығалы Бөгенбай батыр өлгенде Үмбетей ақын:

 

Уа, Алатаудай Ақшадан

 

Асып тудың, Бөгенбай,

 

Болмашыдай анадан

 

Болат тудың, Бөгенбай, –

 

деп жоқтаған.

М.Мақатаевтың өлеңі

• А) Ғашықпын

• В) Өмірдің өзі-ақ қызық-ақ

• С) Қазақтарды шетелдік қонақтарға таныстыру

• Д) Туысқан

Answer explanation

Ғашықпын!

Шын ғашықпын сол адамға!

Мен болмасам, болмайын.

Сол аман ба!?

О, тәңірім! Неткен жан қайрылмайтын!

Жүрегі еттен бе, әлде қоладан ба?!

Күлтегін жырының негізгі тақырыбы

• А) Махаббат

• В) Достық

• С) Мемуарлық

• Д) Ерлік, ел қорғау

Answer explanation

Орхон ескерткіштері – Түркі қағанатының тәуелсіздігі, елге қорған болған батырлар мен көсемдерді дәріптеу негізінде туған. Олар: Түркі қағанатының негізін құраған Бұмын қаған, Елтеріс қаған, Елтерістің ақылшы, кеңесшісі Тонұқұқ жырау, әкесі Елтеріс өлгеннен соң жиырма төрт жылдан кейін таққа отырған Білге қаған, әскербасы Күлтегін. Орхон ескерткіштері – осы тарихи тұлғаларға арнап тасқа қашалып жазылған әдеби мұралар. Жырда түркі халқының тауғаштарға – қытайға қараған түркі тайпаларына – тәуелді болу себебі ел ішінде береке-бірліктің болмауынан екені баса айтылған.

"Сүттей жарық айлы түн. Таң әлі жоқ. Бірақ жоқ екенін білсе де, Абай әлдеқандай өзгеше "таңды" сезеді. Күйік те, үміт те, қуаныш та, азап та бар - жүрек таңы..."

Үзіндідегі айшықтау түрін анықтаңыз

• А) Инверсия

• В) Синекдоха

• С) Гипербола

• Д) Параллелизм

Answer explanation

Параллелизм (гр. parallelismos > parallelos — қатар жүруші, симметрия) — бір-біріне ұқсас құрылымды сөйлемдер мен сөз тіркестерінің, формалас сөйлем мүшелерінін қабаттаса қатар қолданылуы.

Мысалы:

Ереуіл атқа ер салмай,

Егеулі найза қолға алмай,

Еңку-еңку жер шалмай (Махамбет).

"Қара жерге қар жауар,

Қарды көр де етім көр!

Қар үстіне қан тамар,

Қанды көр де бетім көр"

Үзінді қай жырдан

• А) Қамбар батыр

• В) Алпамыс батыр

• С) Қобыланды батыр

• Д) Ер Тарғын

Answer explanation

«Ер Тарғын» – батырлық жыры.

Ноғайлы дәуірінің тарихи оқиғаларын бейнелейтін жырдың негізгі идеясы – ерлік пен батырлықты дәріптеу, ел бірлігін сақтау, кіршіксіз махаббат. Жырдың негізгі кейіпкерлері – Тарғын мен Ақжүніс.

Шалкиіз қай бидің көмекшісі болғанын белгілеңіз

• А) Ысмайыл

• В) Темір

• С) Досай

• Д) Жүсіп

Answer explanation

Шалкиіз жырау (1465-1560) - ақын, жырау, батыр. Шалкиіз - туындылары орыс тіліне аударылған ақын-жыраулардың бірі. Оның шығармашылығын сол дәуірдегі орыс оқымыстылары мен зерттеушілері жоғары бағалаған. Темір биге айтқандары әртүрлі жинақтар мен басылымдарда бірнеше мәрте басылды. Жыраудың қазақ көне әдебиетіндегі орны ерекше. Шалкиіз жырау ғүмырының көп бөлігін Ноғай ордасының билеушісі Темір бидің қол астында өткізеді. Турашылдығымен, әділдігімен, даналығымен ел алдында беделді болады. Өмірінің соңғы жылдарын Хақназар хан тұсындағы Қазақ мемлекетінде өткізеді.