Оқу сауаттылығы 13

Менің әпкелерім

...Міне, Үбиан әпкем үлкен үйден шықты да, қазан басына бет алды. Мен оны көре сала борсаңдап, сүріне-қабына еркелей жүгірдім. Әпкем аяғымды жерге тигізбей қағып алып, аспанға көтереді. Мен сықылықтап күле берем. Әпкем мені биікке создырып мәз болады. Сонан соң кенет ет-бауыры елжіреп, мені қамзолының ішіне жасырып алады да, жүгіре жөнеледі. Бауыр құшағы қандай ыстық еді, шіркін...

Енді бірде ортаншы әпкем Әлиман мені ойнатып жүріп, үйдің ескі-құсқысынан дөңгелек қора жасап берді. Сол қораға еліктіріп әкеп қамап, аузын ермен бекіткені бар. Өзі көрші қыздармен ойнауға кетіпті. Содан қоршаудан шыға алмай жалғыз өзім бақыра беріппін, бақыра беріппін. Бұл «азаптан» жеңгем келіп құтқарып, «әй, жаман қыз-ай!» – деп әпкемді жазғырып, мені әлдилеп еді. Көпке дейін ортаншы әпкеме өкпелеп жүрдім...

Б.Момышұлы «Ұшқан ұя» повесі

1. Автордың«Бауыр құшағы қаңдай ыстық еді, шіркін...» деген сөйлемді қолдану себебі

• A) Әпкесіне деген бауырлық сезімін білдіру үшін

• B) Әпкесіне деген қамқорлығын көрсету үшін

• C) Отбасына деген қарым-қатынасын көрсету үшін

• D) Үбиянның Бауыржанды үнемі ойнататынын көрсету үшін

• E) Бауырларына еркелейтінін көрсету үшін

Менің әпкелерім

...Міне, Үбиан әпкем үлкен үйден шықты да, қазан басына бет алды. Мен оны көре сала борсаңдап, сүріне-қабына еркелей жүгірдім. Әпкем аяғымды жерге тигізбей қағып алып, аспанға көтереді. Мен сықылықтап күле берем. Әпкем мені биікке создырып мәз болады. Сонан соң кенет ет-бауыры елжіреп, мені қамзолының ішіне жасырып алады да, жүгіре жөнеледі. Бауыр құшағы қандай ыстық еді, шіркін...

Енді бірде ортаншы әпкем Әлиман мені ойнатып жүріп, үйдің ескі-құсқысынан дөңгелек қора жасап берді. Сол қораға еліктіріп әкеп қамап, аузын ермен бекіткені бар. Өзі көрші қыздармен ойнауға кетіпті. Содан қоршаудан шыға алмай жалғыз өзім бақыра беріппін, бақыра беріппін. Бұл «азаптан» жеңгем келіп құтқарып, «әй, жаман қыз-ай!» – деп әпкемді жазғырып, мені әлдилеп еді. Көпке дейін ортаншы әпкеме өкпелеп жүрдім...

Б.Момышұлы «Ұшқан ұя» повесі

2. Әлиман әпкесінің ұмытылмас әрекеті

• A) Інісін әлдилегені

• B) Аспанға көтергені

• C) Көрші қыздармен ойнағаны

• D) Қораға бекітіп қойғаны

• E) Жеңгесінің құтқарғаны

&&&

1.Қорғалжын қорығы Нұр-Сұлтан қаласының оңтүстік-батысына қарай 130 шақырым жерде орналасқан. Қорықтың басты мақсаты – табиғи комплексті қорғау және табиғатты аялау ниеттерін халыққа жеткізу.

2.Қорықтың жалпы ауданы 259,9 мың гектарды құрайды, оның 198 мыңы – акваторий. Мұнда 340 түрлі құс түрі мекендейді. 126 құс түрі ұя басып балапан өргізеді. Қорық аумағындағы Теңіз және Қорғалжын көлдерінен өте сирек кездесетін құстар түрін көруге болады. Өсімдіктің де сан түрі өседі. Табиғат зерттеуші мамандардың дәйектері бойынша мұнда өсімдіктің 500-ге жуық түрі бар. Олардың ішінде кейбірі ерекше қорғауға алынған. Солардың бірі – қызғалдақ гүлдері. Табиғаттың, даланың органикалық тепе-теңдігін сақтауға әсер ететін қызғалдақ гүлдерін қорғау және көбейту мақсатында қорық аумағында «Қызғалдақтар фестивалін» ұйымдастыру дәстүрі қалыптасқан.

3.Қорғалжын қорығының басты байлығы – қоқиқаздар. Айрықша сұлулығымен ерекшеленетін қоқиқаздар Африканың шығыс-батысынан, Иран, Үндістан және Пәкістан елдерінен ұшып келіп, осында ұя басып, балапандарын қанаттандырып, қара күздің салқыны түсе бергенде келген жолдарымен жылы жаққа бет түзейді. Жыл сайын бұл жерде «Қоқиқаздар фестивалі» өтіп тұрады. Өкініштісі, табиғат қорғаушы мамандарының айтуынша, ертеректе Теңіз көліне келіп қонатын қоқиқаздар саны 100 мыңнан асып жығылатын болса, соңғы жылдары 25-30 мыңнан аспайтын болыпты. Бұған басты себеп ретінде Азия құрлығындағы кейбір елдерде орын алатын әскери іс-қимылдар аспан кеңістігіндегі құстардың миграциялық жолдарын тарылта түскен.

3. Әр түрлі фестиваль өткізудің негізгі мақсаты

• A) Халыққа қорықты жарнамалау мақсатында

• B) Қорықтың жұмысын көрсету мақсатында

• C) Табиғатты аялауды насихаттау мақсатында

• D) Халықты табиғатта серуендеуге шақыру мақсатында

• E) Қоқиқаздың миграциялық жолын ашу мақсатында

&&&

1.Қорғалжын қорығы Нұр-Сұлтан қаласының оңтүстік-батысына қарай 130 шақырым жерде орналасқан. Қорықтың басты мақсаты – табиғи комплексті қорғау және табиғатты аялау ниеттерін халыққа жеткізу.

2.Қорықтың жалпы ауданы 259,9 мың гектарды құрайды, оның 198 мыңы – акваторий. Мұнда 340 түрлі құс түрі мекендейді. 126 құс түрі ұя басып балапан өргізеді. Қорық аумағындағы Теңіз және Қорғалжын көлдерінен өте сирек кездесетін құстар түрін көруге болады. Өсімдіктің де сан түрі өседі. Табиғат зерттеуші мамандардың дәйектері бойынша мұнда өсімдіктің 500-ге жуық түрі бар. Олардың ішінде кейбірі ерекше қорғауға алынған. Солардың бірі – қызғалдақ гүлдері. Табиғаттың, даланың органикалық тепе-теңдігін сақтауға әсер ететін қызғалдақ гүлдерін қорғау және көбейту мақсатында қорық аумағында «Қызғалдақтар фестивалін» ұйымдастыру дәстүрі қалыптасқан.

3.Қорғалжын қорығының басты байлығы – қоқиқаздар. Айрықша сұлулығымен ерекшеленетін қоқиқаздар Африканың шығыс-батысынан, Иран, Үндістан және Пәкістан елдерінен ұшып келіп, осында ұя басып, балапандарын қанаттандырып, қара күздің салқыны түсе бергенде келген жолдарымен жылы жаққа бет түзейді. Жыл сайын бұл жерде «Қоқиқаздар фестивалі» өтіп тұрады. Өкініштісі, табиғат қорғаушы мамандарының айтуынша, ертеректе Теңіз көліне келіп қонатын қоқиқаздар саны 100 мыңнан асып жығылатын болса, соңғы жылдары 25-30 мыңнан аспайтын болыпты. Бұған басты себеп ретінде Азия құрлығындағы кейбір елдерде орын алатын әскери іс-қимылдар аспан кеңістігіндегі құстардың миграциялық жолдарын тарылта түскен.

4. «Қоқиқаздар фестивалі» өтетін жер

• A) Қорғалжын

• B) Нұр-Сұлтан

• C) Теңіз

• D) Үндістан

• E) Пәкістан

&&&

1.Қорғалжын қорығы Нұр-Сұлтан қаласының оңтүстік-батысына қарай 130 шақырым жерде орналасқан. Қорықтың басты мақсаты – табиғи комплексті қорғау және табиғатты аялау ниеттерін халыққа жеткізу.

2.Қорықтың жалпы ауданы 259,9 мың гектарды құрайды, оның 198 мыңы – акваторий. Мұнда 340 түрлі құс түрі мекендейді. 126 құс түрі ұя басып балапан өргізеді. Қорық аумағындағы Теңіз және Қорғалжын көлдерінен өте сирек кездесетін құстар түрін көруге болады. Өсімдіктің де сан түрі өседі. Табиғат зерттеуші мамандардың дәйектері бойынша мұнда өсімдіктің 500-ге жуық түрі бар. Олардың ішінде кейбірі ерекше қорғауға алынған. Солардың бірі – қызғалдақ гүлдері. Табиғаттың, даланың органикалық тепе-теңдігін сақтауға әсер ететін қызғалдақ гүлдерін қорғау және көбейту мақсатында қорық аумағында «Қызғалдақтар фестивалін» ұйымдастыру дәстүрі қалыптасқан.

3.Қорғалжын қорығының басты байлығы – қоқиқаздар. Айрықша сұлулығымен ерекшеленетін қоқиқаздар Африканың шығыс-батысынан, Иран, Үндістан және Пәкістан елдерінен ұшып келіп, осында ұя басып, балапандарын қанаттандырып, қара күздің салқыны түсе бергенде келген жолдарымен жылы жаққа бет түзейді. Жыл сайын бұл жерде «Қоқиқаздар фестивалі» өтіп тұрады. Өкініштісі, табиғат қорғаушы мамандарының айтуынша, ертеректе Теңіз көліне келіп қонатын қоқиқаздар саны 100 мыңнан асып жығылатын болса, соңғы жылдары 25-30 мыңнан аспайтын болыпты. Бұған басты себеп ретінде Азия құрлығындағы кейбір елдерде орын алатын әскери іс-қимылдар аспан кеңістігіндегі құстардың миграциялық жолдарын тарылта түскен.

5. 3-азатжолда айтылған ой

• A) Қызғалдақ гүлі – «Қызыл кітапқа» енген өсімдік түрі.

• B) «Қызғалдақ фестиваліне» Иран, Үнді, Пәкістан елдері қатысады.

• C) Әр елдегі құстардың санына әскери іс-қимылдар әсер ете алады.

• D) Қорғалжын қорығы халыққа табиғатты аялау идеясын насихаттайды.

• E) Қорғалжын қорығының басым бөлігін су алып жатыр.

&&&

1.Қорғалжын қорығы Нұр-Сұлтан қаласының оңтүстік-батысына қарай 130 шақырым жерде орналасқан. Қорықтың басты мақсаты – табиғи комплексті қорғау және табиғатты аялау ниеттерін халыққа жеткізу.

2.Қорықтың жалпы ауданы 259,9 мың гектарды құрайды, оның 198 мыңы – акваторий. Мұнда 340 түрлі құс түрі мекендейді. 126 құс түрі ұя басып балапан өргізеді. Қорық аумағындағы Теңіз және Қорғалжын көлдерінен өте сирек кездесетін құстар түрін көруге болады. Өсімдіктің де сан түрі өседі. Табиғат зерттеуші мамандардың дәйектері бойынша мұнда өсімдіктің 500-ге жуық түрі бар. Олардың ішінде кейбірі ерекше қорғауға алынған. Солардың бірі – қызғалдақ гүлдері. Табиғаттың, даланың органикалық тепе-теңдігін сақтауға әсер ететін қызғалдақ гүлдерін қорғау және көбейту мақсатында қорық аумағында «Қызғалдақтар фестивалін» ұйымдастыру дәстүрі қалыптасқан.

3.Қорғалжын қорығының басты байлығы – қоқиқаздар. Айрықша сұлулығымен ерекшеленетін қоқиқаздар Африканың шығыс-батысынан, Иран, Үндістан және Пәкістан елдерінен ұшып келіп, осында ұя басып, балапандарын қанаттандырып, қара күздің салқыны түсе бергенде келген жолдарымен жылы жаққа бет түзейді. Жыл сайын бұл жерде «Қоқиқаздар фестивалі» өтіп тұрады. Өкініштісі, табиғат қорғаушы мамандарының айтуынша, ертеректе Теңіз көліне келіп қонатын қоқиқаздар саны 100 мыңнан асып жығылатын болса, соңғы жылдары 25-30 мыңнан аспайтын болыпты. Бұған басты себеп ретінде Азия құрлығындағы кейбір елдерде орын алатын әскери іс-қимылдар аспан кеңістігіндегі құстардың миграциялық жолдарын тарылта түскен.

6. Мәтінге сәйкес тұжырым:

1.Қорғалжынға келетін қоқиқаз саны жылдан жылға көбеюде.

2.Қоқиқаздар басқа жаққа балапандарын өздерімен бірге ертпейді.

3.Ғалымдардың айтуынша, Қорғалжын жері өсімдікке өте бай.

• A)Тек бірінші

• B)Тек екінші

• C)Тек үшінші

• D)Бірінші мен екінші

• E)Екінші мен үшінші

&&&

1. Ежелден еліміз Отырар кітапханасымен мәшһүр болған. Әлемде екінші орынды иеленген Отырар кітапханасы туралы қытай саяхатшысы Лу-Цзин былай пайымдайды: «Отырардың даңқы шарапханасымен емес, мейманханасымен емес, әйгілі кітапханасымен шықты». Өкінішке қарай, ХІІІ ғасырдың басындағы жойқын шапқыншылықта Отырар қоршауға алынады. Салдарынан бағалы басылымдар, құнды кітаптар жер қойнына жасырылады. «Алғашқы кітапхананы шумерлерді 600 жыл билеген біздің даладан шыққан көшпенділер – Қасситтер (қассақтар) ойлап тапқан. Отырар кітапханасы 1000-1200 жыл шамасындай уақыт дүниежүзіндегі ең үлкен кітапхана болған. Жер астында шамамен бес жүз мыңдай кітап жатуы мүмкін», – дейді профессор ғалым Еренғайып Омаров.

2.Кітапхананың құны қаншалықты бағаланғанына төмендегі жолдар куә. «Қарт, тыңда! Менің де өлер шағым таяу, оны өзім сезіп жүрмін. Бірақ осы күні маған зор уайым маза бермей жүр, ол – мына кітапхананың тағдыры. Осы кітапханада өзіңмен бірге отырып кеңесіп, талай таңды атқызған кездерімде мына асыл кітаптарды, осы ғылым байлығын қандай зор қиындықпен жинағанымды өзіңе де талай айтқанмын. Дүние жаралғаннан бергі адамзат ақылының ең қадірлі, ең жақсы, ең қымбат туындыларын өз сарайыма жинау үшін қаншама ғұмырымды, қаншама күшімді, қайратымды жұмсадым. Тілегіме жеттім. Бірақ жолына жанымды қиып жинаған байлығым – кітапханам мен өлгеннен кейін тозаңға айнала ма деп қорқамын. Өйткені бұл байлықты балаларымның сақтай алатын түрі жоқ. Егер менімен жауласатын жауымның мен өлгеннен кейін кітапханамды сақтайтынына көзім жетсе, бар байлығымды қиналмай-ақ, қарсыласпай-ақ соған берер едім», – деп әйгілі әмірші Ақсақ Темір кітапханасын қимай көп толғаныпты.

7. Бірінші азатжолдағы негізгі ақпарат

• A) Отырар кітапханасы бағаланған.

• B) Отырар кітапханасы әлемге танымал болған.

• C) Отырар кітапханасын қытай саяхатшысы сақтаған.

• D) Отырар кітапханасын қазып алуға болады.

• E) Отырар кітапханасын зерттеушілер көп.

&&&

1. Ежелден еліміз Отырар кітапханасымен мәшһүр болған. Әлемде екінші орынды иеленген Отырар кітапханасы туралы қытай саяхатшысы Лу-Цзин былай пайымдайды: «Отырардың даңқы шарапханасымен емес, мейманханасымен емес, әйгілі кітапханасымен шықты». Өкінішке қарай, ХІІІ ғасырдың басындағы жойқын шапқыншылықта Отырар қоршауға алынады. Салдарынан бағалы басылымдар, құнды кітаптар жер қойнына жасырылады. «Алғашқы кітапхананы шумерлерді 600 жыл билеген біздің даладан шыққан көшпенділер – Қасситтер (қассақтар) ойлап тапқан. Отырар кітапханасы 1000-1200 жыл шамасындай уақыт дүниежүзіндегі ең үлкен кітапхана болған. Жер астында шамамен бес жүз мыңдай кітап жатуы мүмкін», – дейді профессор ғалым Еренғайып Омаров.

2.Кітапхананың құны қаншалықты бағаланғанына төмендегі жолдар куә. «Қарт, тыңда! Менің де өлер шағым таяу, оны өзім сезіп жүрмін. Бірақ осы күні маған зор уайым маза бермей жүр, ол – мына кітапхананың тағдыры. Осы кітапханада өзіңмен бірге отырып кеңесіп, талай таңды атқызған кездерімде мына асыл кітаптарды, осы ғылым байлығын қандай зор қиындықпен жинағанымды өзіңе де талай айтқанмын. Дүние жаралғаннан бергі адамзат ақылының ең қадірлі, ең жақсы, ең қымбат туындыларын өз сарайыма жинау үшін қаншама ғұмырымды, қаншама күшімді, қайратымды жұмсадым. Тілегіме жеттім. Бірақ жолына жанымды қиып жинаған байлығым – кітапханам мен өлгеннен кейін тозаңға айнала ма деп қорқамын. Өйткені бұл байлықты балаларымның сақтай алатын түрі жоқ. Егер менімен жауласатын жауымның мен өлгеннен кейін кітапханамды сақтайтынына көзім жетсе, бар байлығымды қиналмай-ақ, қарсыласпай-ақ соған берер едім», – деп әйгілі әмірші Ақсақ Темір кітапханасын қимай көп толғаныпты.

8. Екіншіазатжолдағы қосымша мәлімет

• A) Зерттеушілер Отырар кітаптарының саны бес жүз мыңға жетеді дейді.

• B) Көшпенділер кітапханаларды жоғары бағалаған.

• C) Алғашқы кітапхананы көшпенділер ойлап тапқан.

• D) Отырар кітапханасын қытай саяхатшысы Лу-Цзин жоғары бағалаған.

• E) Ақсақ Темір кітапханасын бағалай білген жаумен достасуға дайын болған.

&&&

1. Ежелден еліміз Отырар кітапханасымен мәшһүр болған. Әлемде екінші орынды иеленген Отырар кітапханасы туралы қытай саяхатшысы Лу-Цзин былай пайымдайды: «Отырардың даңқы шарапханасымен емес, мейманханасымен емес, әйгілі кітапханасымен шықты». Өкінішке қарай, ХІІІ ғасырдың басындағы жойқын шапқыншылықта Отырар қоршауға алынады. Салдарынан бағалы басылымдар, құнды кітаптар жер қойнына жасырылады. «Алғашқы кітапхананы шумерлерді 600 жыл билеген біздің даладан шыққан көшпенділер – Қасситтер (қассақтар) ойлап тапқан. Отырар кітапханасы 1000-1200 жыл шамасындай уақыт дүниежүзіндегі ең үлкен кітапхана болған. Жер астында шамамен бес жүз мыңдай кітап жатуы мүмкін», – дейді профессор ғалым Еренғайып Омаров.

2.Кітапхананың құны қаншалықты бағаланғанына төмендегі жолдар куә. «Қарт, тыңда! Менің де өлер шағым таяу, оны өзім сезіп жүрмін. Бірақ осы күні маған зор уайым маза бермей жүр, ол – мына кітапхананың тағдыры. Осы кітапханада өзіңмен бірге отырып кеңесіп, талай таңды атқызған кездерімде мына асыл кітаптарды, осы ғылым байлығын қандай зор қиындықпен жинағанымды өзіңе де талай айтқанмын. Дүние жаралғаннан бергі адамзат ақылының ең қадірлі, ең жақсы, ең қымбат туындыларын өз сарайыма жинау үшін қаншама ғұмырымды, қаншама күшімді, қайратымды жұмсадым. Тілегіме жеттім. Бірақ жолына жанымды қиып жинаған байлығым – кітапханам мен өлгеннен кейін тозаңға айнала ма деп қорқамын. Өйткені бұл байлықты балаларымның сақтай алатын түрі жоқ. Егер менімен жауласатын жауымның мен өлгеннен кейін кітапханамды сақтайтынына көзім жетсе, бар байлығымды қиналмай-ақ, қарсыласпай-ақ соған берер едім», – деп әйгілі әмірші Ақсақ Темір кітапханасын қимай көп толғаныпты.

9. «Дүние жаралғаннан бергі адамзат ақылының ең қадірлі, ең жақсы, ең қымбатты туындыларын өз сарайыма жинау үшін қаншама ғұмырымды, қаншама күшімді, қайратымды жұмсадым. Тілегіме жеттім. Бірақ жолына жанымды қиып жинаған байлығым – кітапханам мен өлгеннен кейін тозаңға айнала ма деп қорқамын» деуінің себебі

• A) Адамдардың кітап құнын бағаламауы.

• B) Адамдардың кітаптардың мазмұнына мән бермеуі.

• C) Кітапханасының енді кітап қорымен толықпауы.

• D) Мұрагерлерінің кітаптың қадірін түсінбеуі.

• E) Балалардың кітап оқи алмауы.

&&&

1. Ежелден еліміз Отырар кітапханасымен мәшһүр болған. Әлемде екінші орынды иеленген Отырар кітапханасы туралы қытай саяхатшысы Лу-Цзин былай пайымдайды: «Отырардың даңқы шарапханасымен емес, мейманханасымен емес, әйгілі кітапханасымен шықты». Өкінішке қарай, ХІІІ ғасырдың басындағы жойқын шапқыншылықта Отырар қоршауға алынады. Салдарынан бағалы басылымдар, құнды кітаптар жер қойнына жасырылады. «Алғашқы кітапхананы шумерлерді 600 жыл билеген біздің даладан шыққан көшпенділер – Қасситтер (қассақтар) ойлап тапқан. Отырар кітапханасы 1000-1200 жыл шамасындай уақыт дүниежүзіндегі ең үлкен кітапхана болған. Жер астында шамамен бес жүз мыңдай кітап жатуы мүмкін», – дейді профессор ғалым Еренғайып Омаров.

2.Кітапхананың құны қаншалықты бағаланғанына төмендегі жолдар куә. «Қарт, тыңда! Менің де өлер шағым таяу, оны өзім сезіп жүрмін. Бірақ осы күні маған зор уайым маза бермей жүр, ол – мына кітапхананың тағдыры. Осы кітапханада өзіңмен бірге отырып кеңесіп, талай таңды атқызған кездерімде мына асыл кітаптарды, осы ғылым байлығын қандай зор қиындықпен жинағанымды өзіңе де талай айтқанмын. Дүние жаралғаннан бергі адамзат ақылының ең қадірлі, ең жақсы, ең қымбат туындыларын өз сарайыма жинау үшін қаншама ғұмырымды, қаншама күшімді, қайратымды жұмсадым. Тілегіме жеттім. Бірақ жолына жанымды қиып жинаған байлығым – кітапханам мен өлгеннен кейін тозаңға айнала ма деп қорқамын. Өйткені бұл байлықты балаларымның сақтай алатын түрі жоқ. Егер менімен жауласатын жауымның мен өлгеннен кейін кітапханамды сақтайтынына көзім жетсе, бар байлығымды қиналмай-ақ, қарсыласпай-ақ соған берер едім», – деп әйгілі әмірші Ақсақ Темір кітапханасын қимай көп толғаныпты.

10. Әйгілі әмірші Ақсақ Темірдің «Егер менімен жауласатын жауымның мен өлгеннен кейін кітапханамды сақтайтынына көзім жетсе, бар байлығымды қиналмай-ақ, қарсыласпай-ақ соған берер едім» деуінің себебі

• A) Жауынан қаймығатыны

• B) Жауын қадірлейтіні

• C) Жауын түсінетіні

• D) Жауымен келісетіні

• E) Жауына шамасы келмейтіні