Оқу сауат

Йеллоустон ұлттық саябағы Миссури өзенінің оң жақ саласы Йеллоустон өзенінің жоғары ағысындағы теңіз деңгейінен 2200 — 2500 м биіктікте жанартаулық үстіртті алқапты алып жатыр. Оның біраз жері жартасты тау жоталарын да қамтиды. Саябаққа қара обсидиан (жанартаулық шыны) тау жыныстарынан құралған тік жартастар мен құздар, Йеллоустон мен Джексон көлдері, саябақтың ең биік шыңы – Электрик (3350 м) ерекше көрік беріп тұрады. Жанартаулық жыныстардың астында тасқа айналған орман – Спесимен тау жотасы да орналасқан. Йеллоустон ұттық саябағының жері қалың қылқан жапырақты орман болып келеді

Йеллоустон ұлттық саябағының орналасу жері

• A) Жанартаулық алқап  

  
  

• B) Йеллоустон  өзенінде

• Йеллоустон  үстіртінде

  
  

•  Электрик шыңында

Йеллоустон ұлттық саябағы Миссури өзенінің оң жақ саласы Йеллоустон өзенінің жоғары ағысындағы теңіз деңгейінен 2200 — 2500 м биіктікте жанартаулық үстіртті алқапты алып жатыр. Оның біраз жері жартасты тау жоталарын да қамтиды. Саябаққа қара обсидиан (жанартаулық шыны) тау жыныстарынан құралған тік жартастар мен құздар, Йеллоустон мен Джексон көлдері, саябақтың ең биік шыңы – Электрик (3350 м) ерекше көрік беріп тұрады. Жанартаулық жыныстардың астында тасқа айналған орман – Спесимен тау жотасы да орналасқан. Йеллоустон ұттық саябағының жері қалың қылқан жапырақты орман болып келеді

Йеллоустон ұлттық саябағындағы ерекше жер  

• Джексон өзендері

•  Теңіз деңгейінің үсті 

• Жанартаулық үстірт

•  Тасқа айналған орман Спесимен

Ырымшыл халқымызда баланы «қырқынан» (туғанына қырық күн толған күн) шығарғаннан кейін оның иткөйлегіне тəтті түйіп, иттің мойнына байлап жіберетін дəстүр бар. Итті балалар қуып жетіп, мойнындағы «иткөйлекті» шешіп алып, тəттісін бөліп жейді. Ал көйлекті баласы жоқ келіншектер ырым қылып алады. Иткөйлек ырымының шығуы иттің мойнына байланғандықтан ғана емес, баламыз көп болсын деген ырыммен (ит жеті қазынаның бірі деп есептейтін халықтың сенімі бойынша, ит өз иесінің үйінде баланың көп болуын тілейді екен)  астасып жатыр.Осы жерде «қырқы» деген сөзге мəн беру керек. Қайтыс болған адамның да «қырқы» беріледі. Бірақ баланы «қырқынан шығарылды» деп, өлген адамға «қырқы берілді» деп 

айтады. Мұны шатастырып алуға болмайды. 

Ойын-тойларда, айт мерекесінде, тағы басқа салт-дəстүрлер кезінде берілетін сыйды немесе алымды «кəде» деп атайды. Кəде – ойын-тойдың гүлі, оның сұрауға əркімнің де еркі бар. Кəде жоралғылары өте көп. Той кəделері (жол-жоралары): тойбастар, шашу, мүше сұрау, тəбəрік, т.б.Құдалық кəделері мен ырымдары: жаушы жіберу, алдынан өту, қалың мал беру, құда түсу, өлі-тірі, батааяқ, той малы, есікашар, атбайлар, тойбастар, құйрық-бауыр, құда тарту, көрімдік, отқа құяр, түйемұрындық, қосақбас, құда аттандырар.Күйеу жолы мен кəделері: ұрын бару, есік көру, ентікпе, көрімдік, күйеу табақ, қалыңдық ойнау, қызқашар, тағы басқа лар. Құда-күйеу келгенде: сүтақы, атбайлар, босаға аттар, күйеу табақ, жеңгетай, отау жабар, қол ұстатар, шаш сипатар, ит ырылдатар, кемпір өлді, бақан салар.   Осыған байланысты «Қалыңсыз қыз болса да, кəдесіз күйеу болмайды» дейді қазақ мақалы. 

Құда-күйеуге байланысты  жасалатын дәстүрлер

•  Бақан салар, батааяқ

• Сүтақы, жеңгетай 

• Көрімдік, ентікпе

• Шаш сипатар, отқа құяр

Ырымшыл халқымызда баланы «қырқынан» (туғанына қырық күн толған күн) шығарғаннан кейін оның иткөйлегіне тəтті түйіп, иттің мойнына байлап жіберетін дəстүр бар. Итті балалар қуып жетіп, мойнындағы «иткөйлекті» шешіп алып, тəттісін бөліп жейді. Ал көйлекті баласы жоқ келіншектер ырым қылып алады. Иткөйлек ырымының шығуы иттің мойнына байланғандықтан ғана емес, баламыз көп болсын деген ырыммен (ит жеті қазынаның бірі деп есептейтін халықтың сенімі бойынша, ит өз иесінің үйінде баланың көп болуын тілейді екен)  астасып жатыр.Осы жерде «қырқы» деген сөзге мəн беру керек. Қайтыс болған адамның да «қырқы» беріледі. Бірақ баланы «қырқынан шығарылды» деп, өлген адамға «қырқы берілді» деп 

айтады. Мұны шатастырып алуға болмайды. 

Ойын-тойларда, айт мерекесінде, тағы басқа салт-дəстүрлер кезінде берілетін сыйды немесе алымды «кəде» деп атайды. Кəде – ойын-тойдың гүлі, оның сұрауға əркімнің де еркі бар. Кəде жоралғылары өте көп. Той кəделері (жол-жоралары): тойбастар, шашу, мүше сұрау, тəбəрік, т.б.Құдалық кəделері мен ырымдары: жаушы жіберу, алдынан өту, қалың мал беру, құда түсу, өлі-тірі, батааяқ, той малы, есікашар, атбайлар, тойбастар, құйрық-бауыр, құда тарту, көрімдік, отқа құяр, түйемұрындық, қосақбас, құда аттандырар.Күйеу жолы мен кəделері: ұрын бару, есік көру, ентікпе, көрімдік, күйеу табақ, қалыңдық ойнау, қызқашар, тағы басқа лар. Құда-күйеу келгенде: сүтақы, атбайлар, босаға аттар, күйеу табақ, жеңгетай, отау жабар, қол ұстатар, шаш сипатар, ит ырылдатар, кемпір өлді, бақан салар.   Осыған байланысты «Қалыңсыз қыз болса да, кəдесіз күйеу болмайды» дейді қазақ мақалы. 

 Мәтіннің бірінші бөліміне лайықты тақарып 

• Иткөйлек

•  Ойын-тойлар

• Кәделер түрлері

• Айт мерекесі

Ырымшыл халқымызда баланы «қырқынан» (туғанына қырық күн толған күн) шығарғаннан кейін оның иткөйлегіне тəтті түйіп, иттің мойнына байлап жіберетін дəстүр бар. Итті балалар қуып жетіп, мойнындағы «иткөйлекті» шешіп алып, тəттісін бөліп жейді. Ал көйлекті баласы жоқ келіншектер ырым қылып алады. Иткөйлек ырымының шығуы иттің мойнына байланғандықтан ғана емес, баламыз көп болсын деген ырыммен (ит жеті қазынаның бірі деп есептейтін халықтың сенімі бойынша, ит өз иесінің үйінде баланың көп болуын тілейді екен)  астасып жатыр.Осы жерде «қырқы» деген сөзге мəн беру керек. Қайтыс болған адамның да «қырқы» беріледі. Бірақ баланы «қырқынан шығарылды» деп, өлген адамға «қырқы берілді» деп 

айтады. Мұны шатастырып алуға болмайды. 

Ойын-тойларда, айт мерекесінде, тағы басқа салт-дəстүрлер кезінде берілетін сыйды немесе алымды «кəде» деп атайды. Кəде – ойын-тойдың гүлі, оның сұрауға əркімнің де еркі бар. Кəде жоралғылары өте көп. Той кəделері (жол-жоралары): тойбастар, шашу, мүше сұрау, тəбəрік, т.б.Құдалық кəделері мен ырымдары: жаушы жіберу, алдынан өту, қалың мал беру, құда түсу, өлі-тірі, батааяқ, той малы, есікашар, атбайлар, тойбастар, құйрық-бауыр, құда тарту, көрімдік, отқа құяр, түйемұрындық, қосақбас, құда аттандырар.Күйеу жолы мен кəделері: ұрын бару, есік көру, ентікпе, көрімдік, күйеу табақ, қалыңдық ойнау, қызқашар, тағы басқа лар. Құда-күйеу келгенде: сүтақы, атбайлар, босаға аттар, күйеу табақ, жеңгетай, отау жабар, қол ұстатар, шаш сипатар, ит ырылдатар, кемпір өлді, бақан салар.   Осыған байланысты «Қалыңсыз қыз болса да, кəдесіз күйеу болмайды» дейді қазақ мақалы. 

 

«Кәде» атауына лайықты жауап

•  Салт 

• Наным

• Ырым  

• Сый

Ырымшыл халқымызда баланы «қырқынан» (туғанына қырық күн толған күн) шығарғаннан кейін оның иткөйлегіне тəтті түйіп, иттің мойнына байлап жіберетін дəстүр бар. Итті балалар қуып жетіп, мойнындағы «иткөйлекті» шешіп алып, тəттісін бөліп жейді. Ал көйлекті баласы жоқ келіншектер ырым қылып алады. Иткөйлек ырымының шығуы иттің мойнына байланғандықтан ғана емес, баламыз көп болсын деген ырыммен (ит жеті қазынаның бірі деп есептейтін халықтың сенімі бойынша, ит өз иесінің үйінде баланың көп болуын тілейді екен)  астасып жатыр.Осы жерде «қырқы» деген сөзге мəн беру керек. Қайтыс болған адамның да «қырқы» беріледі. Бірақ баланы «қырқынан шығарылды» деп, өлген адамға «қырқы берілді» деп 

айтады. Мұны шатастырып алуға болмайды. 

Ойын-тойларда, айт мерекесінде, тағы басқа салт-дəстүрлер кезінде берілетін сыйды немесе алымды «кəде» деп атайды. Кəде – ойын-тойдың гүлі, оның сұрауға əркімнің де еркі бар. Кəде жоралғылары өте көп. Той кəделері (жол-жоралары): тойбастар, шашу, мүше сұрау, тəбəрік, т.б.Құдалық кəделері мен ырымдары: жаушы жіберу, алдынан өту, қалың мал беру, құда түсу, өлі-тірі, батааяқ, той малы, есікашар, атбайлар, тойбастар, құйрық-бауыр, құда тарту, көрімдік, отқа құяр, түйемұрындық, қосақбас, құда аттандырар.Күйеу жолы мен кəделері: ұрын бару, есік көру, ентікпе, көрімдік, күйеу табақ, қалыңдық ойнау, қызқашар, тағы басқа лар. Құда-күйеу келгенде: сүтақы, атбайлар, босаға аттар, күйеу табақ, жеңгетай, отау жабар, қол ұстатар, шаш сипатар, ит ырылдатар, кемпір өлді, бақан салар.   Осыған байланысты «Қалыңсыз қыз болса да, кəдесіз күйеу болмайды» дейді қазақ мақалы. 

«Иткөйлек» ырымының туу себебі 

• Ит асырағандықтан 

• Баланы қырқынан шығаруға орай

•  Халықтың сеніміне орай  

• Ит көп таралғандықтан

1.Сəлемдесу – амандық білісудегі əдеп жолы. Халқымыздың сəлемдесу əдебі ғасырлар бойы қалыптасқан. Адамдардың бір-бірімен амандық сұрасып, сəлемдесуі игі іс болып саналады. Сəлемдесу адамдардың жас ерекшелігіне, жынысына, байланысты əр түрлі болып келеді. Мысалы, үлкен адам мен жасы кіші адамның сəлемдесуі, аттылы мен жаяудың сəлемдесуі, ер мен əйелдің сəлемдесуі, келіндердің ата-енеге сəлем беруі. 

2.Сəлемдесудің көп түрінің бірі – алыс жолдан келген жолаушы немесе сол елдің адамы ауыл ақсақалдарына, белгілі адамдарға əдейі іздеп келіп сəлем беруі. Қазақта «алыстан алты жасар бала келсе, алпыстағы шал сəлем береді» деп жөн білетін үлкендердің өзі барып сəлемдесетін де жол бар. Ал келесі түрі – келіндердің сəлем салуы. Сыйлы ата-ене, қайын ағаларына 

кездескенде, көріп қалғанда келіні оларға иіліп сəлем қылады. Келіннің сəлем салуы əдептілік пен сыйлаудың белгісі ретінде қабылданады.

3.Сəлемдесудің тағы бір түрі – құрдас, құрбылас ер кісілердің сəлемдесуі. Олар бір-бірін көре қалғанда қол беріп, ал көптен көріспеген достар құшақтасып, төс қағыстырып сəлемдеседі. Жасы үлкен адаммен сəлемдескенде жасы кішілер жағы аттан, көліктен түсіп барып жəне əрқашан қос қолын беріп амандасады. 

4.Төрге отырғызу – қазақ халқының күнделікті тұрмысында қадірлі, сыйлы қонақты, қарт кісілерді құрметтеу əдебі. Халқымыздың тіршілігінде төрдің  маңызы зор. Төрге отырғызу сыйлауды, құрметтеуді білдіреді.

5.Төрге отырғызу бірнеше жағдайларда орындалады.Біріншісі, күнделікті күйбең тіршілікте төрге қария кісі немесе үйдің иесі отырады.Екінші жағдайда, той-жиындарда төрге ақсақалдар не болмаса жас ерекшелігіне қарай үлкен ағалар немесе қызметі жоғары кісілер орын алады. Ал үшіншісі, үйге қонақ келген жағдайда төрге міндетті түрде қонақ отырады.Төрге отырғызудың тағы бір түрі – күнделікті тұрмыс та бойжеткен қызды немесе төркініне келген қыздар ды аяқ жаққа отырғызбай, төрге шығарады. «Төрге шықпаған қыз – төркінін кедейлетеді» деген сенім бар. 

 Мәтін мазмұнына лайықты нақыл сөз

• Базарда мың кісі кездессе,  әркім сүйгеніне сәлем береді 

• Ауыз ашса, сыр көрінеді,
  Есік ашса төр көрінеді. 

• Сәлем – сөздің анасы.

• Төр кімдікі болса, билік соныкі.

  
  

1.Сəлемдесу – амандық білісудегі əдеп жолы. Халқымыздың сəлемдесу əдебі ғасырлар бойы қалыптасқан. Адамдардың бір-бірімен амандық сұрасып, сəлемдесуі игі іс болып саналады. Сəлемдесу адамдардың жас ерекшелігіне, жынысына, байланысты əр түрлі болып келеді. Мысалы, үлкен адам мен жасы кіші адамның сəлемдесуі, аттылы мен жаяудың сəлемдесуі, ер мен əйелдің сəлемдесуі, келіндердің ата-енеге сəлем беруі. 

2.Сəлемдесудің көп түрінің бірі – алыс жолдан келген жолаушы немесе сол елдің адамы ауыл ақсақалдарына, белгілі адамдарға əдейі іздеп келіп сəлем беруі. Қазақта «алыстан алты жасар бала келсе, алпыстағы шал сəлем береді» деп жөн білетін үлкендердің өзі барып сəлемдесетін де жол бар. Ал келесі түрі – келіндердің сəлем салуы. Сыйлы ата-ене, қайын ағаларына 

кездескенде, көріп қалғанда келіні оларға иіліп сəлем қылады. Келіннің сəлем салуы əдептілік пен сыйлаудың белгісі ретінде қабылданады.

3.Сəлемдесудің тағы бір түрі – құрдас, құрбылас ер кісілердің сəлемдесуі. Олар бір-бірін көре қалғанда қол беріп, ал көптен көріспеген достар құшақтасып, төс қағыстырып сəлемдеседі. Жасы үлкен адаммен сəлемдескенде жасы кішілер жағы аттан, көліктен түсіп барып жəне əрқашан қос қолын беріп амандасады. 

4.Төрге отырғызу – қазақ халқының күнделікті тұрмысында қадірлі, сыйлы қонақты, қарт кісілерді құрметтеу əдебі. Халқымыздың тіршілігінде төрдің  маңызы зор. Төрге отырғызу сыйлауды, құрметтеуді білдіреді.

5.Төрге отырғызу бірнеше жағдайларда орындалады.Біріншісі, күнделікті күйбең тіршілікте төрге қария кісі немесе үйдің иесі отырады.Екінші жағдайда, той-жиындарда төрге ақсақалдар не болмаса жас ерекшелігіне қарай үлкен ағалар немесе қызметі жоғары кісілер орын алады. Ал үшіншісі, үйге қонақ келген жағдайда төрге міндетті түрде қонақ отырады.Төрге отырғызудың тағы бір түрі – күнделікті тұрмыс та бойжеткен қызды немесе төркініне келген қыздар ды аяқ жаққа отырғызбай, төрге шығарады. «Төрге шықпаған қыз – төркінін кедейлетеді» деген сенім бар. 

Сәлемдесудің кең тараған түрі  

•  Әдейілеп сәлем беру

• Үлкенге сәлем беру

• Келіннің сәлем салуы

• Құдаларға сәлем беру

1.Сəлемдесу – амандық білісудегі əдеп жолы. Халқымыздың сəлемдесу əдебі ғасырлар бойы қалыптасқан. Адамдардың бір-бірімен амандық сұрасып, сəлемдесуі игі іс болып саналады. Сəлемдесу адамдардың жас ерекшелігіне, жынысына, байланысты əр түрлі болып келеді. Мысалы, үлкен адам мен жасы кіші адамның сəлемдесуі, аттылы мен жаяудың сəлемдесуі, ер мен əйелдің сəлемдесуі, келіндердің ата-енеге сəлем беруі. 

2.Сəлемдесудің көп түрінің бірі – алыс жолдан келген жолаушы немесе сол елдің адамы ауыл ақсақалдарына, белгілі адамдарға əдейі іздеп келіп сəлем беруі. Қазақта «алыстан алты жасар бала келсе, алпыстағы шал сəлем береді» деп жөн білетін үлкендердің өзі барып сəлемдесетін де жол бар. Ал келесі түрі – келіндердің сəлем салуы. Сыйлы ата-ене, қайын ағаларына 

кездескенде, көріп қалғанда келіні оларға иіліп сəлем қылады. Келіннің сəлем салуы əдептілік пен сыйлаудың белгісі ретінде қабылданады.

3.Сəлемдесудің тағы бір түрі – құрдас, құрбылас ер кісілердің сəлемдесуі. Олар бір-бірін көре қалғанда қол беріп, ал көптен көріспеген достар құшақтасып, төс қағыстырып сəлемдеседі. Жасы үлкен адаммен сəлемдескенде жасы кішілер жағы аттан, көліктен түсіп барып жəне əрқашан қос қолын беріп амандасады. 

4.Төрге отырғызу – қазақ халқының күнделікті тұрмысында қадірлі, сыйлы қонақты, қарт кісілерді құрметтеу əдебі. Халқымыздың тіршілігінде төрдің  маңызы зор. Төрге отырғызу сыйлауды, құрметтеуді білдіреді.

5.Төрге отырғызу бірнеше жағдайларда орындалады.Біріншісі, күнделікті күйбең тіршілікте төрге қария кісі немесе үйдің иесі отырады.Екінші жағдайда, той-жиындарда төрге ақсақалдар не болмаса жас ерекшелігіне қарай үлкен ағалар немесе қызметі жоғары кісілер орын алады. Ал үшіншісі, үйге қонақ келген жағдайда төрге міндетті түрде қонақ отырады.Төрге отырғызудың тағы бір түрі – күнделікті тұрмыс та бойжеткен қызды немесе төркініне келген қыздар ды аяқ жаққа отырғызбай, төрге шығарады. «Төрге шықпаған қыз – төркінін кедейлетеді» деген сенім бар. 

Үлкен кісімен сәлемдескенде жасалатын әрекет

• Иық қағысып сәлемдесу

• Көліктен шығып сәлемдесу 

•  Оң қолын беріп сәлемдесу

• Дауысын көтеріңкі шығарып сәлемдесу

1.Сəлемдесу – амандық білісудегі əдеп жолы. Халқымыздың сəлемдесу əдебі ғасырлар бойы қалыптасқан. Адамдардың бір-бірімен амандық сұрасып, сəлемдесуі игі іс болып саналады. Сəлемдесу адамдардың жас ерекшелігіне, жынысына, байланысты əр түрлі болып келеді. Мысалы, үлкен адам мен жасы кіші адамның сəлемдесуі, аттылы мен жаяудың сəлемдесуі, ер мен əйелдің сəлемдесуі, келіндердің ата-енеге сəлем беруі. 

2.Сəлемдесудің көп түрінің бірі – алыс жолдан келген жолаушы немесе сол елдің адамы ауыл ақсақалдарына, белгілі адамдарға əдейі іздеп келіп сəлем беруі. Қазақта «алыстан алты жасар бала келсе, алпыстағы шал сəлем береді» деп жөн білетін үлкендердің өзі барып сəлемдесетін де жол бар. Ал келесі түрі – келіндердің сəлем салуы. Сыйлы ата-ене, қайын ағаларына 

кездескенде, көріп қалғанда келіні оларға иіліп сəлем қылады. Келіннің сəлем салуы əдептілік пен сыйлаудың белгісі ретінде қабылданады.

3.Сəлемдесудің тағы бір түрі – құрдас, құрбылас ер кісілердің сəлемдесуі. Олар бір-бірін көре қалғанда қол беріп, ал көптен көріспеген достар құшақтасып, төс қағыстырып сəлемдеседі. Жасы үлкен адаммен сəлемдескенде жасы кішілер жағы аттан, көліктен түсіп барып жəне əрқашан қос қолын беріп амандасады. 

4.Төрге отырғызу – қазақ халқының күнделікті тұрмысында қадірлі, сыйлы қонақты, қарт кісілерді құрметтеу əдебі. Халқымыздың тіршілігінде төрдің  маңызы зор. Төрге отырғызу сыйлауды, құрметтеуді білдіреді.

5.Төрге отырғызу бірнеше жағдайларда орындалады.Біріншісі, күнделікті күйбең тіршілікте төрге қария кісі немесе үйдің иесі отырады.Екінші жағдайда, той-жиындарда төрге ақсақалдар не болмаса жас ерекшелігіне қарай үлкен ағалар немесе қызметі жоғары кісілер орын алады. Ал үшіншісі, үйге қонақ келген жағдайда төрге міндетті түрде қонақ отырады.Төрге отырғызудың тағы бір түрі – күнделікті тұрмыс та бойжеткен қызды немесе төркініне келген қыздар ды аяқ жаққа отырғызбай, төрге шығарады. «Төрге шықпаған қыз – төркінін кедейлетеді» деген сенім бар. 

Төрдің маңызы зор екендігінің белгісі 

• Қонаққа сый

•  Қонақтың сыбағасы 

• Құрметтеу әдебі

• Үй иесіне құрмет