Оқу сауаттылық

1-мәтін

«Жер шарының климаты әртүрлі болып келеді. Солтүстік полюс пен оңтүстік полюсте тұрақты түрде суық болады, ал экватор аймағында ауа температурасы өте жоғары. Климат өзгерістері табиғатқа, өсімдіктер мен жануарлардың тіршілігіне әсер етеді. Ғалымдар соңғы онжылдықта климаттың жылдам өзгеріп жатқанын атап өтті. Мұның негізгі себептерінің бірі — адамның өндірістік қызметі мен экологиялық тепе-теңдіктің бұзылуы. Жаһандық жылыну нәтижесінде мұздықтар еріп, теңіз деңгейі көтеріледі. Бұл өз кезегінде көптеген аймақтардың су тасқыны мен құрғақшылыққа ұшырауына әкелуі мүмкін.»

1-сұрақ

Мәтінде климат өзгерістерінің басты себебі ретінде қайсысы көрсетілген?

• жердің күнге жақындауы

• адамның табиғатқа әсері

• мұздықтардың табиғи түрде өзгеруі

• экватордағы ыстық ауа

1-мәтін

«Жер шарының климаты әртүрлі болып келеді. Солтүстік полюс пен оңтүстік полюсте тұрақты түрде суық болады, ал экватор аймағында ауа температурасы өте жоғары. Климат өзгерістері табиғатқа, өсімдіктер мен жануарлардың тіршілігіне әсер етеді. Ғалымдар соңғы онжылдықта климаттың жылдам өзгеріп жатқанын атап өтті. Мұның негізгі себептерінің бірі — адамның өндірістік қызметі мен экологиялық тепе-теңдіктің бұзылуы. Жаһандық жылыну нәтижесінде мұздықтар еріп, теңіз деңгейі көтеріледі. Бұл өз кезегінде көптеген аймақтардың су тасқыны мен құрғақшылыққа ұшырауына әкелуі мүмкін.»

2-сұрақ

«Жаһандық жылыну» салдарының бірі — теңіз деңгейінің көтерілуі. Осы құбылыстың ең ықтимал әлеуметтік салдары қандай болуы мүмкін?

• жаңа құрлықтардың пайда болуы

• экваторағы температураның төмендеуі

• теңіз деңгейі көтерілуі

• кейбір аймақтардың су астында қалуы

1-мәтін

«Жер шарының климаты әртүрлі болып келеді. Солтүстік полюс пен оңтүстік полюсте тұрақты түрде суық болады, ал экватор аймағында ауа температурасы өте жоғары. Климат өзгерістері табиғатқа, өсімдіктер мен жануарлардың тіршілігіне әсер етеді. Ғалымдар соңғы онжылдықта климаттың жылдам өзгеріп жатқанын атап өтті. Мұның негізгі себептерінің бірі — адамның өндірістік қызметі мен экологиялық тепе-теңдіктің бұзылуы. Жаһандық жылыну нәтижесінде мұздықтар еріп, теңіз деңгейі көтеріледі. Бұл өз кезегінде көптеген аймақтардың су тасқыны мен құрғақшылыққа ұшырауына әкелуі мүмкін.»

3 сұрақ

Мәтіндегі «климат өзгерістері табиғатқа, өсімдіктер мен жануарлардың тіршілігіне әсер етеді» деген сөйлемнің мазмұнын мақалға жақындатып түсіндіріңіз:

• жерді күткенің-елді күткенің

• ел үмітін ер ақтар

  ер атағын ел сақтар

• жақсының аты өлмейді

• адамның табиғатсыз күні жоқ

  табиғаттың оны айтар тілі жоқ

Мәтін 2 (Қазақ хандығы)

«Қазақ хандығы XV ғасырдың ортасында Керей мен Жәнібек сұлтандардың басшылығымен құрылды. Бұл оқиға қазақ халқының тарихындағы маңызды бетбұрыс болды. Хандықтың құрылуы — қазақ руларының бірігуіне, олардың тәуелсіз мемлекет болып қалыптасуына жол ашты. Қазақ хандары елдің сыртқы саясатын, әскери қуатын нығайтуға ерекше мән берді. Қазақ хандығының құрылуы арқылы халықтың ұлттық санасы мен бірлігі күшейе түсті. Бұл кезең қазақ мемлекеттілігінің бастамасы болып саналады.»

1 сұрақ

Қазақ хандығының құрылуы қазақ халқы үшін не себепті тарихи бетбұрыс болды?

• жаңа әліпбидің енгізілуіне байланысты

• жаңа қалалардың салынуына байланысты

• рулардың бірігуі мен тәуелсіз мемлекеттің қалыптасуына жол ашты

• қазақ жерінде металл өндірісінің дамуына байланысты

Мәтін 2 (Қазақ хандығы)

«Қазақ хандығы XV ғасырдың ортасында Керей мен Жәнібек сұлтандардың басшылығымен құрылды. Бұл оқиға қазақ халқының тарихындағы маңызды бетбұрыс болды. Хандықтың құрылуы — қазақ руларының бірігуіне, олардың тәуелсіз мемлекет болып қалыптасуына жол ашты. Қазақ хандары елдің сыртқы саясатын, әскери қуатын нығайтуға ерекше мән берді. Қазақ хандығының құрылуы арқылы халықтың ұлттық санасы мен бірлігі күшейе түсті. Бұл кезең қазақ мемлекеттілігінің бастамасы болып саналады.»

2-сұрақ

Мәтінге сүйене отырып, Керей мен Жәнібек сұлтандардың рөлі қандай сипатталған?

• қазақ хандығының құрылуына басшылық жасады

• қазақ жерін жоңғар шапқыншылығынан қорғады

• қазақ әдебиетін дамытты

• халықты ислам дініне енгізді

Мәтін 2 (Қазақ хандығы)

«Қазақ хандығы XV ғасырдың ортасында Керей мен Жәнібек сұлтандардың басшылығымен құрылды. Бұл оқиға қазақ халқының тарихындағы маңызды бетбұрыс болды. Хандықтың құрылуы — қазақ руларының бірігуіне, олардың тәуелсіз мемлекет болып қалыптасуына жол ашты. Қазақ хандары елдің сыртқы саясатын, әскери қуатын нығайтуға ерекше мән берді. Қазақ хандығының құрылуы арқылы халықтың ұлттық санасы мен бірлігі күшейе түсті. Бұл кезең қазақ мемлекеттілігінің бастамасы болып саналады.»

3 сұрақ

Мәтіндегі «ұлттық сананың күшеюі» тіркесін қай тұжырым дұрыс ашады?

• қазақ халқының біртұтас ел екенін түйсінуі

• халықтың өзін мемлекет ретінде сезінуі

• ұлттық бірлікті арттыруға ұмтылысы

• өз мемлекеттілігін мойындауы

Мәтін 3 (Абай Құнанбайұлы)

«Абай Құнанбайұлы — қазақтың ұлы ақыны, ойшылы және ағартушысы. Ол өзінің өлеңдері мен қара сөздері арқылы халықты білімге, еңбекке, адамгершілікке шақырды. Абайдың шығармалары қазақ әдебиетін жаңа деңгейге көтеріп, ұлттық сананың қалыптасуына зор ықпал етті. Ол орыс және Батыс әдебиетімен танысып, шығыс пен батыс мәдениетін ұштастырды. Абайдың мұрасы бүгінгі күнге дейін маңызын жойған жоқ.»

1-сұрақ

Абайдың шығармаларының басты мақсаты қандай болды?

• Қазақ қоғамын ғылым мен еңбекке шақыру

• Халықты білімге, еңбекке, адамгершілікке шақыру

• Халықты оқу-білімге, еңбекке үндеп, ізгілікке жетелеу

• Адамгершілік пен еңбек құндылығын дәріптеу

Мәтін 3 (Абай Құнанбайұлы)

«Абай Құнанбайұлы — қазақтың ұлы ақыны, ойшылы және ағартушысы. Ол өзінің өлеңдері мен қара сөздері арқылы халықты білімге, еңбекке, адамгершілікке шақырды. Абайдың шығармалары қазақ әдебиетін жаңа деңгейге көтеріп, ұлттық сананың қалыптасуына зор ықпал етті. Ол орыс және Батыс әдебиетімен танысып, шығыс пен батыс мәдениетін ұштастырды. Абайдың мұрасы бүгінгі күнге дейін маңызын жойған жоқ.»

2 сұрақ

Абайдың әдебиетке қосқан үлесі қалай сипатталған?

• Ұлттық әдебиетті биікке шығарды

• Әдебиеттің өркендеуіне ықпал етті

• Қазақ әдебиетінің дамуына серпін берді

• Қазақ әдебиетін жаңа деңгейге көтерді

Мәтін 3 (Абай Құнанбайұлы)

«Абай Құнанбайұлы — қазақтың ұлы ақыны, ойшылы және ағартушысы. Ол өзінің өлеңдері мен қара сөздері арқылы халықты білімге, еңбекке, адамгершілікке шақырды. Абайдың шығармалары қазақ әдебиетін жаңа деңгейге көтеріп, ұлттық сананың қалыптасуына зор ықпал етті. Ол орыс және Батыс әдебиетімен танысып, шығыс пен батыс мәдениетін ұштастырды. Абайдың мұрасы бүгінгі күнге дейін маңызын жойған жоқ.»

3-сұрақ

Мәтінде Абайдың мәдениетке көзқарасы қалай сипатталған?

• Қазақ әдебиетін жаңа биікке көтерді

• Шығыс пен батыс мәдениетін ұштастырды

• Қазақ халқын еңбекке үндеді

• Орыс мәдениетін қазаққа жақындатты

Мәтін 4 (Ғарыш зерттеулері)

«Ғарыш зерттеулері — адамзат өркениетінің ең үлкен жетістіктерінің бірі. ХХ ғасырдың екінші жартысында адам алғаш рет Жердің орбитасына шықты. Кейіннен Айға қонды, Марсты зерттеуге қадам жасалды. Ғарышқа сапар шегу ғылым мен техниканың жаңа салаларын дамытты: спутниктік байланыс, навигация, метеорология, медицина. Сонымен қатар ғарыш зерттеулері елдер арасындағы ғылыми ынтымақтастықты күшейтті. Дегенмен, ғарышты игеру үлкен қаржыны қажет етеді, бұл мәселе әлі күнге дейін талқыланып келеді.»

1-сұрақ

1. Ғарыш зерттеулерінің басты жетістіктері қайсысы?

• Адамның Жер орбитасына шығуы, Айға қонуы

• Адамның ғарышқа ұшуын іске асыруы, Айды зерттеуі

• Адамның алғаш рет ғарышқа көтеріліп, Айға жетуі

• Адамның Жерді тастап, Айды игеруі