พระยาพิศณุประสาทเวช

คง ถาวรเวช

พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว

ข้อ ๑ และ ๒ ถูก

โรงพยาบาลจุฬาลงกรณ์

โรงพยาบาลธรรมศาสตร์

โรงพยาบาลวังหลัง

โรงพยาบาลศรีธัญญา

โคลงโลกนิติ

กลอนสุภาพ

ร่ายยาว

กาพย์ยานี ๑๑

คัมภีร์ไกษ

คัมภีร์วรโยคสาร

คัมภีร์มหาโชต

คัมภีร์ศิลา

กล่าวถึงความสำคัญของแพทย์และลักษณะของแพทย์

กล่าวถึงการรักษาครรภ์ การคลอด โรคเด็ก วิธีรักษาและยาต่างๆ

กล่าวถึงสรรพคุณและสมุนไพร

กล่าวถึงสาเหตุของโรคและสมุนไพรที่รักษา

หนังสือ

แพทย์

แสงสว่างหรือดวงอาทิตย์

ความรู้

หมอชีวกโกมารภัจเป็นครูแพทย์แผนโบราณ

คัมภีร์ฉันทศาสตร์เกิดขึ้นในสมัยรัชกาลที่ ๕

คัมภีร์ฉันทศาสตร์พิมพ์ขึ้นในปี พ.ศ. ๒๔๕๐

คัมภีร์ฉันทศาสตร์เป็นหนังสือเกี่ยวกับไสยศาสตร์

บางหมอก็เกียจกัน ที่พวกอันแพทย์รักษา

บ้างกล่าวเป็นมารยา เขาเจ็บน้อยว่ามากครัน

เรียนรู้ให้เจนจัด จบจังหวัดคัมภีร์ไสย์

ตั้งต้นปฐมใน ฉันทศาสร์ดั่งพรรณนา

เรียนรู้ให้ครบหมด จนจบบทคัมภีร์ใน

ฉันทศาสตร์ท่านกล่าวไข สิบสี่ข้อจงควรจำ

อย่าถือตนว่าดี ยังจะมียิ่งขึ้นไป

อย่าถือตนว่าใหญ่ กว่าเด็กน้อยผู้เชี่ยวชาญ

เปรียบร่างกายเป็นเมือง

เปรียบโรคเป็นข้าศึก

เปรียบดวงจิตเป็นหัวใจ

เปรียบแพทย์เป็นทหาร

คัมภีร์ตักกะศิลา

คัมภีร์ชวดาร์

คัมภีร์โรคนิทาน

คัมภีร์ไกษย

คัมภีร์มุจฉาปักขันทิกา

คัมภีร์มหาโชตรัต

คัมภีร์ธาตุวิวรณ์

คัมภีร์ธาตุบรรจบ

ศาสตร์แห่งการทะนุบำรุง

ศาสตร์แห่งการเยียวยา

ศาสตร์แห่งการรักษา

ศาสตร์แห่งความรัก

๑๑ คัมภีร์

๑๓ คัมภีร์

๑๔ คัมภีร์

๑๒ คัมภีร์

ความรู้เรื่องตำราแพทย์ไทย

ความรู้เรื่องตำราแพทย์ไทย และทรรศนะเรื่องคุณสมบัติที่แพทย์พึงมี

ทรรศนะเรื่องคุณสมบัติที่แพทย์พึงมี และวิธีการรับราชการเป็นแพทย์

ความรู้เรื่องตำราแพทย์ไทย และวิธีการรับราชการเป็นแพทย์

ปิตตํ - น้ำดีจากตับ

คนเข็ญใจ - คนที่มีความเคียดแค้นอยู่ในใจ

ยาผาย - ยาขับลมทางทวาร

หินชาติ - เลว

โลภะ มารยา โทสะ โมหะ กามราคะ ความพยาบาท วิจิกิจฉา อุทธัจ ความง่วงเหงา ทิฏฐิ วิตักโก วิหิงสา อโนตัปปัง ความรังเกียจ

โลภะ มารยา โทสะ โมหะ กามราคะ ความพยายาม วิจิกิจฉา อุทธัจ ความตะกละ ทิฏฐิ วิตักโก วิหิงสา อโนตัปปัง ความรังเกียจ

โลภะ มารยา โทสะ โมหะ กามราคะ ความพยาบาท วิจิกิจฉา อุทธัจ ความตะกละ ทิฏฐิ วิตักโก วิหิงสา อโนตัปปัง ความเกียจคร้าน

โลภะ มารยา โทสะ โมหะ กามราคะ ความพยายาม วิจิกิจฉา อุทธัจ ความง่วงเหงา ทิฏฐิ วิตักโก วิหิงสา อโนตัปปัง ความรังเกียจ

หินชาติ - เลว

วิหิงสา - ความเบียดเบียน

หิริกัง - ความละลายต่อบาป

อ่าองค์ - อวดตน

อ่าองค์ - อวดตน

จำเนียร - เชี่ยวชาญ

จังหวัด - หน่วยการปกครองส่วนภูมิภาคที่รวมหลาย ๆ อำเภอเข้าด้วยกัน

วิตถาร - ละเอียด

เท่านี้กล่าวไว้ใน ฉันทศาสตร์เป็นประธาน

กลอนกล่าวให้วิตถาร ใครรู้แท้นับว่าชาย

โรคคือครุกรรม บรรจบจำอย่าพึ่งทาย

กล่าวเล่ห์อุบายหมาย ด้วยโลภหลงในลาภา

โรคนั้นคือโทโส จะภิยโยเร่งวัฒนา

แพทย์เร่งกระหน่ำยา ก็ยิ่งยับระยำเยิน

เมื่ออ่อนรักษาได้ แก่แล้วไซร้ยากหนักหนา

ไข้นั้นอุปมา เหมือนเพลิงป่าไหม้ลุกลาม

โรคนั้นคือโทโส จะภัยโยเร่งวัฒนา

แพทย์เร่งกระหน่ำยา ก็ยิ่งยับระยำเยิน

ครูพักแลครูเรียน อักษรเขียนไว้ตามมี

จงถือว่าครูดี เพราะได้เรียนจึ่งรู้มา

เป็นแพทย์พึงสำคัญ โอกาสนั้นมีอยู่สาม

เคราะห์ร้ายขัดโชคนาม บางทีรู้เกินรู้ไป

จะกล่าวคัมภีร์ฉัน ทศาสตร์บรรพ์ที่ครูสอน

เสมอดวงทินกร แลดวงจันทร์กระจ่างตา

โมโหอย่าหลงเล่ห์ ด้วยกาเมมิจฉาใน

พยาบาทแก่คนไข้ ทั้งผู้อื่นอันกล่าวกล

วิจิกิจฉาเล่า จงถือเอาซึ่งครูตน

อย่าเคลือบแคลงอาการกล เห็นแม่นแล้วเร่งวางยา

อุทธัจจังอย่าอุทธัจ เห็นถนัดในโรคา

ให้ตั้งตนดังพระยา ไกรสรราชเข้าราวี

ไม่รู้คัมภีร์เวช ห่อนเห็นเหตุซึ่งโรคทำ

แพทย์เอ๋ยอย่างมคลำ จักขุมืด บ เห็นหน

จะกล่าวคัมภีร์ฉัน ทศาสตร์บรรพ์ที่ครูสอน

เสมอดวงทินกร แลดวงจันทร์กระจ่างตา

แพทย์ใดจะหนีทุกข์ ไปสู่สุขนิพพานดล

พิริยสติตน ประพฤติได้จึงเป็นกาล

โรคนั้นคือโทโส จะภัยโยเร่งวัฒนา

แพทย์เร่งกระหน่ำยา ก็ยิ่งยับระยำเยิน

ครูพักแลครูเรียน อักษรเขียนไว้ตามมี

จงถือว่าครูดี เพราะได้เรียนจึ่งรู้มา

กาย

จิต

อาหาร

แพทย์

ทิฏฐิ คือความถือดี

อโนตัปปัง คือการผูกใจเจ็บคิดจะแก้แค้นการคิดปองร้าย

วิตักโก คือความคิดเบียดเบียน

วิหิงสา คือความลังเลใจ

สิบสี่บทที่พึงมี

สิบสี่ภาคควรศึกษา

สิบสี่ข้อจงควรจำ

สิบสี่องค์จงแจ้งจินต์

เปรียบแพทย์คือทหาร อันชำนาญรู้ลำเนา

ปิตตํ คือวังหน้า เร่งรักษาเขม้นหมาย

อาหารอยู่ในกาย คือเสบียงเลี้ยงโยธา

อำไว้จนแก่กล้า แพทย์อื่นมาก็ขัดขวาง

คัมภีร์สรรพคุณ

คัมภีร์ปฐมจินดาร์

คัมภีร์วรโยคสาร

คัมภีร์สมุฏฐานวินิจฉัย

เงินทุน

ผู้ใหญ่ไม่สนับสนุน

ความขัดแย้งของคนในสังคม

ประชาชนไม่ให้ความสนใจในการอ่านเท่าที่ควร

ข้าศึกคือโรคา เกิดเข่นฆ่าในกายเรา

ปิตตํ คือวังหน้า เร่งรักษาเขม้นหมาย

อาหารอยู่ในกาย คือเสบียงเลี้ยงโยธา

ดวงจิตคือกระษัตริย์ ผ่านสมบัติอันโอฬาร์