NEW
Font size
Worksheetsоқу сауаттылығы
Total questions: 20
Worksheet time: 5hrs 0mins
Әр нәрсенің өз уақыты бар
«Әр нәрсенің өз уақыты бар». Дәл осы сөзді дәрі-дәрмектің жапсырмасына оқылатындай етіп жазу керек. Өйткені құтыдағы нұсқаулықта әдетте қанша түйір қабылдау керектігі жазылып, оны қай уақытта ішетіні айтылмайды. «Бұл – үлкен мәселе, себебі ауру белгісі мен емдеу тиімділігі уақытқа қарай түрленіп отырады», – дейді Остиндегі Техас биомедициналық инженерия университетінің профессоры Майкл Смоленски. Мысалы, инсульт көбіне таңғы уақытта пайда болады, демікпе керісінше түнге қарай күшейеді. Профессордың айтуынша, егер сіз дәріні мезгілсіз ішсеңіз, оның әсері ойдағыдай болмай қалуы, тіпті кері әсерін тигізуі де ықтимал.
Адамдар мен жануарлардың миы, ағзасы, тіні және жасушаларында күн мен түн ауысуына синхронды әрекет ететін 24 сағаттық ішкі сағаттары болады. Дәрі қабылдау уақытын сол ырғақпен үйлестіру – хронотерапия аталады. Бұл – көпшілікке кеңінен тарала қоймаған ілім. Осыған орай, Пенсильвания медицина университетінің биолог «дәрі қабылдау уақыты бойынша клиникалық зерттеулер жүргізу керек» деген ұсыныс айтады.
Мәтіннен қандай тұжырым жасауға болатындығын көрсетіңіз.
Дәріні көп ішу денсаулыққа зиян
Дәріні тиімді уақытында қабылдау керек
Дәрі – аурудың ағзадан қайтуына көмектеседі
Дәріні мөлшерімен пайдалану керек
Дәрі қабылдау уақыты дәрігерлерді ғана қызықтырады
Әр нәрсенің өз уақыты бар
«Әр нәрсенің өз уақыты бар». Дәл осы сөзді дәрі-дәрмектің жапсырмасына оқылатындай етіп жазу керек. Өйткені құтыдағы нұсқаулықта әдетте қанша түйір қабылдау керектігі жазылып, оны қай уақытта ішетіні айтылмайды. «Бұл – үлкен мәселе, себебі ауру белгісі мен емдеу тиімділігі уақытқа қарай түрленіп отырады», – дейді Остиндегі Техас биомедициналық инженерия университетінің профессоры Майкл Смоленски. Мысалы, инсульт көбіне таңғы уақытта пайда болады, демікпе керісінше түнге қарай күшейеді. Профессордың айтуынша, егер сіз дәріні мезгілсіз ішсеңіз, оның әсері ойдағыдай болмай қалуы, тіпті кері әсерін тигізуі де ықтимал.
Адамдар мен жануарлардың миы, ағзасы, тіні және жасушаларында күн мен түн ауысуына синхронды әрекет ететін 24 сағаттық ішкі сағаттары болады. Дәрі қабылдау уақытын сол ырғақпен үйлестіру – хронотерапия аталады. Бұл – көпшілікке кеңінен тарала қоймаған ілім. Осыған орай, Пенсильвания медицина университетінің биолог «дәрі қабылдау уақыты бойынша клиникалық зерттеулер жүргізу керек» деген ұсыныс айтады.
Мәтінге қатысы жоқ қатарды көрсетіңіз
Дәріні уақытылы қабылдаудың маңызы
Хронотерапия ілімі
Аурудың асқыну уақыты
Дәрінің кері әсер ету жағдайлары
Дәрі құрамының әсері
Әр нәрсенің өз уақыты бар
«Әр нәрсенің өз уақыты бар». Дәл осы сөзді дәрі-дәрмектің жапсырмасына оқылатындай етіп жазу керек. Өйткені құтыдағы нұсқаулықта әдетте қанша түйір қабылдау керектігі жазылып, оны қай уақытта ішетіні айтылмайды. «Бұл – үлкен мәселе, себебі ауру белгісі мен емдеу тиімділігі уақытқа қарай түрленіп отырады», – дейді Остиндегі Техас биомедициналық инженерия университетінің профессоры Майкл Смоленски. Мысалы, инсульт көбіне таңғы уақытта пайда болады, демікпе керісінше түнге қарай күшейеді. Профессордың айтуынша, егер сіз дәріні мезгілсіз ішсеңіз, оның әсері ойдағыдай болмай қалуы, тіпті кері әсерін тигізуі де ықтимал.
Адамдар мен жануарлардың миы, ағзасы, тіні және жасушаларында күн мен түн ауысуына синхронды әрекет ететін 24 сағаттық ішкі сағаттары болады. Дәрі қабылдау уақытын сол ырғақпен үйлестіру – хронотерапия аталады. Бұл – көпшілікке кеңінен тарала қоймаған ілім. Осыған орай, Пенсильвания медицина университетінің биолог «дәрі қабылдау уақыты бойынша клиникалық зерттеулер жүргізу керек» деген ұсыныс айтады.
Төмендегі тақырыптардың ішінен берілген мәтінге ең лайықтысын табыңыз
Дәрі және уақыт
Дәрінің пайдасы
Дәрі һәм мөлшер
Дәрісіз денсаулық
Денсаулық қадірі
Нау шешен
Нау деген бидің бір ешкісі жоғалып, ешкісін сойған ұрысы табылыпты. Ұры бір ешкінің орнына екі ешкі төлейін десе, Нау көнбепті. Ханға төрелесуге барыпты. Хан Наудың бір ешкісінің төлеуіне үш ешкі бергізіпті – алмапты, төрт ешкі бергізіпті – алмапты. Сонан соң хан:
- Не қылғаның мынау, ешкіңнің иесі бар еді, соншама, - деп сұрапты. Сонда Нау:
Ешкімнің іші толған лақ еді.
Саусам сүті бұлақ еді.
Қап-қара құрты бар еді,
Қарын-қарын майы бар еді.
Сойсам терісі бұтыма қап еді,
Мүйізі пышағыма сап еді,
Қатыным қандай қөретін еді, -
деп шұбырта жөнелтіпті.
- Е, жағын қарысқыр, мақтауын келістірдің. Енді ешкіңнің төлеуін айтшы, - депті хан,
- Төлеуіне төрт ешкі,
Айыбына алты ешкі,
Басына қосақ,
Артына жетек,
Өзімен он үш ешкі.
Билік ақысы бір ат,
Хан саған еш нәрсе жоқ, -
депті Нау. Сонда хан күліп:
- Бір ат, он үш ешкі бер де, мына пәледен құтыл, - депті ұрыға.
«Нау құрымай, дау құрымас» деген сөз содан қалыпты.
«Сойсам, терісі бұтыма қап еді», - деп нені меңзеуде ?
Шалбар етіп киер едім дегені
Терісін сатып, қап алар едім дегені
Сойып бір тояр едім дегені
Терісінен қап жасар едім қап дегені
Жүнінен қап жасап сатар едім дегені
Нау шешен
Нау деген бидің бір ешкісі жоғалып, ешкісін сойған ұрысы табылыпты. Ұры бір ешкінің орнына екі ешкі төлейін десе, Нау көнбепті. Ханға төрелесуге барыпты. Хан Наудың бір ешкісінің төлеуіне үш ешкі бергізіпті – алмапты, төрт ешкі бергізіпті – алмапты. Сонан соң хан:
- Не қылғаның мынау, ешкіңнің иесі бар еді, соншама, - деп сұрапты. Сонда Нау:
Ешкімнің іші толған лақ еді.
Саусам сүті бұлақ еді.
Қап-қара құрты бар еді,
Қарын-қарын майы бар еді.
Сойсам терісі бұтыма қап еді,
Мүйізі пышағыма сап еді,
Қатыным қандай қөретін еді, -
деп шұбырта жөнелтіпті.
- Е, жағын қарысқыр, мақтауын келістірдің. Енді ешкіңнің төлеуін айтшы, - депті хан,
- Төлеуіне төрт ешкі,
Айыбына алты ешкі,
Басына қосақ,
Артына жетек,
Өзімен он үш ешкі.
Билік ақысы бір ат,
Хан саған еш нәрсе жоқ, -
депті Нау. Сонда хан күліп:
- Бір ат, он үш ешкі бер де, мына пәледен құтыл, - депті ұрыға.
«Нау құрымай, дау құрымас» деген сөз содан қалыпты.
Нау шешенге ұры не себепті ешкілерден бөлек бір ат қарыз болды ?
Билік үшін ханға әкелгені үшін
Төрелікті хан емес, шешеннің өзі айтқандығы үшін
Әйелінің өз ешкісін қатты жақсы көретіндігі үшін
Ешкісінің құны бір атқа тең болғандықтан
Ешкіні ұрлап сойғаны үшін
Музыка. Қазақтың киелі домбырасы
Қазақ халқы әнге бай. Біржан сал, Ақан сері, Абай, Жаяу Мұса, Үкілі Ыбырай тағы басқа әнші - композиторлар өшпес рухани байлық қалдырған. Ұрпақтан - ұрпаққа жалғасатын, құлақтан кіріп бойды алатын әсем әндер сыйлаған. Қазақ мерекесі, қазақ мәжілісі, ырымы, дастарханы мен отырысы ешқашан ән мен күйсіз өткен емес. Ал ән киелі домбырасыз сәнін тапқан емес. Ән – адамның ой - сезімін білдіретін, тәрбиелейтін өнер жанры. Ал домбыра мен қазақ – егіз ұғым іспеттес. Ән - адамды қуантатын, мұңайтатын, жылататын өнер.
Біздің Ахмет Жұбанов, Мұқан Төлебаев, Ғазиза Жұбанова, Шәмші Қалдаяқов, Сейдолла Бәйтереков, Әсет Бейсеуов, Ескендір Хасанғалиев және өзге де ерекше тұлғалы композиторларының тамаша әндерімен сусындап келеміз.
Домбырамен серілік құрып, бай мұра қалдырған әнші – композиторларды табыңыз
С.Бәйтереков, Ә.Бейсеуов
Ш.Қалдаяқов, Ғ.Жұбанова
А.Құнанбайұлы, Н. Тілендиев
Біржан сал, Ақан сері, Жаяу Мұса, Үкілі Ыбырай
С.Аронұлы, Ж.Жабаев
Музыка. Қазақтың киелі домбырасы
Қазақ халқы әнге бай. Біржан сал, Ақан сері, Абай, Жаяу Мұса, Үкілі Ыбырай тағы басқа әнші - композиторлар өшпес рухани байлық қалдырған. Ұрпақтан - ұрпаққа жалғасатын, құлақтан кіріп бойды алатын әсем әндер сыйлаған. Қазақ мерекесі, қазақ мәжілісі, ырымы, дастарханы мен отырысы ешқашан ән мен күйсіз өткен емес. Ал ән киелі домбырасыз сәнін тапқан емес. Ән – адамның ой - сезімін білдіретін, тәрбиелейтін өнер жанры. Ал домбыра мен қазақ – егіз ұғым іспеттес. Ән - адамды қуантатын, мұңайтатын, жылататын өнер.
Біздің Ахмет Жұбанов, Мұқан Төлебаев, Ғазиза Жұбанова, Шәмші Қалдаяқов, Сейдолла Бәйтереков, Әсет Бейсеуов, Ескендір Хасанғалиев және өзге де ерекше тұлғалы композиторларының тамаша әндерімен сусындап келеміз.
Мәтіннен шығарылатын қорытындыны табыңыз
Қазақтың музыка мәдениеті өте бай, ол әлі күнге өз жалғасын тауып келеді
Қазақтың домбырасы – қазақ өмірінен сыр шертеді
Қазақтың халық әндері – ұлттық тәрбиенің қайнар көзі
Домбыраның құдіреті сананы тәрбиелейді, сол үшін оны бәрі игеру керек
Қазақтың ұлттық ән өнері бүгінгі таңда әлсіреп бара жатыр
Бау
Бау әрқашан өзі қызмет атқаратын затына байлаулы, тағулы жүреді. Ол өз алдына шумақталып бөлек жиналмайды. Баулардың басты-бастылары мыналар: аяқбау-уықтың, бүркіттің, керегенің аяқбаулары; басбау - киіз есіктің тастамасы; балақ бау - бүркіттің аяғында жүретін былғары немесе қайыс бау, тамақбау; құлақ бау; үзікбау; түндікбау; желбау; құрық бау т.б. Баулар әрқашан өз орнында тағұлы немесе байлаулы жүреді. Баулардың бір басы (басталған жағы) тұйық болып, бір басы (аяқталған жағы) жіңішке есіледі де, оның ұшын қара, қызыл, көк мата орап тігіп бектіреді. Кейбір баулардың бастарына әр түсті шашақ қадап қояды. Құр, терме баулар қазақ киіз үйінің, малдың жабулары мен жабу жіптерінің, үзеңгі бау мен өмілдірік, құйысқан, ноқта сияқты істерінің ажарын келтіріп өң беріп тұратын әрі берік, әрі әшекейлі өрнегі ретінде өте бір көркем жиһаздарынан саналған. Құр мен терме баулар теріп тоқу өрмегінің әдісімен де, жай өрмек әдісімен де жасалған. Онша жалпақ емес таңғыштарды ескен немесе ұршықпен иірген түсті-түсті тіндерден құрайды. Осындай 5, 8, 10, 12 тінді ала таңғыштар қазір де кездеседі.
Құрлар өрнектілігі мен әдемілік жағынан түксіз кілемдерге өте ұқсас. Құрлардың ені 80—90 см, кейде бір метрге жетеді. Құрлардың халық арасына көп тараған түрлері: басқұр, дөдеге құр, құр желбау, құр аяңбау, бастырма құр және т. б. Басқұрмен туырлықтың астынан керегелердің бастарын белдеулейді. Дөдеге құрмен үзіктің етегін, дөдеге киіздердің астын әсемдесе, бастырма құрмен киіз үй үзігінің жоғарғы жағын айқыш-ұйқыштап бастыра байлайды. Шашақтап, өрнектеп тоқылған құр аяқбаулар уықтың шаңырақпен керегенің тең ортасы тұсынан төгілте байланады.
Аса сәнді киіз үйлердің құрлары қызыл-жасыл, ақ, сары жібек жіптермен, алтын күміс қозалармен, оқалармен безендіріледі. Әдемілеп арнайы тоқыған құрлар нар түйенің асмалдық, ноқта, алқа, бауыр жіп, қоңырау тағатын мойын жібі сияқты жабдық жасауларына пайдаланылады. Шағын енді, жарасымды құрлармен өмілдірік, тартпа, құйысқан, құр айыл, кежім, тоқым, кепшік, таралғы бау, тебінгі сияқты ат тұрмандарын әшекейлеген. Бояулы биязы жүн жіптерден тоқылған жіңішке құрлар киімнің етегіне, жеңіне, шалбардың балағына, тон мен шекпеннің әдібіне ұсталған. Құр ленталар көп нәрселерге жиектеуге, өрнектеп ажар беруге жұмсалған, оларды әдемі белбеу ретінде тұтынған. Шынында құрдан құраған қоржындар, сандыққап, аяққап, қолдорбалар, жүк жапқыштар киіз үйдің сәнін ажарлай түседі, әрі тұтынуға да төзімді бұйымдар саналады. Құрдың өрнектері көбінесе ромб тәріздес төрткүлдер мен екі жақ жиегіндегі «су» өрнектерінен, олардың аралықтарындағы үшкілдер мен қолтықшалардан, «мүйіздерден» құралады.
Бір сезбен айтқанда, құр тоқу өнері - сәнділік жағынан да, күрделілік және тұтынуға қажеттілігі жағынан да кілемшілік өнерінен кем түспейтін өнер.
Мәтін бойынша құрлардың түріне жатпайтын жауапты көрсетіңіз
Құр желбау
Бастырма құр
Құрық бау
Дөдеге құр
Басқұр
Бау
Бау әрқашан өзі қызмет атқаратын затына байлаулы, тағулы жүреді. Ол өз алдына шумақталып бөлек жиналмайды. Баулардың басты-бастылары мыналар: аяқбау-уықтың, бүркіттің, керегенің аяқбаулары; басбау - киіз есіктің тастамасы; балақ бау - бүркіттің аяғында жүретін былғары немесе қайыс бау, тамақбау; құлақ бау; үзікбау; түндікбау; желбау; құрық бау т.б. Баулар әрқашан өз орнында тағұлы немесе байлаулы жүреді. Баулардың бір басы (басталған жағы) тұйық болып, бір басы (аяқталған жағы) жіңішке есіледі де, оның ұшын қара, қызыл, көк мата орап тігіп бектіреді. Кейбір баулардың бастарына әр түсті шашақ қадап қояды. Құр, терме баулар қазақ киіз үйінің, малдың жабулары мен жабу жіптерінің, үзеңгі бау мен өмілдірік, құйысқан, ноқта сияқты істерінің ажарын келтіріп өң беріп тұратын әрі берік, әрі әшекейлі өрнегі ретінде өте бір көркем жиһаздарынан саналған. Құр мен терме баулар теріп тоқу өрмегінің әдісімен де, жай өрмек әдісімен де жасалған. Онша жалпақ емес таңғыштарды ескен немесе ұршықпен иірген түсті-түсті тіндерден құрайды. Осындай 5, 8, 10, 12 тінді ала таңғыштар қазір де кездеседі.
Құрлар өрнектілігі мен әдемілік жағынан түксіз кілемдерге өте ұқсас. Құрлардың ені 80—90 см, кейде бір метрге жетеді. Құрлардың халық арасына көп тараған түрлері: басқұр, дөдеге құр, құр желбау, құр аяңбау, бастырма құр және т. б. Басқұрмен туырлықтың астынан керегелердің бастарын белдеулейді. Дөдеге құрмен үзіктің етегін, дөдеге киіздердің астын әсемдесе, бастырма құрмен киіз үй үзігінің жоғарғы жағын айқыш-ұйқыштап бастыра байлайды. Шашақтап, өрнектеп тоқылған құр аяқбаулар уықтың шаңырақпен керегенің тең ортасы тұсынан төгілте байланады.
Аса сәнді киіз үйлердің құрлары қызыл-жасыл, ақ, сары жібек жіптермен, алтын күміс қозалармен, оқалармен безендіріледі. Әдемілеп арнайы тоқыған құрлар нар түйенің асмалдық, ноқта, алқа, бауыр жіп, қоңырау тағатын мойын жібі сияқты жабдық жасауларына пайдаланылады. Шағын енді, жарасымды құрлармен өмілдірік, тартпа, құйысқан, құр айыл, кежім, тоқым, кепшік, таралғы бау, тебінгі сияқты ат тұрмандарын әшекейлеген. Бояулы биязы жүн жіптерден тоқылған жіңішке құрлар киімнің етегіне, жеңіне, шалбардың балағына, тон мен шекпеннің әдібіне ұсталған. Құр ленталар көп нәрселерге жиектеуге, өрнектеп ажар беруге жұмсалған, оларды әдемі белбеу ретінде тұтынған. Шынында құрдан құраған қоржындар, сандыққап, аяққап, қолдорбалар, жүк жапқыштар киіз үйдің сәнін ажарлай түседі, әрі тұтынуға да төзімді бұйымдар саналады. Құрдың өрнектері көбінесе ромб тәріздес төрткүлдер мен екі жақ жиегіндегі «су» өрнектерінен, олардың аралықтарындағы үшкілдер мен қолтықшалардан, «мүйіздерден» құралады.
Бір сезбен айтқанда, құр тоқу өнері - сәнділік жағынан да, күрделілік және тұтынуға қажеттілігі жағынан да кілемшілік өнерінен кем түспейтін өнер
Төмендегі жауаптардың қайсысы мәтіннің кілт сөздерінің бірі бола алмайды ?
өнер
құр
бау
құрақ
өрнек
Бау
Бау әрқашан өзі қызмет атқаратын затына байлаулы, тағулы жүреді. Ол өз алдына шумақталып бөлек жиналмайды. Баулардың басты-бастылары мыналар: аяқбау-уықтың, бүркіттің, керегенің аяқбаулары; басбау - киіз есіктің тастамасы; балақ бау - бүркіттің аяғында жүретін былғары немесе қайыс бау, тамақбау; құлақ бау; үзікбау; түндікбау; желбау; құрық бау т.б. Баулар әрқашан өз орнында тағұлы немесе байлаулы жүреді. Баулардың бір басы (басталған жағы) тұйық болып, бір басы (аяқталған жағы) жіңішке есіледі де, оның ұшын қара, қызыл, көк мата орап тігіп бектіреді. Кейбір баулардың бастарына әр түсті шашақ қадап қояды. Құр, терме баулар қазақ киіз үйінің, малдың жабулары мен жабу жіптерінің, үзеңгі бау мен өмілдірік, құйысқан, ноқта сияқты істерінің ажарын келтіріп өң беріп тұратын әрі берік, әрі әшекейлі өрнегі ретінде өте бір көркем жиһаздарынан саналған. Құр мен терме баулар теріп тоқу өрмегінің әдісімен де, жай өрмек әдісімен де жасалған. Онша жалпақ емес таңғыштарды ескен немесе ұршықпен иірген түсті-түсті тіндерден құрайды. Осындай 5, 8, 10, 12 тінді ала таңғыштар қазір де кездеседі.
Құрлар өрнектілігі мен әдемілік жағынан түксіз кілемдерге өте ұқсас. Құрлардың ені 80—90 см, кейде бір метрге жетеді. Құрлардың халық арасына көп тараған түрлері: басқұр, дөдеге құр, құр желбау, құр аяңбау, бастырма құр және т. б. Басқұрмен туырлықтың астынан керегелердің бастарын белдеулейді. Дөдеге құрмен үзіктің етегін, дөдеге киіздердің астын әсемдесе, бастырма құрмен киіз үй үзігінің жоғарғы жағын айқыш-ұйқыштап бастыра байлайды. Шашақтап, өрнектеп тоқылған құр аяқбаулар уықтың шаңырақпен керегенің тең ортасы тұсынан төгілте байланады.
Аса сәнді киіз үйлердің құрлары қызыл-жасыл, ақ, сары жібек жіптермен, алтын күміс қозалармен, оқалармен безендіріледі. Әдемілеп арнайы тоқыған құрлар нар түйенің асмалдық, ноқта, алқа, бауыр жіп, қоңырау тағатын мойын жібі сияқты жабдық жасауларына пайдаланылады. Шағын енді, жарасымды құрлармен өмілдірік, тартпа, құйысқан, құр айыл, кежім, тоқым, кепшік, таралғы бау, тебінгі сияқты ат тұрмандарын әшекейлеген. Бояулы биязы жүн жіптерден тоқылған жіңішке құрлар киімнің етегіне, жеңіне, шалбардың балағына, тон мен шекпеннің әдібіне ұсталған. Құр ленталар көп нәрселерге жиектеуге, өрнектеп ажар беруге жұмсалған, оларды әдемі белбеу ретінде тұтынған. Шынында құрдан құраған қоржындар, сандыққап, аяққап, қолдорбалар, жүк жапқыштар киіз үйдің сәнін ажарлай түседі, әрі тұтынуға да төзімді бұйымдар саналады. Құрдың өрнектері көбінесе ромб тәріздес төрткүлдер мен екі жақ жиегіндегі «су» өрнектерінен, олардың аралықтарындағы үшкілдер мен қолтықшалардан, «мүйіздерден» құралады.
Бір сезбен айтқанда, құр тоқу өнері - сәнділік жағынан да, күрделілік және тұтынуға қажеттілігі жағынан да кілемшілік өнерінен кем түспейтін өнер.
Құр мен терме баулар қандай әдіспен жасалады ?
Теріп тоқу өрмегінің әдісімен жасалады
Жамау әдісімен жасалады
Құрау әдісімен жасалады
Тігу әдісімен жасалады
Жалғау әдісімен жасалады
Бау
Бау әрқашан өзі қызмет атқаратын затына байлаулы, тағулы жүреді. Ол өз алдына шумақталып бөлек жиналмайды. Баулардың басты-бастылары мыналар: аяқбау-уықтың, бүркіттің, керегенің аяқбаулары; басбау - киіз есіктің тастамасы; балақ бау - бүркіттің аяғында жүретін былғары немесе қайыс бау, тамақбау; құлақ бау; үзікбау; түндікбау; желбау; құрық бау т.б. Баулар әрқашан өз орнында тағұлы немесе байлаулы жүреді. Баулардың бір басы (басталған жағы) тұйық болып, бір басы (аяқталған жағы) жіңішке есіледі де, оның ұшын қара, қызыл, көк мата орап тігіп бектіреді. Кейбір баулардың бастарына әр түсті шашақ қадап қояды. Құр, терме баулар қазақ киіз үйінің, малдың жабулары мен жабу жіптерінің, үзеңгі бау мен өмілдірік, құйысқан, ноқта сияқты істерінің ажарын келтіріп өң беріп тұратын әрі берік, әрі әшекейлі өрнегі ретінде өте бір көркем жиһаздарынан саналған. Құр мен терме баулар теріп тоқу өрмегінің әдісімен де, жай өрмек әдісімен де жасалған. Онша жалпақ емес таңғыштарды ескен немесе ұршықпен иірген түсті-түсті тіндерден құрайды. Осындай 5, 8, 10, 12 тінді ала таңғыштар қазір де кездеседі.
Құрлар өрнектілігі мен әдемілік жағынан түксіз кілемдерге өте ұқсас. Құрлардың ені 80—90 см, кейде бір метрге жетеді. Құрлардың халық арасына көп тараған түрлері: басқұр, дөдеге құр, құр желбау, құр аяңбау, бастырма құр және т. б. Басқұрмен туырлықтың астынан керегелердің бастарын белдеулейді. Дөдеге құрмен үзіктің етегін, дөдеге киіздердің астын әсемдесе, бастырма құрмен киіз үй үзігінің жоғарғы жағын айқыш-ұйқыштап бастыра байлайды. Шашақтап, өрнектеп тоқылған құр аяқбаулар уықтың шаңырақпен керегенің тең ортасы тұсынан төгілте байланады.
Аса сәнді киіз үйлердің құрлары қызыл-жасыл, ақ, сары жібек жіптермен, алтын күміс қозалармен, оқалармен безендіріледі. Әдемілеп арнайы тоқыған құрлар нар түйенің асмалдық, ноқта, алқа, бауыр жіп, қоңырау тағатын мойын жібі сияқты жабдық жасауларына пайдаланылады. Шағын енді, жарасымды құрлармен өмілдірік, тартпа, құйысқан, құр айыл, кежім, тоқым, кепшік, таралғы бау, тебінгі сияқты ат тұрмандарын әшекейлеген. Бояулы биязы жүн жіптерден тоқылған жіңішке құрлар киімнің етегіне, жеңіне, шалбардың балағына, тон мен шекпеннің әдібіне ұсталған. Құр ленталар көп нәрселерге жиектеуге, өрнектеп ажар беруге жұмсалған, оларды әдемі белбеу ретінде тұтынған. Шынында құрдан құраған қоржындар, сандыққап, аяққап, қолдорбалар, жүк жапқыштар киіз үйдің сәнін ажарлай түседі, әрі тұтынуға да төзімді бұйымдар саналады. Құрдың өрнектері көбінесе ромб тәріздес төрткүлдер мен екі жақ жиегіндегі «су» өрнектерінен, олардың аралықтарындағы үшкілдер мен қолтықшалардан, «мүйіздерден» құралады.
Бір сезбен айтқанда, құр тоқу өнері - сәнділік жағынан да, күрделілік және тұтынуға қажеттілігі жағынан да кілемшілік өнерінен кем түспейтін өнер.
Бояулы биязы жүн жіптерден тоқылған жіңішке құрлар нені әсемдеуге пайдаланылған ?
Нар түйенің жабдық-жасауына
Киімнің жиегін әсемдеуге
Киіз үйлерді сәндеуге
Алаша, текемет жиектеріне
Төсек жабдықтарын әсемдеуге
Бау
Бау әрқашан өзі қызмет атқаратын затына байлаулы, тағулы жүреді. Ол өз алдына шумақталып бөлек жиналмайды. Баулардың басты-бастылары мыналар: аяқбау-уықтың, бүркіттің, керегенің аяқбаулары; басбау - киіз есіктің тастамасы; балақ бау - бүркіттің аяғында жүретін былғары немесе қайыс бау, тамақбау; құлақ бау; үзікбау; түндікбау; желбау; құрық бау т.б. Баулар әрқашан өз орнында тағұлы немесе байлаулы жүреді. Баулардың бір басы (басталған жағы) тұйық болып, бір басы (аяқталған жағы) жіңішке есіледі де, оның ұшын қара, қызыл, көк мата орап тігіп бектіреді. Кейбір баулардың бастарына әр түсті шашақ қадап қояды. Құр, терме баулар қазақ киіз үйінің, малдың жабулары мен жабу жіптерінің, үзеңгі бау мен өмілдірік, құйысқан, ноқта сияқты істерінің ажарын келтіріп өң беріп тұратын әрі берік, әрі әшекейлі өрнегі ретінде өте бір көркем жиһаздарынан саналған. Құр мен терме баулар теріп тоқу өрмегінің әдісімен де, жай өрмек әдісімен де жасалған. Онша жалпақ емес таңғыштарды ескен немесе ұршықпен иірген түсті-түсті тіндерден құрайды. Осындай 5, 8, 10, 12 тінді ала таңғыштар қазір де кездеседі.
Құрлар өрнектілігі мен әдемілік жағынан түксіз кілемдерге өте ұқсас. Құрлардың ені 80—90 см, кейде бір метрге жетеді. Құрлардың халық арасына көп тараған түрлері: басқұр, дөдеге құр, құр желбау, құр аяңбау, бастырма құр және т. б. Басқұрмен туырлықтың астынан керегелердің бастарын белдеулейді. Дөдеге құрмен үзіктің етегін, дөдеге киіздердің астын әсемдесе, бастырма құрмен киіз үй үзігінің жоғарғы жағын айқыш-ұйқыштап бастыра байлайды. Шашақтап, өрнектеп тоқылған құр аяқбаулар уықтың шаңырақпен керегенің тең ортасы тұсынан төгілте байланады.
Аса сәнді киіз үйлердің құрлары қызыл-жасыл, ақ, сары жібек жіптермен, алтын күміс қозалармен, оқалармен безендіріледі. Әдемілеп арнайы тоқыған құрлар нар түйенің асмалдық, ноқта, алқа, бауыр жіп, қоңырау тағатын мойын жібі сияқты жабдық жасауларына пайдаланылады. Шағын енді, жарасымды құрлармен өмілдірік, тартпа, құйысқан, құр айыл, кежім, тоқым, кепшік, таралғы бау, тебінгі сияқты ат тұрмандарын әшекейлеген. Бояулы биязы жүн жіптерден тоқылған жіңішке құрлар киімнің етегіне, жеңіне, шалбардың балағына, тон мен шекпеннің әдібіне ұсталған. Құр ленталар көп нәрселерге жиектеуге, өрнектеп ажар беруге жұмсалған, оларды әдемі белбеу ретінде тұтынған. Шынында құрдан құраған қоржындар, сандыққап, аяққап, қолдорбалар, жүк жапқыштар киіз үйдің сәнін ажарлай түседі, әрі тұтынуға да төзімді бұйымдар саналады. Құрдың өрнектері көбінесе ромб тәріздес төрткүлдер мен екі жақ жиегіндегі «су» өрнектерінен, олардың аралықтарындағы үшкілдер мен қолтықшалардан, «мүйіздерден» құралады.
Бір сезбен айтқанда, құр тоқу өнері - сәнділік жағынан да, күрделілік және тұтынуға қажеттілігі жағынан да кілемшілік өнерінен кем түспейтін өнер.
Мәтінде құр қазақ халқының басқа қандай тұрмыстық бұйымымен ұқсастығы айтылады ?
Алашамен
Жабумен
Баумен
Түкті кілеммен
Түксіз кілеммен
Қазақстан кен байлықтарының қоры мен әр алуандығы жағынан Жер шарындағы бай аймақтардың бірі. Минералдық шикізат ресурстары еліміздің даму стратегиясын анықтайтын негізгі факторлардың бірі. Маңыздылығы жағынан олар үш топқа бөлінеді. Бірінші топқа негізгі қаржы түсімін қамтамасыз ететін және экономикалық- саяси мәні бар стратегиялық кен байлықтары жатады: мұнай , газ, көмір, уран, хромит кен орындары. Екінші топты қаржы түсімін қамтамасыз ететін әрі Қазақстанның индустриялық бет-бейнесінің негізі болып табылатын маңызды кен байлықтары құрайды: темір, марганец, мыс, қорғасын, мырыш, алюминий және алтын кен орындары. Үшінші топқа ішкі және сыртқы рыноктарда жоғары сұранымға ие қалайы, күміс,фосфор, барит кен орындары кіреді. Кен байлықтардың барланған қоры негізінде ондаған мұнай-газ және кентас өндіретін кәсіпорындар жұмыс істейді, олар 70-тен аса әр түрлі минералдық шикізат түрлерін өндіреді және өңдейді.
Қазақстандағы минералдық шикізат ресурстарының ішінде маңыздылығы жағынан екінші топқа жатпайтын шикізат түрін көрсетіңіз.
Марганец
Алюминий
Мырыш
Фосфор
Қорғасын
Қазақстан кен байлықтарының қоры мен әр алуандығы жағынан Жер шарындағы бай аймақтардың бірі. Минералдық шикізат ресурстары еліміздің даму стратегиясын анықтайтын негізгі факторлардың бірі. Маңыздылығы жағынан олар үш топқа бөлінеді. Бірінші топқа негізгі қаржы түсімін қамтамасыз ететін және экономикалық- саяси мәні бар стратегиялық кен байлықтары жатады: мұнай , газ, көмір, уран, хромит кен орындары. Екінші топты қаржы түсімін қамтамасыз ететін әрі Қазақстанның индустриялық бет-бейнесінің негізі болып табылатын маңызды кен байлықтары құрайды: темір, марганец, мыс, қорғасын, мырыш, алюминий және алтын кен орындары. Үшінші топқа ішкі және сыртқы рыноктарда жоғары сұранымға ие қалайы, күміс,фосфор, барит кен орындары кіреді. Кен байлықтардың барланған қоры негізінде ондаған мұнай-газ және кентас өндіретін кәсіпорындар жұмыс істейді, олар 70-тен аса әр түрлі минералдық шикізат түрлерін өндіреді және өңдейді.
Мәтін мазмұны не туралы ?
Қазақстан жер асты байлықтарының түрлері мен өндіруші орындары
Қазба байлықтардың өндірісі және олардың бүгінгі дамуының көрінісі
Қазақстанның табиғи байлығы жағынан экономикалық дамуы
Минералды шикізат түрлерін өндіру жолдары
Кен орындарының әлем бойынша алар үлесі
Қазақстан кен байлықтарының қоры мен әр алуандығы жағынан Жер шарындағы бай аймақтардың бірі. Минералдық шикізат ресурстары еліміздің даму стратегиясын анықтайтын негізгі факторлардың бірі. Маңыздылығы жағынан олар үш топқа бөлінеді. Бірінші топқа негізгі қаржы түсімін қамтамасыз ететін және экономикалық- саяси мәні бар стратегиялық кен байлықтары жатады: мұнай , газ, көмір, уран, хромит кен орындары. Екінші топты қаржы түсімін қамтамасыз ететін әрі Қазақстанның индустриялық бет-бейнесінің негізі болып табылатын маңызды кен байлықтары құрайды: темір, марганец, мыс, қорғасын, мырыш, алюминий және алтын кен орындары. Үшінші топқа ішкі және сыртқы рыноктарда жоғары сұранымға ие қалайы, күміс,фосфор, барит кен орындары кіреді. Кен байлықтардың барланған қоры негізінде ондаған мұнай-газ және кентас өндіретін кәсіпорындар жұмыс істейді, олар 70-тен аса әр түрлі минералдық шикізат түрлерін өндіреді және өңдейді.
Ішкі және сыртқы нарықтарда жоғары сұранымға ие кен байлықтарының түрлері:
Күміс, қалайы, барит, фосфор
Мұнай, темір, уран, мыс
Көмір, хромит, фосфор, газ
Газ, күміс, темір
Алтын, марганец, мырыш
Қазақстан кен байлықтарының қоры мен әр алуандығы жағынан Жер шарындағы бай аймақтардың бірі. Минералдық шикізат ресурстары еліміздің даму стратегиясын анықтайтын негізгі факторлардың бірі. Маңыздылығы жағынан олар үш топқа бөлінеді. Бірінші топқа негізгі қаржы түсімін қамтамасыз ететін және экономикалық- саяси мәні бар стратегиялық кен байлықтары жатады: мұнай , газ, көмір, уран, хромит кен орындары. Екінші топты қаржы түсімін қамтамасыз ететін әрі Қазақстанның индустриялық бет-бейнесінің негізі болып табылатын маңызды кен байлықтары құрайды: темір, марганец, мыс, қорғасын, мырыш, алюминий және алтын кен орындары. Үшінші топқа ішкі және сыртқы рыноктарда жоғары сұранымға ие қалайы, күміс,фосфор, барит кен орындары кіреді. Кен байлықтардың барланған қоры негізінде ондаған мұнай-газ және кентас өндіретін кәсіпорындар жұмыс істейді, олар 70-тен аса әр түрлі минералдық шикізат түрлерін өндіреді және өңдейді.
Мәтінде жауабы жоқ сұрақты таңдаңыз
Маңыздылығы жағынан шикізат түрлері неше топқа бөлінеді?
Қазақстанда кен байлықтарын өндіретін орындар саны жобамен қанша ?
Қазақстанда қаншаға жуық шикізат түрлері өндіріледі?
Ішкі және сыртқы саудада қандай шикізат түрлері сұранысқа ие болып отыр?
Қай шикізат өнімі еліміздің экономикалық дамуына әсер етеді?
Нұрмағанбет Баймырзаұлы - Балуан Шолақ
Қазақтың халық композиторы, ат ойынының түрлі тәсілін меңгерген өнерпазы, күш өнерін көрсеткен спортшысы, жауырыны жерге тимеген балуаны.
Оның есімін де халық осы соңғы өнеріне сүйсінгендіктен еркелетіп, жас күнінде саусағын үсітіп алуына байланысты «Балуан Шолақ» деп атаған, әйтпесе өзінің азан шақырылып қойылған шын аты – Нұрмағанбет.
Жасынан бастап күреске түсіп, ат құлағында ойнаған спортшы болған, шауып келе жатқан ат үстінде әр түрлі күрделі жаттығуларды шебер орындаған. Мысалы: жүйткіп келе жатқан ат үстінде түрегеліп, не басымен тұруы, аттың бауырынан өтуі, бір аяғын үзеңгіге қыстырып, шалқалап жатып шабуы бойындағы жойқын күшті, ептілікті шебер игере алатындығын, қазақтың далалық цирк өнерінің іргетасын қалағандығын айғақтайды.
Мұның үстіне Балуан Шолақ ән-күйге жасынан құмар болады. Бертін келе, жігіт шағында Балуан Шолақ осы екі өнерді қатар дамытады.
Өзі ұстаз тұтқан Біржан сал, Ақан сері әндерінің тамаша орындаушысы әрі насихатшысы болған.
Нұрмағамбет Баймырзаұлы не себептен «Балуан Шолақ» атанып кеткен?
Күрестерден дем бермегендіктен, Балуан атанған
Цирк өнерінің іргетасын қалағандықтан
Саусағын үсітіп алған, әрі теңдессіз балуан болғандықтан
Жас күнінде ауыл балалары солай атап кеткен
Балуандықпен қоса ән-күй өнерін қатар алып жүргендіктен
Нұрмағанбет Баймырзаұлы - Балуан Шолақ
Қазақтың халық композиторы, ат ойынының түрлі тәсілін меңгерген өнерпазы, күш өнерін көрсеткен спортшысы, жауырыны жерге тимеген балуаны.
Оның есімін де халық осы соңғы өнеріне сүйсінгендіктен еркелетіп, жас күнінде саусағын үсітіп алуына байланысты «Балуан Шолақ» деп атаған, әйтпесе өзінің азан шақырылып қойылған шын аты – Нұрмағанбет.
Жасынан бастап күреске түсіп, ат құлағында ойнаған спортшы болған, шауып келе жатқан ат үстінде әр түрлі күрделі жаттығуларды шебер орындаған. Мысалы: жүйткіп келе жатқан ат үстінде түрегеліп, не басымен тұруы, аттың бауырынан өтуі, бір аяғын үзеңгіге қыстырып, шалқалап жатып шабуы бойындағы жойқын күшті, ептілікті шебер игере алатындығын, қазақтың далалық цирк өнерінің іргетасын қалағандығын айғақтайды.
Мұның үстіне Балуан Шолақ ән-күйге жасынан құмар болады. Бертін келе, жігіт шағында Балуан Шолақ осы екі өнерді қатар дамытады.
Өзі ұстаз тұтқан Біржан сал, Ақан сері әндерінің тамаша орындаушысы әрі насихатшысы болған.
Мәтіннің соңғы бөлімінде Балуан Шолақтың қай өнері айтылады?
Цирк өнері
Ән-күй
Би өнері
Ұстаздық
Шабандоздық өнер
Нұрмағанбет Баймырзаұлы - Балуан Шолақ
Қазақтың халық композиторы, ат ойынының түрлі тәсілін меңгерген өнерпазы, күш өнерін көрсеткен спортшысы, жауырыны жерге тимеген балуаны.
Оның есімін де халық осы соңғы өнеріне сүйсінгендіктен еркелетіп, жас күнінде саусағын үсітіп алуына байланысты «Балуан Шолақ» деп атаған, әйтпесе өзінің азан шақырылып қойылған шын аты – Нұрмағанбет.
Жасынан бастап күреске түсіп, ат құлағында ойнаған спортшы болған, шауып келе жатқан ат үстінде әр түрлі күрделі жаттығуларды шебер орындаған. Мысалы: жүйткіп келе жатқан ат үстінде түрегеліп, не басымен тұруы, аттың бауырынан өтуі, бір аяғын үзеңгіге қыстырып, шалқалап жатып шабуы бойындағы жойқын күшті, ептілікті шебер игере алатындығын, қазақтың далалық цирк өнерінің іргетасын қалағандығын айғақтайды.
Мұның үстіне Балуан Шолақ ән-күйге жасынан құмар болады. Бертін келе, жігіт шағында Балуан Шолақ осы екі өнерді қатар дамытады.
Өзі ұстаз тұтқан Біржан сал, Ақан сері әндерінің тамаша орындаушысы әрі насихатшысы болған.
Мәтін бойынша Балуан Шолақтың шауып келе жатқан ат үстінде көрсеткен өнеріне қатысы жоқ нұсқаны ажыратыңыз.
Ат үстінен жерге секіру
Ат үстінде басымен басымен тұру
Аттың бауырынан өту
Шалқалап шабу
Ат үстінде түрегеліп тұру
Нұрмағанбет Баймырзаұлы - Балуан Шолақ
Қазақтың халық композиторы, ат ойынының түрлі тәсілін меңгерген өнерпазы, күш өнерін көрсеткен спортшысы, жауырыны жерге тимеген балуаны.
Оның есімін де халық осы соңғы өнеріне сүйсінгендіктен еркелетіп, жас күнінде саусағын үсітіп алуына байланысты «Балуан Шолақ» деп атаған, әйтпесе өзінің азан шақырылып қойылған шын аты – Нұрмағанбет.
Жасынан бастап күреске түсіп, ат құлағында ойнаған спортшы болған, шауып келе жатқан ат үстінде әр түрлі күрделі жаттығуларды шебер орындаған. Мысалы: жүйткіп келе жатқан ат үстінде түрегеліп, не басымен тұруы, аттың бауырынан өтуі, бір аяғын үзеңгіге қыстырып, шалқалап жатып шабуы бойындағы жойқын күшті, ептілікті шебер игере алатындығын, қазақтың далалық цирк өнерінің іргетасын қалағандығын айғақтайды.
Мұның үстіне Балуан Шолақ ән-күйге жасынан құмар болады. Бертін келе, жігіт шағында Балуан Шолақ осы екі өнерді қатар дамытады.
Өзі ұстаз тұтқан Біржан сал, Ақан сері әндерінің тамаша орындаушысы әрі насихатшысы болған.
Мәтін бойынша Балуан Шолақ Біржан сал және Ақан серімен байланысын табыңыз
Жиын-тойларда жиі кездесіп отырған
Олардың әндерін орындап, насихаттаған
Біржан мен Ақан Балуан Шолақтың өнерін бағалаған
Балуан Шолақ Біржан сал мен Ақан серіден бата алған
Қазақтың ән-күй өнерін бірге жүріп дамытқан
