อุปลักษณ์

อุปมา

สัทพจน์

อติพจน์

ดุเหว่าเร้าเสียงสำเนียงก้อง ระฆังฆ้องขานแข่งในวังหลวง

ฝันว่าพลัดไปในไพรเถื่อน เลื่อนเปื้อนไม่รู้ที่จะกลับหลัง

ลดเลี้ยวเที่ยวหลงในดงรัง ยังมีพยัคฆ์ร้ายมาราวี

ใต้เตียงสียงหนูก็กุกกก แมงมุงทุ่มอกที่ริมฝา

บอกถึงความวิตกกังวล

รำพันถึงความทุกข์ใจ

ให้คำแนะนำ

แสดงความท้อใจ

ดุด่าว่ากล่าว

พร่ำสอน

ชักชวน

เตือนสติ

นางวันทองเป็นเมียขุนแผนแล้วยังยอมเป็นเมียขุนช้างอีก

พระพันวษาทรงพระพิโรธนางวันทองที่ไม่ตัดสินใจให้เด็ดขาด

ขุนแผนไม่ได้เพ็ดทูลของนางวันทองคืนจากขุนช้าง

จมื่นไวยไปลักแม่มาในยามค่ำคืน

ข้อ 1. ปาณาติปาตา เวรมณี

ข้อ 2. อทินนาทานา เวรมณี

ข้อ 3. กาเมสุมิจฉาจารา เวรมณี

ข้อ 4. มุสาวาทา เวรมณี

มีการใช้โวหารภาพพจน์

มีการเล่นสัมผัส

ใช้การบรรยายให้เห็นภาพ

ทุกข้อที่กล่าวมา

หญิงเดียวชายครองเป็นสองมิตร ถ้ามิปลิดเสียให้เปลืองไม่ตามใจ

คราวนั้นเมื่อตามไปกลางป่า หน้าดำเหมือนหนึ่งทามินหม้อไหม้

ชนะความงามหน้าดังเทียนชัย เขาฉุดไปเหมือนลงทะเลลึก

เจ้าพลายงามตามรับเอากลับมา ทีนี้หน้าจะดำดังน้ำหมึก

ไม่มีอาญาสิทธิ์คิดดึงโดน เที่ยวทำใจคะนองจองหองครัน

เลี้ยงมึงไม่ได้อ้ายใจร้าย ชอบแต่เฆี่ยนสองหวายตลอดหลัง

ถ้าฉวยเกิดฆ่าฟันกันล้มตาย อันตรายไพร่เมืองก็เคืองกู

อีวันทองกูให้อ้ายแผนไป อ้ายช้างบังอาจใจทำจู่ลู่

ฉุดมันขึ้นช้างอ้างถึงกู ตะคอกขู่อีวันทองให้ตกใจ

ชอบตบให้สลบลงกับที่ เฆี่ยนตีเสียให้ยับไม่นับได้

จะรักชู้ชังผัวมึงกลัวอาย จะอยู่ด้วยลูกชายก็ไม่ว่า

ตามใจกูจะให้ดังวาจา แต่นี้เบื้องหน้าขาดเด็ดไป

ดูเวลาปลอดห่วงทักทิน

เสกขมิ้นว่านยาเข้าทาตัว

เงียบสัตว์จัตุบททวิบาท

ลงยันต์ราชะเอาปะอก

เสาวรจนีย์

นารีปราโมทย์

พิโรธวาทัง

ศัลปังพิสัย

ก. ครานั้นพระองค์ผู้ทรงภพ ฟังจบแค้นคั่งดังเพลิงไหม้

เหมือนดินประสิวปลิวติดกับเปลวไฟ ดูดู๋เป็นได้อีวันทอง

อีแสนถ่อยจัญไรใจทมิฬ ดังเพชรนิลเกิดขึ้นในอาจม

รูปงามนามเพราะน้อยไปหรือ ใจไม่ซื่อสมศักดิ์เท่าเส้นผม

ค. คิดคะนึงถึงมิตรแต่ก่อนเก่า นิจจาเจ้าเหินห่างร้างพิสมัย

ถึงสองครั้งตั้งแต่พรากจากพี่ไป ดังเด็ดใจจากร่างก็ราวกัน

เจ้าพลายงามตามรับเอากลับมา ทีนี้หน้าจะดำเป็นน้ำหมึก

กำเริบใจด้วยเจ้าไวยกำลังฮึก จะพาแม่ตกลึกให้จำตาย

ถือดาบฟ้าฟื้นยืนแกว่งไกว ตกใจกลัวว่าจะฆ่าฟัน

แล้วทำผงอิทธิเจเข้าเจิมพักตร์ คนเห็นคนทักรักทุกหน้า

เป่ามนตร์เบื้องบนชอุ่มมัว พรายยั่วยวนใจให้ไคลคลา

สีขี้ผึ้งสีปากกินหมากเวทย์ ซึ่งวิเศษสารพัดแก้ขัดสน

อสนีครื้นครั่นสนั่นก้อง น้ำฟ้าหาต้องดอกไม้ไม่

ดอกมะเดื่อฤๅจะเจือดอกพะยอม ว่านักแม่จะตรอมระกำใจ

ดังทองคำทำเลี่ยมปากกะลา หน้าตาดำเหมือนมินหม้อมอม

นิ่งนอนอยู่บนเตียงเคียงขุนช้าง มันแนบข้างกอดกลมประสมสอง

ครานั้นจึงโฉมเจ้าวันทอง ต้องมนตร์มัวหมองเป็นหนักหนา

ฝันว่าพลัดไปในไพรเถื่อน เลื่อนเปื้อนไม่รู้ที่จะกลับหลัง

เวรกรรมนำไปไม่รั้งรอ มิพอที่จะต้องพรากก็จากมา

จุดเทียนสะกดข้าวสารปราย ภูตพรายโดดเรือนสะเทือนผาง

ตามใจนางวันทองทุกอย่าง

ยกย่องให้เกียรตินางวันทองในฐานะภรรยาอย่างเต็มที่

เป็นคู่ทุกข์คู่ยากของนางวันทอง

ให้เงินใช้โดยไม่ขาดมือพร้อมความสะดวกสบายทุกอย่างแก่นางวันทอง

รักขุนแผนเพราะเป็นคู่ทุกข์คู่ยากกันมา

เห็นใจขุนช้างที่ยกย่องและรักนาง

พลายงามก็เป็นเลือดในอก

ทุกข้อรวมกัน