2-МӘТІН

Дельфин сөзі гректің «Дельфос» сөзінен алынған. Ол «бауыр» деген мағынаны білдіреді. Сондықтан болса керек, бауырмалдылықтың, мейірімділіктің жарқын үлгісі ретінде сипатталады.

Дельфиндер - жалпы эмоциялық қасиеттері жоғары, әзілкеш, топтасып өмір сүретін тіршілік иелері.

Дельфиндерде иіс болмайды және иіс сезбейді. Бірақ ащы, тұщы, қышқыл, тәттіні бірден айыра алады.

Шамамен дельфиндер 20 жылға дейін, тіпті кейбір түрлері 75 жылға дейін өмір сүреді. Жалпы дельфиндердің теңізде өмір сүретін 32 түрі, өзендерде тіршілік ететін 4 түрі кездеседі.

Адамдардан кейінгі ең ақылды тіршілік иелері ол дельфиндер екен. Салмағы бойынша дельфин миының салмағы адам миының салмағынан жоғары. Яғни, дельфинде 1,7 кг ми болса, адамда бұл көрсеткіш 1,4 кг құрайды.

Дельфиндер топтасып, бірге жүреді. Содан болар, акуланың өзі қорқады. Жақында ғалымдар дельфиндердің туыла сала ат қоятындарын анықтады. Бір ысқырған кезде бірнеше дельфиннің ішінен тек біреуі ғана бұрылатын болған.

Олар суда адам сияқты жүзеді. Өйткені, желбезегі жоқ, өкпемен тыныс алады. Егер өкпесіне салқын тисе, жөтеледі.

Зерттеушілердің пікірінше, дельфинмен "тіл табысқан" адамдар шаршағанын ұмытып, көтеріңкі көңіл-күйге қол жеткізеді екен. Дельфинмен емдеу - жүйке жүйесі ауыратын балаларды психологиялық оңалту кезінде таптырмас терапия. Дельфинмен емдеу - дельфинотерапия деп аталады, ол әсері өте күшті деген дәрілерді алмастыра алады.

3. Мәтін бойынша қате ақпаратты белгілеңіз.

2-МӘТІН

Дельфин сөзі гректің «Дельфос» сөзінен алынған. Ол «бауыр» деген мағынаны білдіреді. Сондықтан болса керек, бауырмалдылықтың, мейірімділіктің жарқын үлгісі ретінде сипатталады.

Дельфиндер - жалпы эмоциялық қасиеттері жоғары, әзілкеш, топтасып өмір сүретін тіршілік иелері.

Дельфиндерде иіс болмайды және иіс сезбейді. Бірақ ащы, тұщы, қышқыл, тәттіні бірден айыра алады.

Шамамен дельфиндер 20 жылға дейін, тіпті кейбір түрлері 75 жылға дейін өмір сүреді. Жалпы дельфиндердің теңізде өмір сүретін 32 түрі, өзендерде тіршілік ететін 4 түрі кездеседі.

Адамдардан кейінгі ең ақылды тіршілік иелері ол дельфиндер екен. Салмағы бойынша дельфин миының салмағы адам миының салмағынан жоғары. Яғни, дельфинде 1,7 кг ми болса, адамда бұл көрсеткіш 1,4 кг құрайды.

Дельфиндер топтасып, бірге жүреді. Содан болар, акуланың өзі қорқады. Жақында ғалымдар дельфиндердің туыла сала ат қоятындарын анықтады. Бір ысқырған кезде бірнеше дельфиннің ішінен тек біреуі ғана бұрылатын болған.

Олар суда адам сияқты жүзеді. Өйткені, желбезегі жоқ, өкпемен тыныс алады. Егер өкпесіне салқын тисе, жөтеледі.

Зерттеушілердің пікірінше, дельфинмен "тіл табысқан" адамдар шаршағанын ұмытып, көтеріңкі көңіл-күйге қол жеткізеді екен. Дельфинмен емдеу - жүйке жүйесі ауыратын балаларды психологиялық оңалту кезінде таптырмас терапия. Дельфинмен емдеу - дельфинотерапия деп аталады, ол әсері өте күшті деген дәрілерді алмастыра алады.

4. Мәтін қандай үлгіде жазылған?

2-МӘТІН

Дельфин сөзі гректің «Дельфос» сөзінен алынған. Ол «бауыр» деген мағынаны білдіреді. Сондықтан болса керек, бауырмалдылықтың, мейірімділіктің жарқын үлгісі ретінде сипатталады.

Дельфиндер - жалпы эмоциялық қасиеттері жоғары, әзілкеш, топтасып өмір сүретін тіршілік иелері.

Дельфиндерде иіс болмайды және иіс сезбейді. Бірақ ащы, тұщы, қышқыл, тәттіні бірден айыра алады.

Шамамен дельфиндер 20 жылға дейін, тіпті кейбір түрлері 75 жылға дейін өмір сүреді. Жалпы дельфиндердің теңізде өмір сүретін 32 түрі, өзендерде тіршілік ететін 4 түрі кездеседі.

Адамдардан кейінгі ең ақылды тіршілік иелері ол дельфиндер екен. Салмағы бойынша дельфин миының салмағы адам миының салмағынан жоғары. Яғни, дельфинде 1,7 кг ми болса, адамда бұл көрсеткіш 1,4 кг құрайды.

Дельфиндер топтасып, бірге жүреді. Содан болар, акуланың өзі қорқады. Жақында ғалымдар дельфиндердің туыла сала ат қоятындарын анықтады. Бір ысқырған кезде бірнеше дельфиннің ішінен тек біреуі ғана бұрылатын болған.

Олар суда адам сияқты жүзеді. Өйткені, желбезегі жоқ, өкпемен тыныс алады. Егер өкпесіне салқын тисе, жөтеледі.

Зерттеушілердің пікірінше, дельфинмен "тіл табысқан" адамдар шаршағанын ұмытып, көтеріңкі көңіл-күйге қол жеткізеді екен. Дельфинмен емдеу - жүйке жүйесі ауыратын балаларды психологиялық оңалту кезінде таптырмас терапия. Дельфинмен емдеу - дельфинотерапия деп аталады, ол әсері өте күшті деген дәрілерді алмастыра алады.

5. Дельфиндерді сипаттайтын қанатты сөзді белгілеңіз.

2-МӘТІН

Дельфин сөзі гректің «Дельфос» сөзінен алынған. Ол «бауыр» деген мағынаны білдіреді. Сондықтан болса керек, бауырмалдылықтың, мейірімділіктің жарқын үлгісі ретінде сипатталады.

Дельфиндер - жалпы эмоциялық қасиеттері жоғары, әзілкеш, топтасып өмір сүретін тіршілік иелері.

Дельфиндерде иіс болмайды және иіс сезбейді. Бірақ ащы, тұщы, қышқыл, тәттіні бірден айыра алады.

Шамамен дельфиндер 20 жылға дейін, тіпті кейбір түрлері 75 жылға дейін өмір сүреді. Жалпы дельфиндердің теңізде өмір сүретін 32 түрі, өзендерде тіршілік ететін 4 түрі кездеседі.

Адамдардан кейінгі ең ақылды тіршілік иелері ол дельфиндер екен. Салмағы бойынша дельфин миының салмағы адам миының салмағынан жоғары. Яғни, дельфинде 1,7 кг ми болса, адамда бұл көрсеткіш 1,4 кг құрайды.

Дельфиндер топтасып, бірге жүреді. Содан болар, акуланың өзі қорқады. Жақында ғалымдар дельфиндердің туыла сала ат қоятындарын анықтады. Бір ысқырған кезде бірнеше дельфиннің ішінен тек біреуі ғана бұрылатын болған.

Олар суда адам сияқты жүзеді. Өйткені, желбезегі жоқ, өкпемен тыныс алады. Егер өкпесіне салқын тисе, жөтеледі.

Зерттеушілердің пікірінше, дельфинмен "тіл табысқан" адамдар шаршағанын ұмытып, көтеріңкі көңіл-күйге қол жеткізеді екен. Дельфинмен емдеу - жүйке жүйесі ауыратын балаларды психологиялық оңалту кезінде таптырмас терапия. Дельфинмен емдеу - дельфинотерапия деп аталады, ол әсері өте күшті деген дәрілерді алмастыра алады.

6. Дельфиннің адамға ұқсамайтын ерекшелігін белгілеңіз.

3-МӘТІН

Сөз шебері, риторика саласында үлкен еңбек етіп жүрген Ирина Хакамада ұсынған бірнеше кеңеске көңіл бөліңіз. Ол сізді сөз тартыс майданында жеңіске жетелеуге тырысады.

Ең бірінші мына заңдылықты білу керек:

Пікірталас кезінде ақиқат тумайды, ол қарым-қатынас кезінде туындайды. Мен саяси пікірталас жайында айтып жатқаным жоқ.

Анық айтыңыз әрі қысқа болсын.

Дауыс тоныңызды түсіріп сөйлеңіз. Әрине, ақырын сөйлеуге де болмайды. Бір текті тонды ұстап тұрыңыз.

Жаттанды сөздерден гөрі, аяқ астынан образдар ойлап тауып, ерекше бір үлгіде сөйлеуге тырысыңыз. Бұл сізді тыңдап тұрған адамның көңілін көтереді.

Отыз тістен шыққан сөзіңізге өзіңіз қарсы келмеңіз. Себебі атылып кеткен оққа қайтып қарсы келу - өліммен тең. Сондықтан, алдымен не айтасыз, шешіп алыңыз.

Қарсы пікір білдіруші сөйлеген кезде оның көзіне тура қараңыз. Тіпті көзіңізді алмаңыз. Сіз осы бір әдіс арқылы көп нәрсені байқай аласыз.

Егер қарсы жақтағы адамның абыройы сізден жоғары болса, сіз төмен болсаңыз немесе керісінше жағдай болса, қолыңызға қағаз бен қалам алып жазып алуға тырысыңыз. Бұл сіздің оған деген құрметіңіз. Яғни "ұмытып қалмайын" деген ойдың бір түрі.

Сізбен сөз таластырып тұрған адамның тілінде сөйлесіңіз: әнші болса әнші болып, суретші болса суретші болып, кедеймен кедей секілді, баймен бай секілді. Бұл қарсыласты әлсіретуге пайдалы.

Қарсыласты жау көрмеңіз. Жай ғана оның айтқанына келісе отырып, "сөзіңіздің жаны бар" деп, жігерлендіріп қойыңыз. Бұл ол адаммен қарым-қатынас орната отырып, өз айтқаныңызға көндіруге жақсы.

Не алдыға түсіп сөйлемеңіз, не жұрттың соңы болып жауап бермеңіз. Бір қалыпты болыңыз.

7. Ирина Хакамада кім?

3-МӘТІН

Сөз шебері, риторика саласында үлкен еңбек етіп жүрген Ирина Хакамада ұсынған бірнеше кеңеске көңіл бөліңіз. Ол сізді сөз тартыс майданында жеңіске жетелеуге тырысады.

Ең бірінші мына заңдылықты білу керек:

Пікірталас кезінде ақиқат тумайды, ол қарым-қатынас кезінде туындайды. Мен саяси пікірталас жайында айтып жатқаным жоқ.

Анық айтыңыз әрі қысқа болсын.

Дауыс тоныңызды түсіріп сөйлеңіз. Әрине, ақырын сөйлеуге де болмайды. Бір текті тонды ұстап тұрыңыз.

Жаттанды сөздерден гөрі, аяқ астынан образдар ойлап тауып, ерекше бір үлгіде сөйлеуге тырысыңыз. Бұл сізді тыңдап тұрған адамның көңілін көтереді.

Отыз тістен шыққан сөзіңізге өзіңіз қарсы келмеңіз. Себебі атылып кеткен оққа қайтып қарсы келу - өліммен тең. Сондықтан, алдымен не айтасыз, шешіп алыңыз.

Қарсы пікір білдіруші сөйлеген кезде оның көзіне тура қараңыз. Тіпті көзіңізді алмаңыз. Сіз осы бір әдіс арқылы көп нәрсені байқай аласыз.

Егер қарсы жақтағы адамның абыройы сізден жоғары болса, сіз төмен болсаңыз немесе керісінше жағдай болса, қолыңызға қағаз бен қалам алып жазып алуға тырысыңыз. Бұл сіздің оған деген құрметіңіз. Яғни "ұмытып қалмайын" деген ойдың бір түрі.

Сізбен сөз таластырып тұрған адамның тілінде сөйлесіңіз: әнші болса әнші болып, суретші болса суретші болып, кедеймен кедей секілді, баймен бай секілді. Бұл қарсыласты әлсіретуге пайдалы.

Қарсыласты жау көрмеңіз. Жай ғана оның айтқанына келісе отырып, "сөзіңіздің жаны бар" деп, жігерлендіріп қойыңыз. Бұл ол адаммен қарым-қатынас орната отырып, өз айтқаныңызға көндіруге жақсы.

Не алдыға түсіп сөйлемеңіз, не жұрттың соңы болып жауап бермеңіз. Бір қалыпты болыңыз.

8. Автордың ойынша, пікірталас майданының бірінші заңдылығы:

3-МӘТІН

Сөз шебері, риторика саласында үлкен еңбек етіп жүрген Ирина Хакамада ұсынған бірнеше кеңеске көңіл бөліңіз. Ол сізді сөз тартыс майданында жеңіске жетелеуге тырысады.

Ең бірінші мына заңдылықты білу керек:

Пікірталас кезінде ақиқат тумайды, ол қарым-қатынас кезінде туындайды. Мен саяси пікірталас жайында айтып жатқаным жоқ.

Анық айтыңыз әрі қысқа болсын.

Дауыс тоныңызды түсіріп сөйлеңіз. Әрине, ақырын сөйлеуге де болмайды. Бір текті тонды ұстап тұрыңыз.

Жаттанды сөздерден гөрі, аяқ астынан образдар ойлап тауып, ерекше бір үлгіде сөйлеуге тырысыңыз. Бұл сізді тыңдап тұрған адамның көңілін көтереді.

Отыз тістен шыққан сөзіңізге өзіңіз қарсы келмеңіз. Себебі атылып кеткен оққа қайтып қарсы келу - өліммен тең. Сондықтан, алдымен не айтасыз, шешіп алыңыз.

Қарсы пікір білдіруші сөйлеген кезде оның көзіне тура қараңыз. Тіпті көзіңізді алмаңыз. Сіз осы бір әдіс арқылы көп нәрсені байқай аласыз.

Егер қарсы жақтағы адамның абыройы сізден жоғары болса, сіз төмен болсаңыз немесе керісінше жағдай болса, қолыңызға қағаз бен қалам алып жазып алуға тырысыңыз. Бұл сіздің оған деген құрметіңіз. Яғни "ұмытып қалмайын" деген ойдың бір түрі.

Сізбен сөз таластырып тұрған адамның тілінде сөйлесіңіз: әнші болса әнші болып, суретші болса суретші болып, кедеймен кедей секілді, баймен бай секілді. Бұл қарсыласты әлсіретуге пайдалы.

Қарсыласты жау көрмеңіз. Жай ғана оның айтқанына келісе отырып, "сөзіңіздің жаны бар" деп, жігерлендіріп қойыңыз. Бұл ол адаммен қарым-қатынас орната отырып, өз айтқаныңызға көндіруге жақсы.

Не алдыға түсіп сөйлемеңіз, не жұрттың соңы болып жауап бермеңіз. Бір қалыпты болыңыз.

9. Мәтін бойынша сөйлемді аяқтаңыз.

"Анық айтыңыз, әрі ... "

3-МӘТІН

Сөз шебері, риторика саласында үлкен еңбек етіп жүрген Ирина Хакамада ұсынған бірнеше кеңеске көңіл бөліңіз. Ол сізді сөз тартыс майданында жеңіске жетелеуге тырысады.

Ең бірінші мына заңдылықты білу керек:

Пікірталас кезінде ақиқат тумайды, ол қарым-қатынас кезінде туындайды. Мен саяси пікірталас жайында айтып жатқаным жоқ.

Анық айтыңыз әрі қысқа болсын.

Дауыс тоныңызды түсіріп сөйлеңіз. Әрине, ақырын сөйлеуге де болмайды. Бір текті тонды ұстап тұрыңыз.

Жаттанды сөздерден гөрі, аяқ астынан образдар ойлап тауып, ерекше бір үлгіде сөйлеуге тырысыңыз. Бұл сізді тыңдап тұрған адамның көңілін көтереді.

Отыз тістен шыққан сөзіңізге өзіңіз қарсы келмеңіз. Себебі атылып кеткен оққа қайтып қарсы келу - өліммен тең. Сондықтан, алдымен не айтасыз, шешіп алыңыз.

Қарсы пікір білдіруші сөйлеген кезде оның көзіне тура қараңыз. Тіпті көзіңізді алмаңыз. Сіз осы бір әдіс арқылы көп нәрсені байқай аласыз.

Егер қарсы жақтағы адамның абыройы сізден жоғары болса, сіз төмен болсаңыз немесе керісінше жағдай болса, қолыңызға қағаз бен қалам алып жазып алуға тырысыңыз. Бұл сіздің оған деген құрметіңіз. Яғни "ұмытып қалмайын" деген ойдың бір түрі.

Сізбен сөз таластырып тұрған адамның тілінде сөйлесіңіз: әнші болса әнші болып, суретші болса суретші болып, кедеймен кедей секілді, баймен бай секілді. Бұл қарсыласты әлсіретуге пайдалы.

Қарсыласты жау көрмеңіз. Жай ғана оның айтқанына келісе отырып, "сөзіңіздің жаны бар" деп, жігерлендіріп қойыңыз. Бұл ол адаммен қарым-қатынас орната отырып, өз айтқаныңызға көндіруге жақсы.

Не алдыға түсіп сөйлемеңіз, не жұрттың соңы болып жауап бермеңіз. Бір қалыпты болыңыз.

10. Асты сызылған сөйлемдердің негізгі ойына сәйкес мақалдарды белгілеңіз.

3-МӘТІН

Сөз шебері, риторика саласында үлкен еңбек етіп жүрген Ирина Хакамада ұсынған бірнеше кеңеске көңіл бөліңіз. Ол сізді сөз тартыс майданында жеңіске жетелеуге тырысады.

Ең бірінші мына заңдылықты білу керек:

Пікірталас кезінде ақиқат тумайды, ол қарым-қатынас кезінде туындайды. Мен саяси пікірталас жайында айтып жатқаным жоқ.

Анық айтыңыз әрі қысқа болсын.

Дауыс тоныңызды түсіріп сөйлеңіз. Әрине, ақырын сөйлеуге де болмайды. Бір текті тонды ұстап тұрыңыз.

Жаттанды сөздерден гөрі, аяқ астынан образдар ойлап тауып, ерекше бір үлгіде сөйлеуге тырысыңыз. Бұл сізді тыңдап тұрған адамның көңілін көтереді.

Отыз тістен шыққан сөзіңізге өзіңіз қарсы келмеңіз. Себебі атылып кеткен оққа қайтып қарсы келу - өліммен тең. Сондықтан, алдымен не айтасыз, шешіп алыңыз.

Қарсы пікір білдіруші сөйлеген кезде оның көзіне тура қараңыз. Тіпті көзіңізді алмаңыз. Сіз осы бір әдіс арқылы көп нәрсені байқай аласыз.

Егер қарсы жақтағы адамның абыройы сізден жоғары болса, сіз төмен болсаңыз немесе керісінше жағдай болса, қолыңызға қағаз бен қалам алып жазып алуға тырысыңыз. Бұл сіздің оған деген құрметіңіз. Яғни "ұмытып қалмайын" деген ойдың бір түрі.

Сізбен сөз таластырып тұрған адамның тілінде сөйлесіңіз: әнші болса әнші болып, суретші болса суретші болып, кедеймен кедей секілді, баймен бай секілді. Бұл қарсыласты әлсіретуге пайдалы.

Қарсыласты жау көрмеңіз. Жай ғана оның айтқанына келісе отырып, "сөзіңіздің жаны бар" деп, жігерлендіріп қойыңыз. Бұл ол адаммен қарым-қатынас орната отырып, өз айтқаныңызға көндіруге жақсы.

Не алдыға түсіп сөйлемеңіз, не жұрттың соңы болып жауап бермеңіз. Бір қалыпты болыңыз.

11. Тыңдаушының көңілін көтеру үшін айтқан автордың кеңесін көрсетіңіз.

3-МӘТІН

Сөз шебері, риторика саласында үлкен еңбек етіп жүрген Ирина Хакамада ұсынған бірнеше кеңеске көңіл бөліңіз. Ол сізді сөз тартыс майданында жеңіске жетелеуге тырысады.

Ең бірінші мына заңдылықты білу керек:

Пікірталас кезінде ақиқат тумайды, ол қарым-қатынас кезінде туындайды. Мен саяси пікірталас жайында айтып жатқаным жоқ.

Анық айтыңыз әрі қысқа болсын.

Дауыс тоныңызды түсіріп сөйлеңіз. Әрине, ақырын сөйлеуге де болмайды. Бір текті тонды ұстап тұрыңыз.

Жаттанды сөздерден гөрі, аяқ астынан образдар ойлап тауып, ерекше бір үлгіде сөйлеуге тырысыңыз. Бұл сізді тыңдап тұрған адамның көңілін көтереді.

Отыз тістен шыққан сөзіңізге өзіңіз қарсы келмеңіз. Себебі атылып кеткен оққа қайтып қарсы келу - өліммен тең. Сондықтан, алдымен не айтасыз, шешіп алыңыз.

Қарсы пікір білдіруші сөйлеген кезде оның көзіне тура қараңыз. Тіпті көзіңізді алмаңыз. Сіз осы бір әдіс арқылы көп нәрсені байқай аласыз.

Егер қарсы жақтағы адамның абыройы сізден жоғары болса, сіз төмен болсаңыз немесе керісінше жағдай болса, қолыңызға қағаз бен қалам алып жазып алуға тырысыңыз. Бұл сіздің оған деген құрметіңіз. Яғни "ұмытып қалмайын" деген ойдың бір түрі.

Сізбен сөз таластырып тұрған адамның тілінде сөйлесіңіз: әнші болса әнші болып, суретші болса суретші болып, кедеймен кедей секілді, баймен бай секілді. Бұл қарсыласты әлсіретуге пайдалы.

Қарсыласты жау көрмеңіз. Жай ғана оның айтқанына келісе отырып, "сөзіңіздің жаны бар" деп, жігерлендіріп қойыңыз. Бұл ол адаммен қарым-қатынас орната отырып, өз айтқаныңызға көндіруге жақсы.

Не алдыға түсіп сөйлемеңіз, не жұрттың соңы болып жауап бермеңіз. Бір қалыпты болыңыз.

12. Қарсыласты әлсірете отырып, көндіру үшін автор қандай әдіс-тәсіл ұсынады?

4-МӘТІН

Біз де көшпелі дәуірден отыршылыққа ауысқалы сол кездегі кейбір заттарға байланысты қалыптасқан атаулардың өзін ұмыта бастадық.

Қазақтың ол дәуірін неше буын ұрпақ көрген жоқ. Содан кейін де ол атауға байланысты кей мақал-мәтелдің, тұрақты сөз тіркестердің де мағынасын түсінбейміз. Мысалы, "Сөз тапқанға қолқа жоқ" дейміз. Мағынасы қандай?

Оны түсіну үшін ең алдымен "қолқа" деп нені айтатынымызды білу - міндет. Қазақстанның "Уикипедия" ашық энциклопедиясындағы мәлімет бойынша: "Қолқа - омыртқалардың қан айналыс жүйесіндегі ең ірі артерия қан тамыры". Жарайды, делік. Ендеше, мұның "сөз тапқанға" қандай қатысы бар? "Қолқа сала келдім", "қолқалап болмаған соң..." деп келетін тіркестердің ше? Дәл мына анықтама бойынша бұларды қанша қолқаласақ та, бір-біріне жуықтата алмаймыз. Демек, "қолқа" деп аталатын екінші бір зат бар. Иә, аталарымыз тағы нені "қолқа" деп атады?

Түйеге жүк арту үшін 7-8 құлаш екі арқан керек. Сол екі арқанды қосақтап, кесілген жеңдей қуыс киізден өткізеді. Сол қуыс киізді "қолқа" дейді. Қолқа арқанның тең ортасында болып, жүк артқан кезде түйенің дәл төсіне келеді. Яғни, түйенің төсіне арқан батпас үшін жасалынған зат. Бір қызығы, бұл киіздің сыртқы формасы анау ағзадағы қолқаның атауын берсе керек.

Міне, біздің мақал-мәтелдеріміздегі "қолқа" сөзі осы затқа байланысты. Себебі, түйеге жүк арту үшін оны шөгеру керек, шөгеру үшін арқанның бір жағын шумақтап алып қолқаны төс тұсына келтіре, түйенің мінер жағынан қамшылар жағына өткізе лақтырамыз. Түйені қазақ осылай қолқа салып шөгереді. Енді, үйретілмеген асау тайлақ болмаса, жүк артылған түйе атаулы иесі қолқа салғанда өзіне жүк артатынын біледі, өздігінен шөгеді.

Енді түсінікті болар, "қолқа сап келіп отырмын" деген "жүк артқалы келіп отырмын, салмақ салғалы келіп отырмын" дегенді білдіреді. Қолқа - қалаудың, біреуді көмекке шақырудың, қазіргі тілмен айтқанда өтініш айтудың ұшар басы, қазақ біреуден бір нәрсе сұраудағы сөзінің шегі. Қазақта "өтінемін" деген сөз жоқ-тұғын (жоқ еді). Бұл - өте жалынышты хал. Аталарымыз бір-бірін ондай күйге түсіргісі келмейді. "Айналайын, қолқа сала кеп отырмын" дейді ақсақал. Шарасыздығын айтты, бірақ мүсәпір, аянышты, жалынышты күйге түсіп айтқан жоқ. Себебі, бұл сөз оның қадірін сақтап, белгілі дәрежеде тепе-теңдікті ұстап тұр. Ал, қолқа салынып қойды, қолқа салынған адам қайтпек? Оны қазақ құдды алып қашып әкелген келіннің алдына көлденең жатып алып "кетсең, мені аттап кет" деген енедей сезінеді. Сондықтан қолқаны аттап кету - үлкен әбестік (қателік). Мінеки, мұның арғы жағында қазақтың бір-бірімен қарым-қатынасының, болмысының қандай болғанынан хабар беретін үлкен ақпарат бұғып жатыр.

Ұ. Нұрғалымұлы

13. Қолқа деп басқаша нені атаған?

4-МӘТІН

Біз де көшпелі дәуірден отыршылыққа ауысқалы сол кездегі кейбір заттарға байланысты қалыптасқан атаулардың өзін ұмыта бастадық.

Қазақтың ол дәуірін неше буын ұрпақ көрген жоқ. Содан кейін де ол атауға байланысты кей мақал-мәтелдің, тұрақты сөз тіркестердің де мағынасын түсінбейміз. Мысалы, "Сөз тапқанға қолқа жоқ" дейміз. Мағынасы қандай?

Оны түсіну үшін ең алдымен "қолқа" деп нені айтатынымызды білу - міндет. Қазақстанның "Уикипедия" ашық энциклопедиясындағы мәлімет бойынша: "Қолқа - омыртқалардың қан айналыс жүйесіндегі ең ірі артерия қан тамыры". Жарайды, делік. Ендеше, мұның "сөз тапқанға" қандай қатысы бар? "Қолқа сала келдім", "қолқалап болмаған соң..." деп келетін тіркестердің ше? Дәл мына анықтама бойынша бұларды қанша қолқаласақ та, бір-біріне жуықтата алмаймыз. Демек, "қолқа" деп аталатын екінші бір зат бар. Иә, аталарымыз тағы нені "қолқа" деп атады?

Түйеге жүк арту үшін 7-8 құлаш екі арқан керек. Сол екі арқанды қосақтап, кесілген жеңдей қуыс киізден өткізеді. Сол қуыс киізді "қолқа" дейді. Қолқа арқанның тең ортасында болып, жүк артқан кезде түйенің дәл төсіне келеді. Яғни, түйенің төсіне арқан батпас үшін жасалынған зат. Бір қызығы, бұл киіздің сыртқы формасы анау ағзадағы қолқаның атауын берсе керек.

Міне, біздің мақал-мәтелдеріміздегі "қолқа" сөзі осы затқа байланысты. Себебі, түйеге жүк арту үшін оны шөгеру керек, шөгеру үшін арқанның бір жағын шумақтап алып қолқаны төс тұсына келтіре, түйенің мінер жағынан қамшылар жағына өткізе лақтырамыз. Түйені қазақ осылай қолқа салып шөгереді. Енді, үйретілмеген асау тайлақ болмаса, жүк артылған түйе атаулы иесі қолқа салғанда өзіне жүк артатынын біледі, өздігінен шөгеді.

Енді түсінікті болар, "қолқа сап келіп отырмын" деген "жүк артқалы келіп отырмын, салмақ салғалы келіп отырмын" дегенді білдіреді. Қолқа - қалаудың, біреуді көмекке шақырудың, қазіргі тілмен айтқанда өтініш айтудың ұшар басы, қазақ біреуден бір нәрсе сұраудағы сөзінің шегі. Қазақта "өтінемін" деген сөз жоқ-тұғын (жоқ еді). Бұл - өте жалынышты хал. Аталарымыз бір-бірін ондай күйге түсіргісі келмейді. "Айналайын, қолқа сала кеп отырмын" дейді ақсақал. Шарасыздығын айтты, бірақ мүсәпір, аянышты, жалынышты күйге түсіп айтқан жоқ. Себебі, бұл сөз оның қадірін сақтап, белгілі дәрежеде тепе-теңдікті ұстап тұр. Ал, қолқа салынып қойды, қолқа салынған адам қайтпек? Оны қазақ құдды алып қашып әкелген келіннің алдына көлденең жатып алып "кетсең, мені аттап кет" деген енедей сезінеді. Сондықтан қолқаны аттап кету - үлкен әбестік (қателік). Мінеки, мұның арғы жағында қазақтың бір-бірімен қарым-қатынасының, болмысының қандай болғанынан хабар беретін үлкен ақпарат бұғып жатыр.

Ұ. Нұрғалымұлы

14. Түйеге жүк арту үшін бірінші не істеу керек?

4-МӘТІН

Біз де көшпелі дәуірден отыршылыққа ауысқалы сол кездегі кейбір заттарға байланысты қалыптасқан атаулардың өзін ұмыта бастадық.

Қазақтың ол дәуірін неше буын ұрпақ көрген жоқ. Содан кейін де ол атауға байланысты кей мақал-мәтелдің, тұрақты сөз тіркестердің де мағынасын түсінбейміз. Мысалы, "Сөз тапқанға қолқа жоқ" дейміз. Мағынасы қандай?

Оны түсіну үшін ең алдымен "қолқа" деп нені айтатынымызды білу - міндет. Қазақстанның "Уикипедия" ашық энциклопедиясындағы мәлімет бойынша: "Қолқа - омыртқалардың қан айналыс жүйесіндегі ең ірі артерия қан тамыры". Жарайды, делік. Ендеше, мұның "сөз тапқанға" қандай қатысы бар? "Қолқа сала келдім", "қолқалап болмаған соң..." деп келетін тіркестердің ше? Дәл мына анықтама бойынша бұларды қанша қолқаласақ та, бір-біріне жуықтата алмаймыз. Демек, "қолқа" деп аталатын екінші бір зат бар. Иә, аталарымыз тағы нені "қолқа" деп атады?

Түйеге жүк арту үшін 7-8 құлаш екі арқан керек. Сол екі арқанды қосақтап, кесілген жеңдей қуыс киізден өткізеді. Сол қуыс киізді "қолқа" дейді. Қолқа арқанның тең ортасында болып, жүк артқан кезде түйенің дәл төсіне келеді. Яғни, түйенің төсіне арқан батпас үшін жасалынған зат. Бір қызығы, бұл киіздің сыртқы формасы анау ағзадағы қолқаның атауын берсе керек.

Міне, біздің мақал-мәтелдеріміздегі "қолқа" сөзі осы затқа байланысты. Себебі, түйеге жүк арту үшін оны шөгеру керек, шөгеру үшін арқанның бір жағын шумақтап алып қолқаны төс тұсына келтіре, түйенің мінер жағынан қамшылар жағына өткізе лақтырамыз. Түйені қазақ осылай қолқа салып шөгереді. Енді, үйретілмеген асау тайлақ болмаса, жүк артылған түйе атаулы иесі қолқа салғанда өзіне жүк артатынын біледі, өздігінен шөгеді.

Енді түсінікті болар, "қолқа сап келіп отырмын" деген "жүк артқалы келіп отырмын, салмақ салғалы келіп отырмын" дегенді білдіреді. Қолқа - қалаудың, біреуді көмекке шақырудың, қазіргі тілмен айтқанда өтініш айтудың ұшар басы, қазақ біреуден бір нәрсе сұраудағы сөзінің шегі. Қазақта "өтінемін" деген сөз жоқ-тұғын (жоқ еді). Бұл - өте жалынышты хал. Аталарымыз бір-бірін ондай күйге түсіргісі келмейді. "Айналайын, қолқа сала кеп отырмын" дейді ақсақал. Шарасыздығын айтты, бірақ мүсәпір, аянышты, жалынышты күйге түсіп айтқан жоқ. Себебі, бұл сөз оның қадірін сақтап, белгілі дәрежеде тепе-теңдікті ұстап тұр. Ал, қолқа салынып қойды, қолқа салынған адам қайтпек? Оны қазақ құдды алып қашып әкелген келіннің алдына көлденең жатып алып "кетсең, мені аттап кет" деген енедей сезінеді. Сондықтан қолқаны аттап кету - үлкен әбестік (қателік). Мінеки, мұның арғы жағында қазақтың бір-бірімен қарым-қатынасының, болмысының қандай болғанынан хабар беретін үлкен ақпарат бұғып жатыр.

Ұ. Нұрғалымұлы

15. Қазақта "өтінемін" деген сөздің болмау себебі неде?

4-МӘТІН

Біз де көшпелі дәуірден отыршылыққа ауысқалы сол кездегі кейбір заттарға байланысты қалыптасқан атаулардың өзін ұмыта бастадық.

Қазақтың ол дәуірін неше буын ұрпақ көрген жоқ. Содан кейін де ол атауға байланысты кей мақал-мәтелдің, тұрақты сөз тіркестердің де мағынасын түсінбейміз. Мысалы, "Сөз тапқанға қолқа жоқ" дейміз. Мағынасы қандай?

Оны түсіну үшін ең алдымен "қолқа" деп нені айтатынымызды білу - міндет. Қазақстанның "Уикипедия" ашық энциклопедиясындағы мәлімет бойынша: "Қолқа - омыртқалардың қан айналыс жүйесіндегі ең ірі артерия қан тамыры". Жарайды, делік. Ендеше, мұның "сөз тапқанға" қандай қатысы бар? "Қолқа сала келдім", "қолқалап болмаған соң..." деп келетін тіркестердің ше? Дәл мына анықтама бойынша бұларды қанша қолқаласақ та, бір-біріне жуықтата алмаймыз. Демек, "қолқа" деп аталатын екінші бір зат бар. Иә, аталарымыз тағы нені "қолқа" деп атады?

Түйеге жүк арту үшін 7-8 құлаш екі арқан керек. Сол екі арқанды қосақтап, кесілген жеңдей қуыс киізден өткізеді. Сол қуыс киізді "қолқа" дейді. Қолқа арқанның тең ортасында болып, жүк артқан кезде түйенің дәл төсіне келеді. Яғни, түйенің төсіне арқан батпас үшін жасалынған зат. Бір қызығы, бұл киіздің сыртқы формасы анау ағзадағы қолқаның атауын берсе керек.

Міне, біздің мақал-мәтелдеріміздегі "қолқа" сөзі осы затқа байланысты. Себебі, түйеге жүк арту үшін оны шөгеру керек, шөгеру үшін арқанның бір жағын шумақтап алып қолқаны төс тұсына келтіре, түйенің мінер жағынан қамшылар жағына өткізе лақтырамыз. Түйені қазақ осылай қолқа салып шөгереді. Енді, үйретілмеген асау тайлақ болмаса, жүк артылған түйе атаулы иесі қолқа салғанда өзіне жүк артатынын біледі, өздігінен шөгеді.

Енді түсінікті болар, "қолқа сап келіп отырмын" деген "жүк артқалы келіп отырмын, салмақ салғалы келіп отырмын" дегенді білдіреді. Қолқа - қалаудың, біреуді көмекке шақырудың, қазіргі тілмен айтқанда өтініш айтудың ұшар басы, қазақ біреуден бір нәрсе сұраудағы сөзінің шегі. Қазақта "өтінемін" деген сөз жоқ-тұғын (жоқ еді). Бұл - өте жалынышты хал. Аталарымыз бір-бірін ондай күйге түсіргісі келмейді. "Айналайын, қолқа сала кеп отырмын" дейді ақсақал. Шарасыздығын айтты, бірақ мүсәпір, аянышты, жалынышты күйге түсіп айтқан жоқ. Себебі, бұл сөз оның қадірін сақтап, белгілі дәрежеде тепе-теңдікті ұстап тұр. Ал, қолқа салынып қойды, қолқа салынған адам қайтпек? Оны қазақ құдды алып қашып әкелген келіннің алдына көлденең жатып алып "кетсең, мені аттап кет" деген енедей сезінеді. Сондықтан қолқаны аттап кету - үлкен әбестік (қателік). Мінеки, мұның арғы жағында қазақтың бір-бірімен қарым-қатынасының, болмысының қандай болғанынан хабар беретін үлкен ақпарат бұғып жатыр.

Ұ. Нұрғалымұлы

16. Мәтін бойынша қолқаны аттап кету:

4-МӘТІН

Біз де көшпелі дәуірден отыршылыққа ауысқалы сол кездегі кейбір заттарға байланысты қалыптасқан атаулардың өзін ұмыта бастадық.

Қазақтың ол дәуірін неше буын ұрпақ көрген жоқ. Содан кейін де ол атауға байланысты кей мақал-мәтелдің, тұрақты сөз тіркестердің де мағынасын түсінбейміз. Мысалы, "Сөз тапқанға қолқа жоқ" дейміз. Мағынасы қандай?

Оны түсіну үшін ең алдымен "қолқа" деп нені айтатынымызды білу - міндет. Қазақстанның "Уикипедия" ашық энциклопедиясындағы мәлімет бойынша: "Қолқа - омыртқалардың қан айналыс жүйесіндегі ең ірі артерия қан тамыры". Жарайды, делік. Ендеше, мұның "сөз тапқанға" қандай қатысы бар? "Қолқа сала келдім", "қолқалап болмаған соң..." деп келетін тіркестердің ше? Дәл мына анықтама бойынша бұларды қанша қолқаласақ та, бір-біріне жуықтата алмаймыз. Демек, "қолқа" деп аталатын екінші бір зат бар. Иә, аталарымыз тағы нені "қолқа" деп атады?

Түйеге жүк арту үшін 7-8 құлаш екі арқан керек. Сол екі арқанды қосақтап, кесілген жеңдей қуыс киізден өткізеді. Сол қуыс киізді "қолқа" дейді. Қолқа арқанның тең ортасында болып, жүк артқан кезде түйенің дәл төсіне келеді. Яғни, түйенің төсіне арқан батпас үшін жасалынған зат. Бір қызығы, бұл киіздің сыртқы формасы анау ағзадағы қолқаның атауын берсе керек.

Міне, біздің мақал-мәтелдеріміздегі "қолқа" сөзі осы затқа байланысты. Себебі, түйеге жүк арту үшін оны шөгеру керек, шөгеру үшін арқанның бір жағын шумақтап алып қолқаны төс тұсына келтіре, түйенің мінер жағынан қамшылар жағына өткізе лақтырамыз. Түйені қазақ осылай қолқа салып шөгереді. Енді, үйретілмеген асау тайлақ болмаса, жүк артылған түйе атаулы иесі қолқа салғанда өзіне жүк артатынын біледі, өздігінен шөгеді.

Енді түсінікті болар, "қолқа сап келіп отырмын" деген "жүк артқалы келіп отырмын, салмақ салғалы келіп отырмын" дегенді білдіреді. Қолқа - қалаудың, біреуді көмекке шақырудың, қазіргі тілмен айтқанда өтініш айтудың ұшар басы, қазақ біреуден бір нәрсе сұраудағы сөзінің шегі. Қазақта "өтінемін" деген сөз жоқ-тұғын (жоқ еді). Бұл - өте жалынышты хал. Аталарымыз бір-бірін ондай күйге түсіргісі келмейді. "Айналайын, қолқа сала кеп отырмын" дейді ақсақал. Шарасыздығын айтты, бірақ мүсәпір, аянышты, жалынышты күйге түсіп айтқан жоқ. Себебі, бұл сөз оның қадірін сақтап, белгілі дәрежеде тепе-теңдікті ұстап тұр. Ал, қолқа салынып қойды, қолқа салынған адам қайтпек? Оны қазақ құдды алып қашып әкелген келіннің алдына көлденең жатып алып "кетсең, мені аттап кет" деген енедей сезінеді. Сондықтан қолқаны аттап кету - үлкен әбестік (қателік). Мінеки, мұның арғы жағында қазақтың бір-бірімен қарым-қатынасының, болмысының қандай болғанынан хабар беретін үлкен ақпарат бұғып жатыр.

Ұ. Нұрғалымұлы

17. Омыртқалылардың қан айналым жүйесіндегі ең үлкен тамыры?

4-МӘТІН

Біз де көшпелі дәуірден отыршылыққа ауысқалы сол кездегі кейбір заттарға байланысты қалыптасқан атаулардың өзін ұмыта бастадық.

Қазақтың ол дәуірін неше буын ұрпақ көрген жоқ. Содан кейін де ол атауға байланысты кей мақал-мәтелдің, тұрақты сөз тіркестердің де мағынасын түсінбейміз. Мысалы, "Сөз тапқанға қолқа жоқ" дейміз. Мағынасы қандай?

Оны түсіну үшін ең алдымен "қолқа" деп нені айтатынымызды білу - міндет. Қазақстанның "Уикипедия" ашық энциклопедиясындағы мәлімет бойынша: "Қолқа - омыртқалардың қан айналыс жүйесіндегі ең ірі артерия қан тамыры". Жарайды, делік. Ендеше, мұның "сөз тапқанға" қандай қатысы бар? "Қолқа сала келдім", "қолқалап болмаған соң..." деп келетін тіркестердің ше? Дәл мына анықтама бойынша бұларды қанша қолқаласақ та, бір-біріне жуықтата алмаймыз. Демек, "қолқа" деп аталатын екінші бір зат бар. Иә, аталарымыз тағы нені "қолқа" деп атады?

Түйеге жүк арту үшін 7-8 құлаш екі арқан керек. Сол екі арқанды қосақтап, кесілген жеңдей қуыс киізден өткізеді. Сол қуыс киізді "қолқа" дейді. Қолқа арқанның тең ортасында болып, жүк артқан кезде түйенің дәл төсіне келеді. Яғни, түйенің төсіне арқан батпас үшін жасалынған зат. Бір қызығы, бұл киіздің сыртқы формасы анау ағзадағы қолқаның атауын берсе керек.

Міне, біздің мақал-мәтелдеріміздегі "қолқа" сөзі осы затқа байланысты. Себебі, түйеге жүк арту үшін оны шөгеру керек, шөгеру үшін арқанның бір жағын шумақтап алып қолқаны төс тұсына келтіре, түйенің мінер жағынан қамшылар жағына өткізе лақтырамыз. Түйені қазақ осылай қолқа салып шөгереді. Енді, үйретілмеген асау тайлақ болмаса, жүк артылған түйе атаулы иесі қолқа салғанда өзіне жүк артатынын біледі, өздігінен шөгеді.

Енді түсінікті болар, "қолқа сап келіп отырмын" деген "жүк артқалы келіп отырмын, салмақ салғалы келіп отырмын" дегенді білдіреді. Қолқа - қалаудың, біреуді көмекке шақырудың, қазіргі тілмен айтқанда өтініш айтудың ұшар басы, қазақ біреуден бір нәрсе сұраудағы сөзінің шегі. Қазақта "өтінемін" деген сөз жоқ-тұғын (жоқ еді). Бұл - өте жалынышты хал. Аталарымыз бір-бірін ондай күйге түсіргісі келмейді. "Айналайын, қолқа сала кеп отырмын" дейді ақсақал. Шарасыздығын айтты, бірақ мүсәпір, аянышты, жалынышты күйге түсіп айтқан жоқ. Себебі, бұл сөз оның қадірін сақтап, белгілі дәрежеде тепе-теңдікті ұстап тұр. Ал, қолқа салынып қойды, қолқа салынған адам қайтпек? Оны қазақ құдды алып қашып әкелген келіннің алдына көлденең жатып алып "кетсең, мені аттап кет" деген енедей сезінеді. Сондықтан қолқаны аттап кету - үлкен әбестік (қателік). Мінеки, мұның арғы жағында қазақтың бір-бірімен қарым-қатынасының, болмысының қандай болғанынан хабар беретін үлкен ақпарат бұғып жатыр.

Ұ. Нұрғалымұлы

18. Қуыс киіздің сыртқы формасы неге ұқсайды?

4-МӘТІН

Біз де көшпелі дәуірден отыршылыққа ауысқалы сол кездегі кейбір заттарға байланысты қалыптасқан атаулардың өзін ұмыта бастадық.

Қазақтың ол дәуірін неше буын ұрпақ көрген жоқ. Содан кейін де ол атауға байланысты кей мақал-мәтелдің, тұрақты сөз тіркестердің де мағынасын түсінбейміз. Мысалы, "Сөз тапқанға қолқа жоқ" дейміз. Мағынасы қандай?

Оны түсіну үшін ең алдымен "қолқа" деп нені айтатынымызды білу - міндет. Қазақстанның "Уикипедия" ашық энциклопедиясындағы мәлімет бойынша: "Қолқа - омыртқалардың қан айналыс жүйесіндегі ең ірі артерия қан тамыры". Жарайды, делік. Ендеше, мұның "сөз тапқанға" қандай қатысы бар? "Қолқа сала келдім", "қолқалап болмаған соң..." деп келетін тіркестердің ше? Дәл мына анықтама бойынша бұларды қанша қолқаласақ та, бір-біріне жуықтата алмаймыз. Демек, "қолқа" деп аталатын екінші бір зат бар. Иә, аталарымыз тағы нені "қолқа" деп атады?

Түйеге жүк арту үшін 7-8 құлаш екі арқан керек. Сол екі арқанды қосақтап, кесілген жеңдей қуыс киізден өткізеді. Сол қуыс киізді "қолқа" дейді. Қолқа арқанның тең ортасында болып, жүк артқан кезде түйенің дәл төсіне келеді. Яғни, түйенің төсіне арқан батпас үшін жасалынған зат. Бір қызығы, бұл киіздің сыртқы формасы анау ағзадағы қолқаның атауын берсе керек.

Міне, біздің мақал-мәтелдеріміздегі "қолқа" сөзі осы затқа байланысты. Себебі, түйеге жүк арту үшін оны шөгеру керек, шөгеру үшін арқанның бір жағын шумақтап алып қолқаны төс тұсына келтіре, түйенің мінер жағынан қамшылар жағына өткізе лақтырамыз. Түйені қазақ осылай қолқа салып шөгереді. Енді, үйретілмеген асау тайлақ болмаса, жүк артылған түйе атаулы иесі қолқа салғанда өзіне жүк артатынын біледі, өздігінен шөгеді.

Енді түсінікті болар, "қолқа сап келіп отырмын" деген "жүк артқалы келіп отырмын, салмақ салғалы келіп отырмын" дегенді білдіреді. Қолқа - қалаудың, біреуді көмекке шақырудың, қазіргі тілмен айтқанда өтініш айтудың ұшар басы, қазақ біреуден бір нәрсе сұраудағы сөзінің шегі. Қазақта "өтінемін" деген сөз жоқ-тұғын (жоқ еді). Бұл - өте жалынышты хал. Аталарымыз бір-бірін ондай күйге түсіргісі келмейді. "Айналайын, қолқа сала кеп отырмын" дейді ақсақал. Шарасыздығын айтты, бірақ мүсәпір, аянышты, жалынышты күйге түсіп айтқан жоқ. Себебі, бұл сөз оның қадірін сақтап, белгілі дәрежеде тепе-теңдікті ұстап тұр. Ал, қолқа салынып қойды, қолқа салынған адам қайтпек? Оны қазақ құдды алып қашып әкелген келіннің алдына көлденең жатып алып "кетсең, мені аттап кет" деген енедей сезінеді. Сондықтан қолқаны аттап кету - үлкен әбестік (қателік). Мінеки, мұның арғы жағында қазақтың бір-бірімен қарым-қатынасының, болмысының қандай болғанынан хабар беретін үлкен ақпарат бұғып жатыр.

Ұ. Нұрғалымұлы

19. Мәтіннің тірек сөздерін табыңыз

4-МӘТІН

Біз де көшпелі дәуірден отыршылыққа ауысқалы сол кездегі кейбір заттарға байланысты қалыптасқан атаулардың өзін ұмыта бастадық.

Қазақтың ол дәуірін неше буын ұрпақ көрген жоқ. Содан кейін де ол атауға байланысты кей мақал-мәтелдің, тұрақты сөз тіркестердің де мағынасын түсінбейміз. Мысалы, "Сөз тапқанға қолқа жоқ" дейміз. Мағынасы қандай?

Оны түсіну үшін ең алдымен "қолқа" деп нені айтатынымызды білу - міндет. Қазақстанның "Уикипедия" ашық энциклопедиясындағы мәлімет бойынша: "Қолқа - омыртқалардың қан айналыс жүйесіндегі ең ірі артерия қан тамыры". Жарайды, делік. Ендеше, мұның "сөз тапқанға" қандай қатысы бар? "Қолқа сала келдім", "қолқалап болмаған соң..." деп келетін тіркестердің ше? Дәл мына анықтама бойынша бұларды қанша қолқаласақ та, бір-біріне жуықтата алмаймыз. Демек, "қолқа" деп аталатын екінші бір зат бар. Иә, аталарымыз тағы нені "қолқа" деп атады?

Түйеге жүк арту үшін 7-8 құлаш екі арқан керек. Сол екі арқанды қосақтап, кесілген жеңдей қуыс киізден өткізеді. Сол қуыс киізді "қолқа" дейді. Қолқа арқанның тең ортасында болып, жүк артқан кезде түйенің дәл төсіне келеді. Яғни, түйенің төсіне арқан батпас үшін жасалынған зат. Бір қызығы, бұл киіздің сыртқы формасы анау ағзадағы қолқаның атауын берсе керек.

Міне, біздің мақал-мәтелдеріміздегі "қолқа" сөзі осы затқа байланысты. Себебі, түйеге жүк арту үшін оны шөгеру керек, шөгеру үшін арқанның бір жағын шумақтап алып қолқаны төс тұсына келтіре, түйенің мінер жағынан қамшылар жағына өткізе лақтырамыз. Түйені қазақ осылай қолқа салып шөгереді. Енді, үйретілмеген асау тайлақ болмаса, жүк артылған түйе атаулы иесі қолқа салғанда өзіне жүк артатынын біледі, өздігінен шөгеді.

Енді түсінікті болар, "қолқа сап келіп отырмын" деген "жүк артқалы келіп отырмын, салмақ салғалы келіп отырмын" дегенді білдіреді. Қолқа - қалаудың, біреуді көмекке шақырудың, қазіргі тілмен айтқанда өтініш айтудың ұшар басы, қазақ біреуден бір нәрсе сұраудағы сөзінің шегі. Қазақта "өтінемін" деген сөз жоқ-тұғын (жоқ еді). Бұл - өте жалынышты хал. Аталарымыз бір-бірін ондай күйге түсіргісі келмейді. "Айналайын, қолқа сала кеп отырмын" дейді ақсақал. Шарасыздығын айтты, бірақ мүсәпір, аянышты, жалынышты күйге түсіп айтқан жоқ. Себебі, бұл сөз оның қадірін сақтап, белгілі дәрежеде тепе-теңдікті ұстап тұр. Ал, қолқа салынып қойды, қолқа салынған адам қайтпек? Оны қазақ құдды алып қашып әкелген келіннің алдына көлденең жатып алып "кетсең, мені аттап кет" деген енедей сезінеді. Сондықтан қолқаны аттап кету - үлкен әбестік (қателік). Мінеки, мұның арғы жағында қазақтың бір-бірімен қарым-қатынасының, болмысының қандай болғанынан хабар беретін үлкен ақпарат бұғып жатыр.

Ұ. Нұрғалымұлы

20. Мәтін қандай үлгіде жазылған?

Неліктен ірі қонақүйлердің есіктері айналмалы болып келеді?

Айналмалы есіктердің бір ғана мақсаты – энергияны үнемдеу. Үлкен ғимараттардың ішін үнемі жылытуға тура келеді. Ашылған стандартты есіктерден ішке суық ауа тез кіреді және ауа алмасу салдарынан салқындатқыштар немесе жылу қозғалтқыштарын үнемі қолданып отыруға тура келеді. Әсіресе, көптеген адамдар кіріп-шығатын қонақ үйлерде немесе осыған ұқсас ғимараттарда энергияны үнемдеу үшін айналмалы есіктер қолданылады. Себебі, айналмалы қанаттар суық ауаның сыртқа шығуына, ыстық ауаның ішке кіруіне бөгет болады.

1. Қарапайым есіктердің кемшілігін анықтаңыз: