Абайға жақын туыс болып келетін, көрнекті ақын, ойшыл, композитор, аудармашы, Қазақстан тарихын зерттеушілердің бірі:

1905 жылы Меккеге қажылыққа барған сапарында Стамбұл мен Париж кітапханаларынан қазақ халқының тарихына байланысты кітаптар оқыған:

1911 жылы «Түрік, қырғыз, қазақ һәм хандар шежіресі» кітабын, «Мұсылмандық шарты» еңбегін жазған:

1911–1912 жылдары «Түрік, қырғыз, қазақ һәм хандар шежіресі» кітабын, «Мұсылмандық шарты» еңбектері басылып шыққан:

1912 жылы «Жәрдем» баспасынан жарияланған «Қазақ айнасы», «Үш анық», «Жолсыз жаза яки кез болған іс» өлеңдерінің авторы:

Шәкәрім «тарихи хикая» деп атаған поэмасы:

Шынайы оқиғаға негізделіп жазылған «Еңлік-Кебек», «Нартайлақ-Айсұлу» поэмалары, «Әділ-Мәрия» романының авторы:

«Бұл ән бұрынғы әннен өзгерек» әнінің авторы:

ХХ-ғасырдың 20-жылдарының соңына қарай тоталитарлық қуғын-сүргін басталғанда 72 жасқа қарағанда Шыңғыс тауының арасына кеткен:

1988 жылы Абайдың жанына келіп жерленген:

Жас кезінде Абдулхақ деген кісінің медресесінде оқып, тарих, география пәндерінен дәріс алған:

1830-1840 жылдары Аягөзде білім алған:

Шәуешекке көшіп барған соң медресе ашып, татар, араб тілдерінен дәріс берген:

Тұлғаны таны: 1) 1897-1898 жылдары Меккеге қажылық сапарға барып, Таяу Шығыстың көптеген қалаларын аралап, жер-су аттары туралы мәліметтер жазып алған; 2) Қазанда «Өрнек» баспасынан жарық көрген «Жарида» («Жаңа тарихи жазбалар», 1889), «Тауарих хамса» («Бес шығыс халқы тарихының очерктері», 1910) атты тарихи-этнографиялық зерттеулердің авторы; 3) «Тауарих хамсаны» жазуға 21 жыл уақытын жұмсаған:

Дала тұрғындары үшін дана да қасиетті адам саналған, қазақ халқының ауыз әдебиеті үлгілерін жинаушы, энциклопедист-ғалымы:

1858 жылы Баянауыл сыртқы округінің Қызылтау тауының етегінде орналасқан «Ашамайтас» елді мекенінде дүниеге келген:

9 жасқа толғанда халық аңыздары мен дастан, поэмаларын жатқа айтқаны үшін «Мәшһүр» атандырған аға сұлтан:

«Ер Тарғын», «Қозы Көрпеш-Баян Сұлу» сияқты халық жырларын жатқа айтқан:

Тұлғаны таны: 1)1865 жылы ұстазы Қамар хазіреттің көмегімен «Ер Олжабай батыр» эпосын жазып алған; 2) 1870 жылы Хамереддин хазіреттің медресесінде білім алған; 3) 1872–1874 жылдары Бұхарадағы Көкілташ медресесінде оқып, араб, парсы және шағатай тілдерін меңгеріп алған; 4) 1875 жылдан біраз уақыт мұғалім болып жұмыс істеген; 5) «Дала уәлаятының газетіне» хабар беріп, мақала жазып тұрған:

Бұқар Қалқаманұлының жерленген жерін тауып, анықтаған:

Абылай ханға «Ұлы Даланың айбынды билеушісі» ретінде баға берген:

Түркітанушы ғалым, академик В.В. Радловпен танысып ауыз әдебиетінің үлгілерін жинаған:

«Гүлшат-Шеризат», «Ғибратнама», «Шайтанның саудасы» сияқты Шығыс дастандарын насихаттаған:

«Наурыз» атты жазбасында Наурыз мерекесіне қатысты барлық мәліметтер келтірген: «Қазақтың қазақ болғанда өзіне арналған, сыбағасына тиген жалғыз мейрамы- Наурызнама... Үйсін Төле бидің заманында Наурызнаманың қадір құны астан, тойдан ілгері(жоғары) болған,- деп жазған:

1907 жылы Мәшһүр Жүсіптің үш кітабы жарық көрген:

«Хал ахуал», «Тірлікте көп жасағандықтан көрген бір тамашамыз» атты шығармаларында қазақ халқын өнер-білімге баулу жер тағдыры сияқты мәселелерге көңіл бөлген:

«Сарыарқаның кімдікі екендігі» кітабында автор тарихи деректер негізінде Дала өлкесінің байырғы тұрғындар қазақтарға тиесілі екендігін дәлелдеп шыққан:

Тірі кезінде қайтыс болар күніне дейін біліп, алдын ала ас бергізген, шағын кесене тұрғызған:

Мәшһүр Жүсіптің мұражай жұмыс жасайды:

«Біздің қазақ бұл Сарыарқаға келіп, ие болған. Бұл қазақ иесіз жатқан жерге текке келіп ие болған жоқ. «Ақ найзаның ұшымен, ақ білектің күшімен», ... Қаракерей Қабанбай, Қанжығалы Бөгенбай, Қаздауысты Қазыбек, Шақшақұлы Жәнібек замандарында қалмақпен алысып, шыбын жанын нысанаға байлап, не маңғаз сарбаздары жау жолында оққа ұшып, өлгені өліп, қалғаны қалып, сөйтіп алған жер еді... Мен бұл қасіретті жылдарды ата-бабамыздың неге құрбан болғанын ұмытпау үшін еске алып жүремін. Олар бізге осы жерді мұраға қалдыру үшін өз жандарын аямады...»,-деген: