Font size
Worksheets1-АБ Синтаксис
Total questions: 120
Worksheet time: 1hrs 11mins
Толықтауыштық қатынастағы сөз тіркестері
Жусаннан аласа
Күле кірді
Біздің үйіміз
Өзеннің суы
Кітап алу
Қатал бұйрықты білдіріп тұрған сөйлемдер
Өшір үніңді!
Көз жасыңды көрсетпеші!
Көп сөзді қайтесің!
Мұнда түсіп-ақ сөйлессеңші!
Біз барайық!
Оқшау сөздердің неше түрі бар
Үш
Алты
Бес
Төрт
Екі
Хабарлы сөйлемге тән белгі
Өзіне тән интонациясының болуы
Эмоцияны білдіруі
Жауап күту мақсатында айтылуы
Біреуді іске қосу үшін жұмсалуы
Бұйрық рай формалы етістіктен жасалуы
Мақсат пысықтауышы бар сөйлемдер:
Әдейі көшіп келді
Оны үйдің іргетасы үшін пайдаланады
Күлкісін тез жиды
Абай Оспанмен оңаша сөйлесті
Ол аралатып хат жазып тұруға уәде берді
Пысықтауыштық қатынастағы барыс жалғаулы сөз тіркестері:
Тауға шығу
Шөпті жинау
Дәптерде бар
Көлді көрді
Екі жүздей кісі
Жай сөйлем синтаксисінің қарастыратын мәселесі
Сөйлем мүшелері
Күрделі синтаксистік тұтастық
Мәтіннің түзілу жолдары
Құрмалас сөйлем синтаксисі
Аралас құрмалас сөйлем
Көмекші есім арқылы жасалған күрделі бастауышы бар сөйлем
Үлкендер жағы сыртқа шығып кетті
Ақын қыз ұзақ ойланып қалатын
Өнерлі өрге жүзер
Аудандық оқу бөлімі жұмысқа қызу кірісті
Асық ойнаған азар
«Көріп отыр» түйдекті тіркесінің құрылысы:
Күрделі етістіктер
Қосарлы есімдер
Күрделі есімдер
Біріккен есімдер
Тұрақты тіркестер
Үстеу қатысқан сөз тіркесі бар сөйлем
Айжан мектепті биыл бітірді
Абай кітапты қызыға оқыды
Ыстыққа шыдай алмады
Атты өзі әкелді
Үлкен ақ үйге барды
Құрама баяндауышы бар сөйлем
Олар жастарға үлкен әсер етті
Айтқанының бәрі дұрыс
Өңі қара торылау
Бәрі де мүмкін
Әуелі үйге екі жігіт кірді
Мекен пысықтауышы бар сөйлем
Жоғары-төмен қарай жүрді
Мен таңертең келдім
Ертемен жүріп кетті
Әлібек амалсыздан тоқтады
Үйге таң бозара келді
Сөз тіркесіне тән белгілердің бірі
Сөздердің синтаксистік байланыста айтылуы
Коммуникативтілік
Сөздердің бірі екіншісімен салаласа байланысуы
Іс-әрекетті жеке-дара атауы
Сөздердің тіркесе айтылуы
Бөлшектеу мағынасын білдіріп тұрған сөз тіркесі
Дәптердің беті
Қойдың терісі
Оның әкесі
Менің әжем
Абай көшесі
Күрделі анықтауышы бар сөйлемдер:
Зор денелі үсті аппақ қар болған
Ол бөлмеде тақыр алаша төселген
Ендігі әңгіме Тұрғанбай мен Жабайда
Түлкі көрсе, тынымы жоқ Қарашолақ жұтынып-ақ ұшты
Жолсыз, қарлы, қалың адырлармен Машанға жету оңай емес
Үйірлі бастауышы бар сөйлемдер:
Аузы жаман елді былғайды
Айтып отырғаным – ақыл
Дәрмен іркілген жоқ
Көрмес – түйені де көрмес
Мен өзім сұрайын
Меңгеріле байланысқан етістікті күрделі сөз тіркестері:
Жылқыны айдап келді
Мінезімен сыйлы адам
Ән тыңдауға асықты
Жұмыс істеуге ынталы
Абай көруге қызықты
Себеп пысықтауышы бар сөйлем:
Қора ықтасын жерге салынған соң байқалмайды
Ертемен жүріп кетті
Үйге таң бозара келді
Абай болса қазір өзін анық аурудай сезеді
Мен оқуға бола келдім
«Білегі жуан да осылар» сөйлеміндегі баяндауыштың жасалуы:
Есімдіктен
Есімшеден
Одағайдан
Үстеуден
Зат есімнен
Тілек, өтініш мәнді бұйрықты білдіріп тұрған сөйлем:
Біз барайық!
Жаманнан без, жақсыдан үлгі ал!
Жібер деген соң жібер!
Өшір үніңді!
Көп сөзді қайтесің!
Сөйлемдегі сөздерді байланыстыру тәсілі
Жалғаулар арқылы байланыстыру
Қабыса байланыстыру
Сөз таптары арқылы байланыстыру
Грамматикалық байланыс
Қосымшалар арқылы байланыстыру
Меншіктік анықтауышы бар сөйлем:
Абай оның халін Михайловқа жақсы әңгіме етіп берді
Бұларға қарсы қозғадған қалың топтың ортасында Құнанбай бар екен
Құс жайынан ылғи жаңағыдай, орағытқан сөзді сөйлейді
Аңшылар қосқа ымырт жабыла қайтты
Белгісіз сапар Абайды онша қызықтырып тартпады
Ортақтық мағынаны білдіретін жанама толықтауышты сөйлем:
Абылғазымен екеуінің дауы осында екен
Кәлен үй тасасынан жүгіріп шыққан біреулерді көрді
Соны сұрап алуды Абайдан қатты өтінген
Базаралының қашып келгені де рас
Дәркембай әңгімені барлық ерекше таңырқап тыңдады
Барыс жалғаулы мекен пысықтауышы бар сөйлем:
Сондай жолдармен ақталған Құнанбай Қарқаралыға қайта келді
Дем алуға, қыбыр етуге шамасы жоқ
Екі-үш күн аралатып хат жазып тұруға уәде берді
Балықшылар аулы биыл тіпті қатты күйзелді
Ол алыстан естілген тарсылға көңіл бөлмеді
Қабыса байланысқан есімді сөз тіркестері:
Cол оқушы
Жаздың көркі
Естуге құмар
Өзіңе жақсы
Күннің сәулесі
Меншіктік анықтауыш қатысқан сөйлем:
Шешен сөз бастар, батыр қол бастар.
Шешеннің тілі артық, шебердің қолы артық.
Білекті бірді жығады, білімді мыңды жығады.
Үндемеген пәледен құтылады.
Үлкен бастар, кіші қостар.
Баяндауышы есім сөзден болған сөйлем:
Бұлар – Құнанбай аулының жастары
Жолсыз, қарлы, қалың адырлармен Машанға жету оңай емес
Екеуі көбірек әңгімелесті
Ондайларды бұл ауылдан кездестіруге болады
Мына торы төбелге мініңіз
Ешқандай жалғаусыз, қатар тұру арқылы байланысқан сөз тіркесі:
Қабысу
Қиысу
Меңгеру
Матасу
Жанасу
«Жетек сөз, жетекші сөз» деген термин қолданған ғалым:
Қ.Жұбанов
А.Аблақов
М.Балақаев
С.Аманжолов
Р.Әмір
Альтернативтік сұрақты білдіретін сұраулы сөйлем:
Келесің бе, жоқ па?
Келесің бе?
Дұрыс айттым ғой?
Бұл кім?
Сен өзің ше?
Қосарлы айқындауышы бар сөйлемдер:
Ол батыр-ұшқыш екен
Кәрі әжесі Зере бәйбіше таяғына сүйеніп ұрысып тұр екен
Абай ақынның шығармаларын оқығанбыз
Сөз жоқ, тағы шайқасамыз
Омар ақсақал ақылын айтты
Жаны ашу мағыналарында қолданылып тұрған сөйлем:
Ой, байғұс бала-ай!
Апыр-ай, аман болғай-ақ!
Мектепке бүгін бару керек еді ғой!
Әттеген-ай, кеше есте болмапты-ау!
Ой, қандай сүйкімді үн!
Жалғаулықтар арқылы байланысқан бірыңғай мүшелі жай сөйлем:
Өмір бірқалыпты емес, бірде қуаныш, бірде реніш
Уақыты болмаса да, сөзінде тұрды
Мұнда келмейінше, істі бастамаймыз
Ол еңбекқор, бірақ қолы тие бермейді
Сөзінде тұрмаса, онда жігіт емес
Туыстықты білдіретін сөз тіркесі:
Менің балам
Кірпіш зауыты
Ертеңнің ісі
Жақсының ісі
Оның әрекеті
Ашық сұрақты сөйлем:
Кім барады?
Оқыған жоқ емессің бе?
Келді емес пе?
Сен өзің ше?
Барасың ба, жоқ па?
Күрделенген көсемше оралымды сөйлемдер:
Күн бата урядник кеп болыстың үйіне түсті
Дәрмен Шұбардың сөзін ести тұра оған тіл қата алмады
Абай есіктен кіре үйде отырған үлкендерге сәлем берді
Көктем бастала, олар жайлауға баруға жиналды
Сені боран айдап кетті ме деп, біз қорқып едік
Аналитикалық тәсіл арқылы байланысқан сөз тіркестері:
Тоғызға дейін келді
Он бала
Мектепке келді
Оның дәптері
Қаламмен жаздым
Меншіктілік қатынасты білдіретін сөз тіркестері:
Есеннің қарындасы
Үшеудің есебі
Ағаш көркі
Жоқтың белгісі
Үйдің терезесі
”Бас мүше”, “Баяншы мүше” деген термин кімдікі:
А.Байтұрсынов
Қ.Жұбанов
Р.Әмір
М.Балақаев
А.Аблақов
Қабыса байланысқан есімдікті тіркестері:
Барлық кісі
Қоңыр үй
Көрер көз
Он адам
Таудағы үй
Ілік септігі мен тәуелдік жалғаулы байланыс:
Матасу
Қиысу
Жанасу
Меңгеру
Қабысу
Меңгеру дегеніміз:
Атау мен ілік септерінен басқа септіктердің байланысы
Пысықтауыштардың пысықталуышы сөздермен байланысы
Барлық септік жалғаулы сөздер
Ілік септігі мен тәуелдік жалғаулы байланыс
Орын тәртібі арқылы байланысу
Айқындауыштың құрылысына қарай түрлері:
үш
төрт
екі
алты
бес
Синтаксис салаларының бірі:
Мәтін
Cөйлем
Сөз тіркесі
Морфология
Фонетика
Қиыса байланысқан сөз тіркестері:
Күз түсті.
Асан келді.
Оқушылар айтты.
Баланың ісі.
Күннің жылуы.
Меңгеріле байланысқан есім негізді сөз тіркестері:
Өзіңе жаман.
Ән айтуға шебер.
Денсаулыққа пайдалы.
Күз түсті.
Асан келді.
Матаса байланысқан сөз тіркесі:
Баланың ісі.
Күннің жылуы.
Менің досым.
Өзіңе жаман.
Ән айтуға шебер.
Меңгеріле байланысқан етістікті сөз тіркестері:
Мектепке келді.
Кешке қатысты.
Менің досым.
Күннің жылуы.
Баланың ісі.
Қабыса байланысқан есімді сөз тіркестері:
Бес кісі.
Cол оқушы.
Көңілді саяхат.
Кешке қатысты.
Мектепке келді.
Қабыса байланысқан күрделі сөз тіркестері:
Бес бөлмелі үй.
Қызыл ала көйлек.
Бес кісі.
Cол оқушы.
Кешке қатысты.
Мекендік мағыналық қатынастағы сөз тіркестері:
Бері кел.
Әрі бұрылды.
Бес бөлмелі үй.
Қызыл ала көйлек.
Көңілді саяхат.
Объектілік қатынасты білдіретін сөз тіркесі:
Үй салу.
Әрі бұрылды.
Көңілді саяхат.
Күннің жылуы.
Баланың ісі.
Синтетикалық тәсіл арқылы байланысқан сөз тіркестері:
Сенің балаң.
Ақынның өлеңі.
Күлгенге ренжіді.
Әрі бұрылды.
Үй салу.
«Уәде беру» түйдекті тіркесінің құрылысы:
Есім мен көмекші етістіктер тобы.
Зат есім мен көмекші етістіктер тобы
Есім мен көсемше арқылы
Есім мен етіс
Сын есім мен қосымшалар тобы
Қатыстық сын есімді сөз тіркестері:
Қысқы киім.
Малды ауыл.
Білімсіз оқушы.
Сенің балаң.
Күлгенге ренжіді.
Сөйлем құрауға негіз болатын бас мүшелер:
Тұрлаулы мүшелер.
Тұрлаусыз мүшелер.
Бірыңғай мүшелер.
Оңашаланған мүшелер.
Баяншы мүшелер.
«Күміс сақина» тіркесінің мағынасы:
Заттың неден жасалғанын.
Заттың қайда орналасқанын.
Затты кімнің жасағанын.
Заттың салмағын.
Заттың түсін.
Өлшемдік мағынаны білдіретін сөз тіркестері:
Бір үйір жылқы.
Қап-қап астық.
Күміс сақина
Білімсіз оқушы.
Уәде беру
“Қызықты кеш ” тіркесінің байланысу тәсілі:
Орын тәртібі.
Қатар тұру арқылы байланысу.
Синтетикалық тәсіл арқылы.
Ілік септікті байланыс.
Тәуелдік жалғаулы байланыс.
Амал пысықтауышы бар сөйлемдер:
Күлкісін тез жиды.
Абай орнынан шапшаң тұрып шешесіне көрпе салды.
Үлкен үстел үстінде шалқасынан бірнеше кітап ашылып жатыр.
Бір үйір жылқы.
Қап-қап астық.
Тура толықтауышы бар сөйлемдер:
Атты жеммен айда.
Қыз әлденеге құлағын түріп сәл бөгелді.
Ақылбайды Ұлжан өзі бауырына салып алды.
Үлкен үстел үстінде шалқасынан бірнеше кітап ашылып жатыр.
Күлкісін тез жиды.
Пысықтауышы зат есімнен болған сөйлем:
Ол мектепке кетті.
Қыз әлденеге құлағын түріп сәл бөгелді.
Ақылбайды Ұлжан өзі бауырына салып алды.
Атты жеммен айда.
Абай орнынан шапшаң тұрып шешесіне көрпе салды.
Күрделі бастауышы бар сөйлемдер:
Үшінші мәселеміз – оқу.
Ауылға үш салт атты келді.
Тәкежанның өз үйі көл жақ шеттегі абажадай қоңыр үй.
Ол мектепке кетті.
Қыз әлденеге құлағын түріп сәл бөгелді.
Оңашаланған айқындауышы бар сөйлемдер:
Біз, балалар, мұғалімге барамыз.
Мұнда, үйге, қонақтар кеп жатыр.
Бірі қалада, Шымкентте, жұмыс істейді.
Шаң-шұң дауыстар естілді
Үшінші мәселеміз – оқу.
Жанама толықтауышы бар сөйлемдер:
Анасына хат жазды.
Оқулықтарда жазылған.
Достыққа достық қ0арыз.
Ауылға үш салт атты келді.
Ол мектепке кетті.
Қосалқы айқындауышы бар сөйлемдер:
Жамал жеңгей үйімен сөйлескенде іштей қуанған.
Тәкежан болыс Базаралыны жамандаса да, біз болысты қостамаймыз.
Біз, балалар, мұғалімге барамыз.
Бірі қалада, Шымкентте, жұмыс істейді.
Үшінші мәселеміз – оқу.
Қимылдың болып жатқан кезеңін білдіріп тұрған сөйлемдер:
Өткір әзіл күлкісін де отырғандарға айтып отыр.
Ақылбай оларды елемей әңгімесін саспай айтып жатыр.
Жамал жеңгей үйімен сөйлескенде іштей қуанған.
Біз, балалар, мұғалімге барамыз.
Ақылбайды Ұлжан өзі бауырына салып алды.
Баяндауышы сын есімнен және есімдіктен болған сөйлемдер:
Тау мен сай жым-жырт.
Ең соңғы айтқаны – осы.
Мағыштың бой сымбаты сұңғақ, биік.
Әңгіме осымен аяқталды.
Ақылбай оларды елемей әңгімесін саспай айтып жатыр.
«Екеуі де жалт қарады» сөйлеміндегі бастауыштың жасалуы:
Сан есімнен.
Зат есімнен.
Сын есімнен.
Етістік.
Есім сөзден.
Үйірлі анықтауышы бар сөйлемдер:
Аты жүйрік қуғыншылар жалғыз-жалғыздан кететін.
Ол құсты білгенмен, ақылы жоқ, мінезі жаман адам емес пе?
Жауырыны жалпақ балуан бір дегенде қарсыласын жығып алды.
Үлкен қара көздері жалт-жұлт етеді
Екеуі де жалт қарады
Мөлшер пысықтауышы бар сөйлемдер:
Жануар ұзақ жүрісті сезген екен.
Ушаковтың үйінде Байжан бір жеті жатты.
Қысқа ғана жауап бергеніне өзін ыңғайсыз санады.
Аты жүйрік қуғыншылар жалғыз-жалғыздан кететін.
Екеуі де жалт қарады.
Сын-қимыл пысықтауышы бар сөйлемдер:
Ол жеңіл күрсінді.
Жігіттер екіге жарылып той аяғы даумен әрең тарқады.
Жануар ұзақ жүрісті сезген екен.
Ушаковтың үйінде Байжан бір жеті жатты.
Қысқа ғана жауап бергеніне өзін ыңғайсыз санады.
Бастауышы заттанған сын есімдерден жасалған сөйлемдер:
Киіз үйдің төр жағынан қара көзді сұлулар орын теуіпті.
Мықтылар өзге жерден де сатармандық нәрселер тауып алыпты.
Ол жеңіл күрсінді.
Жігіттер екіге жарылып той аяғы даумен әрең тарқады.
Жауырыны жалпақ балуан бір дегенде қарсыласын жығып алды.
Баяндауышы бейтарап сөзден болған сөйлемдер:
Екі балада ойын жоқ, ашылған қабақ, сөз де жоқ.
Бұндайда топ қасқырдың есуас бір қомағайлығы бар.
Киіз үйдің төр жағынан қара көзді сұлулар орын теуіпті.
Мықтылар өзге жерден де сатармандық нәрселер тауып алыпты.
Жігіттер екіге жарылып той аяғы даумен әрең тарқады.
Есім сөздерден болған күрделі баяндауышты сөйлемдер:
Алдыңғысы – тіршілік жайы.
Қысқы күнде Бақанас пен Машан арасы – күндік жер.
Отын, шөбін шауып, балаларын бағып, малын жайлайтын бір өзі.
Екі балада ойын жоқ, ашылған қабақ, сөз де жоқ.
Бұндайда топ қасқырдың есуас бір қомағайлығы бар.
Кісінің көңіл-күйін, сезімін білдіретін қыстырма сөздер қатары:
Бақымызға қарай, өкінішке орай, амал қанша.
Әрине, әлбетте, сөз жоқ, мүмкін.
Демек, қысқасы, сайып келгенде.
Меніңше, біздіңше, оның ойынша.
Демек, әлбетте, амал қанша.
Айтылған ойға нануды, жорамалдауды білдіретін қыстырма сөздер қатары:
Әрине, әлбетте, сөз жоқ, мүмкін.
Бақымызға қарай, өкінішке орай, амал қанша.
Демек, қысқасы, сайып келгенде.
Меніңше, біздіңше, оның ойынша.
Жалпы алғанда, айтылғаны рас.
Ойдың айтылу амалын, тәсілін білдіретін қыстырма сөздер тобы:
Демек, қысқасы, сайып келгенде.
Әрине, әлбетте, сөз жоқ, мүмкін.
Бақымызға қарай, өкінішке орай, амал қанша.
Қысқасы, өзіңіз сұраған соң айтып жатырмыз.
Шынында, Оразбай, Абыралылар дәл мұндай істі күткен жоқ.
Айтылған ойға айтушының пікірін білдіретін қыстырма сөздер қатары:
Меніңше, біздіңше, оның ойынша.
Демек, қысқасы, сайып келгенде.
Бақымызға қарай, өкінішке орай, амал қанша.
Қысқасы, өзіңіз сұраған соң айтып жатырмыз.
Әрине, мені мақтамайтыныңды білем.
Ойдың айтылу амалын, тәсілін білдіретін қыстырма сөзді сөйлемдер:
Жалпы алғанда, айтылғаны рас.
Демек, кім екенін бірден түсіне қойғаны ғой?
Қысқасы, өзіңіз сұраған соң айтып жатырмыз.
Меніңше, біздіңше, оның ойынша.
Себебі, өйткені, сол үшін.
Айтылған ойға нануды білдіретін қыстырма сөзді сөйлем:
Мүмкін, ол да баратын шығар?
Әрине, мені мақтамайтыныңды білем.
Шынында, Оразбай, Абыралылар дәл мұндай істі күткен жоқ.
Жалпы алғанда, айтылғаны рас.
Меніңше, біздіңше, оның ойынша.
Атаулы сөйлемдер:
1916 жыл. Шілденің ақыры. Қалың жаңбыр жауып ашылған.
Әдемі ғимарат. Қайнап жатқан құрылыс ішінде Аяужан да жүр.
Ахметтің пәтері. Есік ішінен бекітілген.
Митинг. Митингідегі жұрттың көпшілігі жұмыскерлер.
Бұның соңғы сөзін елемей кетуге болмайды.
Зат атаулы сөйлемді табыңыз:
Ахметтің пәтері. Есік ішінен бекітілген.
Митинг. Митингідегі жұрттың көпшілігі жұмыскерлер.
Оған үйіне қайту керек.
Қызының атын естімеуге тура келді.
Бұның соңғы сөзін елемей кетуге болмайды.
Жанама жақты (жақсыз) сөйлем:
Оған үйіне қайту керек.
Қызының атын естімеуге тура келді.
Бұның соңғы сөзін елемей кетуге болмайды.
Ахметтің пәтері. Есік ішінен бекітілген.
Митинг. Митингідегі жұрттың көпшілігі жұмыскерлер.
Сөйлемге тән белгілердің бірі:
Интонация.
Предикативтік қатынас.
Коммуникативтік қызмет.
Синтаксистік байланыста айтылуы.
Бірі екіншісімен сабақтаса байланысуы.
Толықтауышсыз толымсыз сөйлемдер:
Күй аса таңырқатты.
Ол білсе де, айтпады.
Дәрмен қорыққан жоқ-ты.
Тау мен тасты су бұзады.
Ақан мен Бағдаттан хабар болмай кетті.
Жайылма сөйлемдер:
Еламан сабырлы салмақты қарады.
Ақбала есік қаққан ұзын бойлы кісіні бірден таныды.
Жасағанберген шоққа беті қызып, маурыжай бастады.
Күй аса таңырқатты.
Мұның бәрі киізге, текеметке, термелі алашаға айырбасқа сатылады.
Бірыңғай мүшелері толықтауыш болып келген сөйлемдер:
Тау мен тасты су бұзады.
Дала сұлулы еркіндікті, кеңдікті аңсайды.
Мұның бәрі киізге, текеметке, термелі алашаға айырбасқа сатылады.
Жасағанберген шоққа беті қызып, маурыжай бастады.
Ақбала есік қаққан ұзын бойлы кісіні бірден таныды.
Бірыңғай жанама толықтауышы бар сөйлемдер:
Ақан мен Бағдаттан хабар болмай кетті.
Жұртқа өзінің ажарымен, естелігімен, тазалығымен ұнайтын еді.
Дала сұлулы еркіндікті, кеңдікті аңсайды.
Тау мен тасты су бұзады.
Мұның бәрі киізге, текеметке, термелі алашаға айырбасқа сатылады.
Бірыңғай анықтауышы бар сөйлемдер:
Орта бойлы, ақ құба жігіт еді.
Біреуінен жылқы, сиыр, қой, ешкілерінің терісі шықты.
Ақан мен Бағдаттан хабар болмай кетті.
Жұртқа өзінің ажарымен, естелігімен, тазалығымен ұнайтын еді.
Тау мен тасты су бұзады.
Бірыңғай пысықтауышы бар сөйлемдер:
Асықпай, саспай сөйледі.
Алтынсары үйінен алтын үшін, балапан үшін шыққан еді.
Абай сұраған әр сөзге қысқа, келте, күңгірт жауап берді.
Орта бойлы, ақ құба жігіт еді.
Біреуінен жылқы, сиыр, қой, ешкілерінің терісі шықты.
Бірыңғай баяндауышы бар сөйлем:
Меңтай ақ құба, сүйрік саусақты, талдырмаш.
Жақын адамға жалына беру сіздің бойыңызға лайық емес.
Көре-көре көсем болады.
Танығандары да, танымағандары да құшақтасып көрісе бастады.
Алтынсары үйінен алтын үшін, балапан үшін шыққан еді.
Бастауышы етістіктен болған сөйлем:
Жақын адамға жалына беру сіздің бойыңызға лайық емес.
Меңтай ақ құба, сүйрік саусақты, талдырмаш.
Танығандары да, танымағандары да құшақтасып көрісе бастады.
Бір кезде көзін ашса үй сыртында, қардың үстінде жатыр.
Асықпай, саспай сөйледі.
Белгісіз жақты сөйлем:
Көре-көре көсем болады.
Бір кезде көзін ашса үй сыртында, қардың үстінде жатыр.
Жақын адамға жалына беру сіздің бойыңызға лайық емес.
Меңтай ақ құба, сүйрік саусақты, талдырмаш.
Танығандары да, танымағандары да құшақтасып көрісе бастады.
Альтернативтік сұрақты білдіретін сұраулы сөйлем:
Келесің бе, жоқ па?
Мүмкін, ол да баратын шығар?
Демек, кім екенін бірден түсіне қойғаны ғой?
Ол құсты білгенмен, ақылы жоқ, мінезі жаман адам емес пе?
Бері кел.
А.Байтұрсынов сөйлемді айтылу мақсатына қарай қалай бөледі:
Жай, сұраулы, лепті, тілекті сөйлем.
Хабарлы, сұраулы, лепті.
Жай, хабарлы, лепті.
Тілекті сөйлем, жай, хабарлы.
Барлық жауап дұрыс.
Бір негізді сөйлемдер:
Келді.
Қоштасқым келмейді.
Оқушылар айтты.
Бәтіш оқуға баратын сыңай танытпады.
Күн бата урядник кеп болыстың үйіне түсті.
Екі негізді сөйлем қайсы:
Оқушылар айтты.
Бәтіш оқуға баратын сыңай танытпады.
Күн бата урядник кеп болыстың үйіне түсті.
Мұсақұлдағы оқиғаны айтайын деп Жігітек жігіттері әдейі келіп отыр.
Ертеңгі күні он шақты кісі жолдас ертіп, Абай Қарамолаға аттанбақ.
Күрделенген көсемше оралымды сөйлемдер:
Күн бата урядник кеп болыстың үйіне түсті.
Мұсақұлдағы оқиғаны айтайын деп Жігітек жігіттері әдейі келіп отыр.
Ертеңгі күні он шақты кісі жолдас ертіп, Абай Қарамолаға аттанбақ.
Бәтіш оқуға баратын сыңай танытпады.
Оқушылар айтты.
Күрделенген есімше оралымды сөйлемдер:
Құнанбай Меккеге аттанарда Дәркембаймен кездесті.
Әйгерім Мақұлбайдың өлгенін естігеннен бері үнсіз жылауда.
Жаңа ғана талып қалғандай Әбіш ешбір белгі бермей сұлқ жатыр.
Мұсақұлдағы оқиғаны айтайын деп Жігітек жігіттері әдейі келіп отыр.
Бәтіш оқуға баратын сыңай танытпады.
Атаулы сөйлем болудың басты шарты:
Контекст.
Интонация.
Предикативтік қатынас.
Коммуникативтік қызмет.
Барлық жауап дұрыс.
Таңдану мағынасында қолданылып тұрған сөйлем:
Ой, қандай сүйкімді үн!
Пай-пай, мына аттың жүрісін-ай!
Келесің бе, жоқ па?
Мектепке бүгін бару керек еді ғой!
Дұрыс айттым ғой?
Предикаттық қатынас:
Бастауыш пен баяндауыштың қатынасы.
Құрамындағы сөздер меңгеріле байланысады.
Сөйлемдегі модальдылық пен сөйлем бойындағы шақтық белгілермен қатар жүреді.
Құрамындағы сөздер қабыса байланысады.
Қимылдың мезгілін, мекенін білдіреді.
Сөйлем мүшелерінің құрамына қарай бөлінуі:
Дара, күрделі, үйірлі.
Сөйлемнің бірыңғай мүшесі.
Сөйлемнің құрама мүшесі.
Қыстырымды сөйлем мүшесі.
Сөйлемнің айқындауыш мүшесі
Болымсыз сөйлемдердің жасалу жолы:
Болымсыз етістіктер арқылы.
Өткен шақ есімше мен етістіктің тіркесуі арқылы.
Болымсыз есімдердің қатысуы арқылы.
Демеуліктердің қатысы арқылы.
Ма, ме сұраулық шылаулар арқылы жасалуы.
Мөлшер пысықтауышы бар сөйлемдер:
Жануар ұзақ жүрісті сезген екен.
Дұрыс жауап бермегеніне өзін ыңғайсыз санады.
Бұл өңірде Абайды дос көрген жан жоқ.
Желдің өзі шапшаң қатайып кетті.
Әлібек амалсыздан тоқтады.
Бірыңғай анықтауышы бар сөйлемдер:
Орта бойлы, ақ құба жігіт еді.
Тау мен тасты су бұзады.
Абай енді ғана әкесі мен Ұлжанға сәлемін берді.
Жерге кілем, алаша төселді.
Жер дүние қорасымен, аттарымен Абайдың көз алдында келді.
Зат атаулы сөйлем:
Ахметтің пәтері. Есік ішінен бекітілген.
Омар – студент.
Жазғы кеш. Түнгі Алматы.
1917 жылдың күзі.
Жаздыгүні. Құлпырған дала.
Қимылдың аяқталған кезеңін білдіріп тұрған сөйлем:
Әңгіме осымен аяқталды.
Таң бозарып атып келеді.
Өткір әзіл күлкісін де отырғандарға айтып отыр.
Ақылбай оларды елемей әңгімесін саспай айтып жатыр.
Тұрғанбай бұл қыран жайында айтты.
Меншіктік анықтауышы бар сөйлем:
Абылғазының көңілі жүйріктене сүйсініп кеткен Абай күліп жіберді.
Екеумізде әлдебір ұқсастық бар сияқты.
Меңтай ақ құба, талдырмаш.
Белгісіз сапар Абайды онша қызықтырып тарпады.
Аңшылар қосқа ымырт жабыла қайтты.
Грамматикалық бастауышы бар сөйлем:
Құнанбаймен ортағы жоқ екенін білмек керек.
Маған қазақ жолымен мықты дау айтысуға болады.
Кітап – білім бұлағы.
Ар жағында анталап тұрған қалың аттыларға қарай жүгірмеске болмады.
Жарықтық, несін айтасың, осы жерді құмарлана иіскер ме еді?
Өлшемдік мағынаны білдіретін сөз тіркестері:
Бір үйір жылқы.
Жібек мата.
Әйел адам.
Ер бала.
Алма ағаш.
Бірыңғай жанама толықтауышы бар сөйлем:
Абай енді ғана әкесі мен Ұлжанға сәлемін берді.
Көзі бір ашылып, бір жұмылды.
Ордадан Орынборға, Астраханға шұғыл хабар жетті.
Орта бойлы, ақ құба жігіт еді.
Алдынан да, артынан да, қос бүйірден де қысып, жақындап келеді.
«Қорқақ бұрын жұдырықтар» сөйлемінің бастауышының жасалу жолы:
Сын есімнен.
Есімшеден.
Үстеуден.
Одағайдан.
Есімдіктен.
«Шаң-шұң дауыстар естілді» сөйлеміндегі анықтауыштың жасалу жолы:
Еліктеуіш сөз.
Одағай.
Есімдік.
Үстеу.
Есімше.
«Үлкен қара көздері жалт-жұлт етеді» сөйлеміндегі күрделі анықтауыштың жасалуы:
Сапалық сын есімдерден.
Сын есім мен етістіктен.
Сын есім мен есімшеден.
Есімдік пен зат есімнен.
Зат есім мен сын есімнен.
Бас мүшелері қатысқан сөйлем:
Еламан өзінен жауап күтіп отырған салмақты қарады.
Жарықтық, несін айтасың, осы жерді құмарлана иіскер ме еді?
Ондайларды бұл ауылдан кездестіруге болады.
Ар жағында анталап тұрған қалың аттыларға қарай жүгірмеске болмады.
Осында бірнеше ақындармен жолығуға болады.
Есімшеден болған бірыңғай бастауышы бар сөйлем.
Оның бізге айтары да, берері де мол.
Көзі бір ашылып, бір жұмылды.
Қашқандар да, қуғандар да қара үзіп, көрінбей кетті.
Милиция бастығы мен ауыл әкімі де жиынға келген.
Жерге кілем, алаша төселді.
Атаулы сөйлемдер:
1916 жыл. Шілденің ақыры. Қалың жаңбыр жауып ашылған.
Адасатыным рас.
Күн жылы.
Қонақтар осында.
Барамыз.
Р.Әмір мен Ж.Әмірованың атаулы сөйлемдерді топтастыруы:
Жай зат атауы, бейнелеу мағыналы атаулы сөйлемдер.
Әліптемелі атау, мезгіл, мекен атаулы сөйлемдер.(болуы мүмкін)
Эмоциялы атаулы сөйлемдер.
Меншікті атау.
Сөгіс, тілек мағыналы атаулы сөйлемдер.
