Атом құрамы ядродан және осы ядроны айналып тұратын электрондардан құралған. Ядро протондар мен нейтрондардан құралған . Протон оң заряды бар бөлшек , ал нейтронның заряды жоқ бөлшек . Осы екі бөлшектің  массалары шамалас, ал электрон болса нейтроннан 1838 есе жеңіл. Электронның заряды теріс .Электронның заряды табиғатта бар электр зарядтардың ең кішісі , протонның заряды электрондыкіне тең, тек таңбасы оң . Атомның құрамында неше электрон бар болса ,сонша протон бар болады .кейбір химиялық элементтердің салыстырмалы атомдық массалары өзгеше атомдары бар болады.мысалы көміртекттің салыстырмалы атомдық массасы 12 және 13 -ке тең атомдары бар .Бұл екеуі де көміртек болады , бұлардығы протондар саны бірдей ,бірақ нейтрондар саны  әртүрлі . атом ядросында протондар саны бірдей бірақ массалары әртүрлі атомдар изотоптар деп аталады.

. Атомдағы электрондардың энергетикалық деңгейлерде орналасуына қарай 2,8,5 болатын элементтің қасиеті

Атом құрамы ядродан және осы ядроны айналып тұратын электрондардан құралған. Ядро протондар мен нейтрондардан құралған . Протон оң заряды бар бөлшек , ал нейтронның заряды жоқ бөлшек . Осы екі бөлшектің  массалары шамалас, ал электрон болса нейтроннан 1838 есе жеңіл. Электронның заряды теріс .Электронның заряды табиғатта бар электр зарядтардың ең кішісі , протонның заряды электрондыкіне тең, тек таңбасы оң . Атомның құрамында неше электрон бар болса ,сонша протон бар болады .кейбір химиялық элементтердің салыстырмалы атомдық массалары өзгеше атомдары бар болады.мысалы көміртекттің салыстырмалы атомдық массасы 12 және 13 -ке тең атомдары бар .Бұл екеуі де көміртек болады , бұлардығы протондар саны бірдей ,бірақ нейтрондар саны  әртүрлі . атом ядросында протондар саны бірдей бірақ массалары әртүрлі атомдар изотоптар деп аталады.

Изотоптардың қатары

Атом құрамы ядродан және осы ядроны айналып тұратын электрондардан құралған. Ядро протондар мен нейтрондардан құралған . Протон оң заряды бар бөлшек , ал нейтронның заряды жоқ бөлшек . Осы екі бөлшектің  массалары шамалас, ал электрон болса нейтроннан 1838 есе жеңіл. Электронның заряды теріс .Электронның заряды табиғатта бар электр зарядтардың ең кішісі , протонның заряды электрондыкіне тең, тек таңбасы оң . Атомның құрамында неше электрон бар болса ,сонша протон бар болады .кейбір химиялық элементтердің салыстырмалы атомдық массалары өзгеше атомдары бар болады.мысалы көміртекттің салыстырмалы атомдық массасы 12 және 13 -ке тең атомдары бар .Бұл екеуі де көміртек болады , бұлардығы протондар саны бірдей ,бірақ нейтрондар саны  әртүрлі . атом ядросында протондар саны бірдей бірақ массалары әртүрлі атомдар изотоптар деп аталады.

.S – элементтеріқатары

Азот

Азотты 1772 жылы ағылшын ғалымы Даниэль Резерфорд ашқан . Жер қыртысындағыф азоттың мөлшері 0.03%  Табиғатта азот дербес және қосылыстар күйінде кездеседі және негізгі қоры екі атомннан тұратын молекула түрінде ауа құрамында болады. Кезінде жанбайтын қасиетіне байланысты “тіршіліксіз “ деп аталып кеткенімен азот тіршілікке өте керек элемент. Қалыпты температура да азот  түссіз, иіссіз газ . ауадан аздап жеңіл болады . азот молекуласының  атомдары өзара үш байланыспен тартылатындықтан , оларды  бір- ьірінен ажыратуға көп энергия керек. Сол себепті  азот кәдімгі жағдайда  тұрақты болып келеді де , литийден басқа ешқандай және  күрделі затпен әрекеттеспейді . Химиялық белсенділігінің  төмендігі жөнінен азот инертті газдардан кейінгі орынды иемденеді . азотты қыздырса , көптеген металдармен  әрекеттесіп , нитридтер түзеді . Бейметалдармен   аса жоғары температурада  ғана әрекеттеседі . Мысалы, оның оттекпен әрекеттесуі 3000-4000  ⁰ С – та басталады . Өнеркәсіпте  азот ауаны сұйылту арқылы алынса лабораториялық жағдайда аммоний нитритін немесе бихроматын қыздырып алады . азот негізінен аммиак өндіруге , ал инертті  болғандықтан , электр шамдарын толтыруға қолданылады . азот грекше «өмірді қуаттамайды »  деген мағына береді .

5. Азотты  алғаш қай жылы , қай ғалым ашты ?

Азот

Азотты 1772 жылы ағылшын ғалымы Даниэль Резерфорд ашқан . Жер қыртысындағыф азоттың мөлшері 0.03%  Табиғатта азот дербес және қосылыстар күйінде кездеседі және негізгі қоры екі атомннан тұратын молекула түрінде ауа құрамында болады. Кезінде жанбайтын қасиетіне байланысты “тіршіліксіз “ деп аталып кеткенімен азот тіршілікке өте керек элемент. Қалыпты температура да азот  түссіз, иіссіз газ . ауадан аздап жеңіл болады . азот молекуласының  атомдары өзара үш байланыспен тартылатындықтан , оларды  бір- ьірінен ажыратуға көп энергия керек. Сол себепті  азот кәдімгі жағдайда  тұрақты болып келеді де , литийден басқа ешқандай және  күрделі затпен әрекеттеспейді . Химиялық белсенділігінің  төмендігі жөнінен азот инертті газдардан кейінгі орынды иемденеді . азотты қыздырса , көптеген металдармен  әрекеттесіп , нитридтер түзеді . Бейметалдармен   аса жоғары температурада  ғана әрекеттеседі . Мысалы, оның оттекпен әрекеттесуі 3000-4000  ⁰ С – та басталады . Өнеркәсіпте  азот ауаны сұйылту арқылы алынса лабораториялық жағдайда аммоний нитритін немесе бихроматын қыздырып алады . азот негізінен аммиак өндіруге , ал инертті  болғандықтан , электр шамдарын толтыруға қолданылады . азот грекше «өмірді қуаттамайды »  деген мағына береді

. Қалыпты температурада азот

Азот

Азотты 1772 жылы ағылшын ғалымы Даниэль Резерфорд ашқан . Жер қыртысындағыф азоттың мөлшері 0.03%  Табиғатта азот дербес және қосылыстар күйінде кездеседі және негізгі қоры екі атомннан тұратын молекула түрінде ауа құрамында болады. Кезінде жанбайтын қасиетіне байланысты “тіршіліксіз “ деп аталып кеткенімен азот тіршілікке өте керек элемент. Қалыпты температура да азот  түссіз, иіссіз газ . ауадан аздап жеңіл болады . азот молекуласының  атомдары өзара үш байланыспен тартылатындықтан , оларды  бір- ьірінен ажыратуға көп энергия керек. Сол себепті  азот кәдімгі жағдайда  тұрақты болып келеді де , литийден басқа ешқандай және  күрделі затпен әрекеттеспейді . Химиялық белсенділігінің  төмендігі жөнінен азот инертті газдардан кейінгі орынды иемденеді . азотты қыздырса , көптеген металдармен  әрекеттесіп , нитридтер түзеді . Бейметалдармен   аса жоғары температурада  ғана әрекеттеседі . Мысалы, оның оттекпен әрекеттесуі 3000-4000  ⁰ С – та басталады . Өнеркәсіпте  азот ауаны сұйылту арқылы алынса лабораториялық жағдайда аммоний нитритін немесе бихроматын қыздырып алады . азот негізінен аммиак өндіруге , ал инертті  болғандықтан , электр шамдарын толтыруға қолданылады . азот грекше «өмірді қуаттамайды »  деген мағына береді .

(NH₄)₃ P O₄ – тегі  азоттың тотығуы дәрежесі

Азот

Азотты 1772 жылы ағылшын ғалымы Даниэль Резерфорд ашқан . Жер қыртысындағыф азоттың мөлшері 0.03%  Табиғатта азот дербес және қосылыстар күйінде кездеседі және негізгі қоры екі атомннан тұратын молекула түрінде ауа құрамында болады. Кезінде жанбайтын қасиетіне байланысты “тіршіліксіз “ деп аталып кеткенімен азот тіршілікке өте керек элемент. Қалыпты температура да азот  түссіз, иіссіз газ . ауадан аздап жеңіл болады . азот молекуласының  атомдары өзара үш байланыспен тартылатындықтан , оларды  бір- ьірінен ажыратуға көп энергия керек. Сол себепті  азот кәдімгі жағдайда  тұрақты болып келеді де , литийден басқа ешқандай және  күрделі затпен әрекеттеспейді . Химиялық белсенділігінің  төмендігі жөнінен азот инертті газдардан кейінгі орынды иемденеді . азотты қыздырса , көптеген металдармен  әрекеттесіп , нитридтер түзеді . Бейметалдармен   аса жоғары температурада  ғана әрекеттеседі . Мысалы, оның оттекпен әрекеттесуі 3000-4000  ⁰ С – та басталады . Өнеркәсіпте  азот ауаны сұйылту арқылы алынса лабораториялық жағдайда аммоний нитритін немесе бихроматын қыздырып алады . азот негізінен аммиак өндіруге , ал инертті  болғандықтан , электр шамдарын толтыруға қолданылады . азот грекше «өмірді қуаттамайды »  деген мағына береді .

.  NH₄NO₃->N₂O+H₂O теңдеуіне  қойылатын барлық коэфициенттер қосындысы және 8 г аммоний нитраты айырылғанда түзілетін шаттандырғыш газдың (қ.ж) көлемі;

Қазақстанның ішкі сулары

Қазақстанның ішкі суларына өзендер , көлдер, жерасты сулары , бөгендер, каналдар және мұздықтар жатады . Қазақстанның ішкі сулары  мемлекетіміздің материкттің орталығында орналасуына , жер бедерінің алуан түрлілігіне , жауын- шашынның біркелкі түспеуіне , ауа температурасының жаз айларында жоғары болуына  байланысты біркелкі таралмаған. Қазақстан аумағында ірілі-ұсақты 85 мың  өзен бар . олардың ішінде 7 өзеннің ұзындығы 1000 км-ден асады . Республиканың барлық өзендері Солтүстік мұзды мұхит және ішкі тұйық көлдер алаптарына құяды. Қазақстан өздері негізінен қар, жаңбыр , мұздық және жер асты суымен қоректенеді. Қар – жаңбыр суымен қоректенетін өзендерге орманды дала, дала зоналардың өзендері жатады Қазақстан аумағында 48 мыңға жуық көл бассейндерінің 5 тобы ажыратылады . Тектоникалық , Вулканикалық , мұздық ( мореналық) , карст, бөгет көлдер.

1.     Қазақстандағы ұзындығы 1000 км- ден асатын өзендер

Қазақстанның ішкі сулары

Қазақстанның ішкі суларына өзендер , көлдер, жерасты сулары , бөгендер, каналдар және мұздықтар жатады . Қазақстанның ішкі сулары  мемлекетіміздің материкттің орталығында орналасуына , жер бедерінің алуан түрлілігіне , жауын- шашынның біркелкі түспеуіне , ауа температурасының жаз айларында жоғары болуына  байланысты біркелкі таралмаған. Қазақстан аумағында ірілі-ұсақты 85 мың  өзен бар . олардың ішінде 7 өзеннің ұзындығы 1000 км-ден асады . Республиканың барлық өзендері Солтүстік мұзды мұхит және ішкі тұйық көлдер алаптарына құяды. Қазақстан өздері негізінен қар, жаңбыр , мұздық және жер асты суымен қоректенеді. Қар – жаңбыр суымен қоректенетін өзендерге орманды дала, дала зоналардың өзендері жатады Қазақстан аумағында 48 мыңға жуық көл бассейндерінің 5 тобы ажыратылады . Тектоникалық , Вулканикалық , мұздық ( мореналық) , карст, бөгет көлдер.

Қазақстанның қар- жаңбыр суымен қоректенетін өзендері

Қазақстанның ішкі сулары

Қазақстанның ішкі суларына өзендер , көлдер, жерасты сулары , бөгендер, каналдар және мұздықтар жатады . Қазақстанның ішкі сулары  мемлекетіміздің материкттің орталығында орналасуына , жер бедерінің алуан түрлілігіне , жауын- шашынның біркелкі түспеуіне , ауа температурасының жаз айларында жоғары болуына  байланысты біркелкі таралмаған. Қазақстан аумағында ірілі-ұсақты 85 мың  өзен бар . олардың ішінде 7 өзеннің ұзындығы 1000 км-ден асады . Республиканың барлық өзендері Солтүстік мұзды мұхит және ішкі тұйық көлдер алаптарына құяды. Қазақстан өздері негізінен қар, жаңбыр , мұздық және жер асты суымен қоректенеді. Қар – жаңбыр суымен қоректенетін өзендерге орманды дала, дала зоналардың өзендері жатады Қазақстан аумағында 48 мыңға жуық көл бассейндерінің 5 тобы ажыратылады . Тектоникалық , Вулканикалық , мұздық ( мореналық) , карст, бөгет көлдер.

Тектоникалық көл

Қазақстанның ішкі сулары

Қазақстанның ішкі суларына өзендер , көлдер, жерасты сулары , бөгендер, каналдар және мұздықтар жатады . Қазақстанның ішкі сулары  мемлекетіміздің материкттің орталығында орналасуына , жер бедерінің алуан түрлілігіне , жауын- шашынның біркелкі түспеуіне , ауа температурасының жаз айларында жоғары болуына  байланысты біркелкі таралмаған. Қазақстан аумағында ірілі-ұсақты 85 мың  өзен бар . олардың ішінде 7 өзеннің ұзындығы 1000 км-ден асады . Республиканың барлық өзендері Солтүстік мұзды мұхит және ішкі тұйық көлдер алаптарына құяды. Қазақстан өздері негізінен қар, жаңбыр , мұздық және жер асты суымен қоректенеді. Қар – жаңбыр суымен қоректенетін өзендерге орманды дала, дала зоналардың өзендері жатады Қазақстан аумағында 48 мыңға жуық көл бассейндерінің 5 тобы ажыратылады . Тектоникалық , Вулканикалық , мұздық ( мореналық) , карст, бөгет көлдер

.    Қазақстанның аумағының көлділігін есептеңіз;

Қазақстанның ішкі сулары. Өзендер

Су – құрлықтағы сұйық , қатты күйінде болатын және бір күйден екінші куйге жеңіл өте алатын бірден- бір минерал. Қазақстанның  жер  бедерінің әр түрлі болуына байланысты ішкі су да әркелкі келеді . Шөл мен шөлейт зонасында көлдер мен  өзендер  аз , ал дала және орманды дала зонасында едәуір мол. Республика аумағында ішкі суды төрт түрге бөлеміз:

1.     Өзендер

2.     Көлдер

3.     Жер асты суы

4.     Мұздықтар

Қазақстанның ең мол  сулы өзені- Ертіс өзені . Ертіс өзенінің  орташа  су шығыны секундына 880 текше метр . Жылдық ағыны 28 млрд текше метр . Ертіс өзені – Моңғол  алтайынан басталып , Қазақстанға Қара Ертіс деген атпен кіреді. Қазақстан жеріндегі ұзындығы 1700 шақырымды құрайды . Ертіс өзенінің бойында  семей , Павлодар  қалалары орналасқан . Ертіс өзені сонымен қатар Обь өзенінің сол жағының ірі саласы болып саналады

1.     Қазақстан өзендері алаптарына жатады

Қазақстанның ішкі сулары. Өзендер

Су – құрлықтағы сұйық , қатты күйінде болатын және бір күйден екінші куйге жеңіл өте алатын бірден- бір минерал. Қазақстанның  жер  бедерінің әр түрлі болуына байланысты ішкі су да әркелкі келеді . Шөл мен шөлейт зонасында көлдер мен  өзендер  аз , ал дала және орманды дала зонасында едәуір мол. Республика аумағында ішкі суды төрт түрге бөлеміз:

1.     Өзендер

2.     Көлдер

3.     Жер асты суы

4.     Мұздықтар

Қазақстанның ең мол  сулы өзені- Ертіс өзені . Ертіс өзенінің  орташа  су шығыны секундына 880 текше метр . Жылдық ағыны 28 млрд текше метр . Ертіс өзені – Моңғол  алтайынан басталып , Қазақстанға Қара Ертіс деген атпен кіреді. Қазақстан жеріндегі ұзындығы 1700 шақырымды құрайды . Ертіс өзенінің бойында  семей , Павлодар  қалалары орналасқан . Ертіс өзені сонымен қатар Обь өзенінің сол жағының ірі саласы болып саналады.

жасанды су қоймалары

   Тоңған торғай

Мұқаш құстарды жақсы көреді. Аспанда ұзақ қалықтап қанатын қақпай демалатын қырандарға деген ықыласы өте ерекше. Барлық құстардан қорықпайтын қыранның батылдығын,батырлығын әңгіме ғып өзінің інісі Қожанға айтып отырады.

Алматыны ақ қар басты. Қара қарға ,суық торғайлардан басқа құстар жылы жыққа ұшып кеткелі де біраз болды. Кешке мектебінен қайтып келе жатқан Мұқаштың алдын бір суық торғай кескестей берді. Мұқаш ұмтылып ұстайын деп еді,әлгі торғай отырған жерінен қозғалмады.Мұқаш торғайды ұстаған бойы қойнына тықты. Әбден мұздаған болуы керек,Мұқаштың дүрсілдеп соққан жүрегін тыңдап отыра берді,тоңған торғай.

Мұқаш үйге қуана кірді. «Ата,апа,мен торғай ұстап әкелдім» деп қойнындағы торғайын үйдегілерге көрсетіп шықты. Бүріскен торғай көзін ашты. Әбден әлі біткен болуы керек,қорқуды,қашуды ойына да алмады. Мұқаш нан қоқымдарын алдына қойып еді,шоқып жей бастады. Сөйтіп біздің үйді бір торғай қыстай мекендеді. Көктем шықты. Мұқаштың торғайы даланы аңсап терезеден сыртқа көбірек қарауды шығарды. Апасы Мұқашқа:

-Торғайыңды қоя бер. Оның отаны анау кең дала,анау биік аспан. Өз Отанына қоя бер,-дедеі. Мұқаш біраз ойланды да торғайын қоя берді.Торғай алғаш терезе алдындағы жас талға қонды... Содан соң әрі қарай қанатын қағып ұшып кетті. «Торғайым жолың болсын» -деді Мұқаш қуанып.Мүмкін екі үш ай үйде бірге болған торғайын Мұқаш аяп та тұрған болар,кім білсін.

-Торғайың қыста,мүмкін,қайтып келер,- деп жұбатты Мұқашты үлкен апасы.Мұқаш апасының сөзіне шынымен- ақ сенгісі келеді.Өйткені ол торғайын өте жақсы көріп кетіп еді.

1. Мұқаштың қандай құстарға деген ықыласы ерекше болды?

Тоңған торғай

Мұқаш құстарды жақсы көреді. Аспанда ұзақ қалықтап қанатын қақпай демалатын қырандарға деген ықыласы өте ерекше. Барлық құстардан қорықпайтын қыранның батылдығын,батырлығын әңгіме ғып өзінің інісі Қожанға айтып отырады.

Алматыны ақ қар басты. Қара қарға ,суық торғайлардан басқа құстар жылы жыққа ұшып кеткелі де біраз болды. Кешке мектебінен қайтып келе жатқан Мұқаштың алдын бір суық торғай кескестей берді. Мұқаш ұмтылып ұстайын деп еді,әлгі торғай отырған жерінен қозғалмады.Мұқаш торғайды ұстаған бойы қойнына тықты. Әбден мұздаған болуы керек,Мұқаштың дүрсілдеп соққан жүрегін тыңдап отыра берді,тоңған торғай.

Мұқаш үйге қуана кірді. «Ата,апа,мен торғай ұстап әкелдім» деп қойнындағы торғайын үйдегілерге көрсетіп шықты. Бүріскен торғай көзін ашты. Әбден әлі біткен болуы керек,қорқуды,қашуды ойына да алмады. Мұқаш нан қоқымдарын алдына қойып еді,шоқып жей бастады. Сөйтіп біздің үйді бір торғай қыстай мекендеді. Көктем шықты. Мұқаштың торғайы даланы аңсап терезеден сыртқа көбірек қарауды шығарды. Апасы Мұқашқа:

-Торғайыңды қоя бер. Оның отаны анау кең дала,анау биік аспан. Өз Отанына қоя бер,-дедеі. Мұқаш біраз ойланды да торғайын қоя берді.Торғай алғаш терезе алдындағы жас талға қонды... Содан соң әрі қарай қанатын қағып ұшып кетті. «Торғайым жолың болсын» -деді Мұқаш қуанып.Мүмкін екі үш ай үйде бірге болған торғайын Мұқаш аяп та тұрған болар,кім білсін.

-Торғайың қыста,мүмкін,қайтып келер,- деп жұбатты Мұқашты үлкен апасы.Мұқаш апасының сөзіне шынымен- ақ сенгісі келеді.Өйткені ол торғайын өте жақсы көріп кетіп еді.

Мұқаш торғайды ұстаған бойы не істеді?

сауаттылығы          Тоңған торғай

Мұқаш құстарды жақсы көреді. Аспанда ұзақ қалықтап қанатын қақпай демалатын қырандарға деген ықыласы өте ерекше. Барлық құстардан қорықпайтын қыранның батылдығын,батырлығын әңгіме ғып өзінің інісі Қожанға айтып отырады.

Алматыны ақ қар басты. Қара қарға ,суық торғайлардан басқа құстар жылы жыққа ұшып кеткелі де біраз болды. Кешке мектебінен қайтып келе жатқан Мұқаштың алдын бір суық торғай кескестей берді. Мұқаш ұмтылып ұстайын деп еді,әлгі торғай отырған жерінен қозғалмады.Мұқаш торғайды ұстаған бойы қойнына тықты. Әбден мұздаған болуы керек,Мұқаштың дүрсілдеп соққан жүрегін тыңдап отыра берді,тоңған торғай.

Мұқаш үйге қуана кірді. «Ата,апа,мен торғай ұстап әкелдім» деп қойнындағы торғайын үйдегілерге көрсетіп шықты. Бүріскен торғай көзін ашты. Әбден әлі біткен болуы керек,қорқуды,қашуды ойына да алмады. Мұқаш нан қоқымдарын алдына қойып еді,шоқып жей бастады. Сөйтіп біздің үйді бір торғай қыстай мекендеді. Көктем шықты. Мұқаштың торғайы даланы аңсап терезеден сыртқа көбірек қарауды шығарды. Апасы Мұқашқа:

-Торғайыңды қоя бер. Оның отаны анау кең дала,анау биік аспан. Өз Отанына қоя бер,-дедеі. Мұқаш біраз ойланды да торғайын қоя берді.Торғай алғаш терезе алдындағы жас талға қонды... Содан соң әрі қарай қанатын қағып ұшып кетті. «Торғайым жолың болсын» -деді Мұқаш қуанып.Мүмкін екі үш ай үйде бірге болған торғайын Мұқаш аяп та тұрған болар,кім білсін.

-Торғайың қыста,мүмкін,қайтып келер,- деп жұбатты Мұқашты үлкен апасы.Мұқаш апасының сөзіне шынымен- ақ сенгісі келеді.Өйткені ол торғайын өте жақсы көріп кетіп еді.

Мұқаш торғайды немен тамақтандырды?

Тоңған торғай

Мұқаш құстарды жақсы көреді. Аспанда ұзақ қалықтап қанатын қақпай демалатын қырандарға деген ықыласы өте ерекше. Барлық құстардан қорықпайтын қыранның батылдығын,батырлығын әңгіме ғып өзінің інісі Қожанға айтып отырады.

Алматыны ақ қар басты. Қара қарға ,суық торғайлардан басқа құстар жылы жыққа ұшып кеткелі де біраз болды. Кешке мектебінен қайтып келе жатқан Мұқаштың алдын бір суық торғай кескестей берді. Мұқаш ұмтылып ұстайын деп еді,әлгі торғай отырған жерінен қозғалмады.Мұқаш торғайды ұстаған бойы қойнына тықты. Әбден мұздаған болуы керек,Мұқаштың дүрсілдеп соққан жүрегін тыңдап отыра берді,тоңған торғай.

Мұқаш үйге қуана кірді. «Ата,апа,мен торғай ұстап әкелдім» деп қойнындағы торғайын үйдегілерге көрсетіп шықты. Бүріскен торғай көзін ашты. Әбден әлі біткен болуы керек,қорқуды,қашуды ойына да алмады. Мұқаш нан қоқымдарын алдына қойып еді,шоқып жей бастады. Сөйтіп біздің үйді бір торғай қыстай мекендеді. Көктем шықты. Мұқаштың торғайы даланы аңсап терезеден сыртқа көбірек қарауды шығарды. Апасы Мұқашқа:

-Торғайыңды қоя бер. Оның отаны анау кең дала,анау биік аспан. Өз Отанына қоя бер,-дедеі. Мұқаш біраз ойланды да торғайын қоя берді.Торғай алғаш терезе алдындағы жас талға қонды... Содан соң әрі қарай қанатын қағып ұшып кетті. «Торғайым жолың болсын» -деді Мұқаш қуанып.Мүмкін екі үш ай үйде бірге болған торғайын Мұқаш аяп та тұрған болар,кім білсін.

-Торғайың қыста,мүмкін,қайтып келер,- деп жұбатты Мұқашты үлкен апасы.Мұқаш апасының сөзіне шынымен- ақ сенгісі келеді.Өйткені ол торғайын өте жақсы көріп кетіп еді.

Мұқаш торғайға қандай тілек айтты?

Тоңған торғай

Мұқаш құстарды жақсы көреді. Аспанда ұзақ қалықтап қанатын қақпай демалатын қырандарға деген ықыласы өте ерекше. Барлық құстардан қорықпайтын қыранның батылдығын,батырлығын әңгіме ғып өзінің інісі Қожанға айтып отырады.

Алматыны ақ қар басты. Қара қарға ,суық торғайлардан басқа құстар жылы жыққа ұшып кеткелі де біраз болды. Кешке мектебінен қайтып келе жатқан Мұқаштың алдын бір суық торғай кескестей берді. Мұқаш ұмтылып ұстайын деп еді,әлгі торғай отырған жерінен қозғалмады.Мұқаш торғайды ұстаған бойы қойнына тықты. Әбден мұздаған болуы керек,Мұқаштың дүрсілдеп соққан жүрегін тыңдап отыра берді,тоңған торғай.

Мұқаш үйге қуана кірді. «Ата,апа,мен торғай ұстап әкелдім» деп қойнындағы торғайын үйдегілерге көрсетіп шықты. Бүріскен торғай көзін ашты. Әбден әлі біткен болуы керек,қорқуды,қашуды ойына да алмады. Мұқаш нан қоқымдарын алдына қойып еді,шоқып жей бастады. Сөйтіп біздің үйді бір торғай қыстай мекендеді. Көктем шықты. Мұқаштың торғайы даланы аңсап терезеден сыртқа көбірек қарауды шығарды. Апасы Мұқашқа:

-Торғайыңды қоя бер. Оның отаны анау кең дала,анау биік аспан. Өз Отанына қоя бер,-дедеі. Мұқаш біраз ойланды да торғайын қоя берді.Торғай алғаш терезе алдындағы жас талға қонды... Содан соң әрі қарай қанатын қағып ұшып кетті. «Торғайым жолың болсын» -деді Мұқаш қуанып.Мүмкін екі үш ай үйде бірге болған торғайын Мұқаш аяп та тұрған болар,кім білсін.

-Торғайың қыста,мүмкін,қайтып келер,- деп жұбатты Мұқашты үлкен апасы.Мұқаш апасының сөзіне шынымен- ақ сенгісі келеді.Өйткені ол торғайын өте жақсы көріп кетіп еді.

Мұқаш кімнің сөзіне сенгісі келді?

сауаттылығы          Тоңған торғай

Мұқаш құстарды жақсы көреді. Аспанда ұзақ қалықтап қанатын қақпай демалатын қырандарға деген ықыласы өте ерекше. Барлық құстардан қорықпайтын қыранның батылдығын,батырлығын әңгіме ғып өзінің інісі Қожанға айтып отырады.

Алматыны ақ қар басты. Қара қарға ,суық торғайлардан басқа құстар жылы жыққа ұшып кеткелі де біраз болды. Кешке мектебінен қайтып келе жатқан Мұқаштың алдын бір суық торғай кескестей берді. Мұқаш ұмтылып ұстайын деп еді,әлгі торғай отырған жерінен қозғалмады.Мұқаш торғайды ұстаған бойы қойнына тықты. Әбден мұздаған болуы керек,Мұқаштың дүрсілдеп соққан жүрегін тыңдап отыра берді,тоңған торғай.

Мұқаш үйге қуана кірді. «Ата,апа,мен торғай ұстап әкелдім» деп қойнындағы торғайын үйдегілерге көрсетіп шықты. Бүріскен торғай көзін ашты. Әбден әлі біткен болуы керек,қорқуды,қашуды ойына да алмады. Мұқаш нан қоқымдарын алдына қойып еді,шоқып жей бастады. Сөйтіп біздің үйді бір торғай қыстай мекендеді. Көктем шықты. Мұқаштың торғайы даланы аңсап терезеден сыртқа көбірек қарауды шығарды. Апасы Мұқашқа:

-Торғайыңды қоя бер. Оның отаны анау кең дала,анау биік аспан. Өз Отанына қоя бер,-дедеі. Мұқаш біраз ойланды да торғайын қоя берді.Торғай алғаш терезе алдындағы жас талға қонды... Содан соң әрі қарай қанатын қағып ұшып кетті. «Торғайым жолың болсын» -деді Мұқаш қуанып.Мүмкін екі үш ай үйде бірге болған торғайын Мұқаш аяп та тұрған болар,кім білсін.

-Торғайың қыста,мүмкін,қайтып келер,- деп жұбатты Мұқашты үлкен апасы.Мұқаш апасының сөзіне шынымен- ақ сенгісі келеді.Өйткені ол торғайын өте жақсы көріп кетіп еді.

Мұқаштың інісі кім?

Тоңған торғай

Мұқаш құстарды жақсы көреді. Аспанда ұзақ қалықтап қанатын қақпай демалатын қырандарға деген ықыласы өте ерекше. Барлық құстардан қорықпайтын қыранның батылдығын,батырлығын әңгіме ғып өзінің інісі Қожанға айтып отырады.

Алматыны ақ қар басты. Қара қарға ,суық торғайлардан басқа құстар жылы жыққа ұшып кеткелі де біраз болды. Кешке мектебінен қайтып келе жатқан Мұқаштың алдын бір суық торғай кескестей берді. Мұқаш ұмтылып ұстайын деп еді,әлгі торғай отырған жерінен қозғалмады.Мұқаш торғайды ұстаған бойы қойнына тықты. Әбден мұздаған болуы керек,Мұқаштың дүрсілдеп соққан жүрегін тыңдап отыра берді,тоңған торғай.

Мұқаш үйге қуана кірді. «Ата,апа,мен торғай ұстап әкелдім» деп қойнындағы торғайын үйдегілерге көрсетіп шықты. Бүріскен торғай көзін ашты. Әбден әлі біткен болуы керек,қорқуды,қашуды ойына да алмады. Мұқаш нан қоқымдарын алдына қойып еді,шоқып жей бастады. Сөйтіп біздің үйді бір торғай қыстай мекендеді. Көктем шықты. Мұқаштың торғайы даланы аңсап терезеден сыртқа көбірек қарауды шығарды. Апасы Мұқашқа:

-Торғайыңды қоя бер. Оның отаны анау кең дала,анау биік аспан. Өз Отанына қоя бер,-дедеі. Мұқаш біраз ойланды да торғайын қоя берді.Торғай алғаш терезе алдындағы жас талға қонды... Содан соң әрі қарай қанатын қағып ұшып кетті. «Торғайым жолың болсын» -деді Мұқаш қуанып.Мүмкін екі үш ай үйде бірге болған торғайын Мұқаш аяп та тұрған болар,кім білсін.

-Торғайың қыста,мүмкін,қайтып келер,- деп жұбатты Мұқашты үлкен апасы.Мұқаш апасының сөзіне шынымен- ақ сенгісі келеді.Өйткені ол торғайын өте жақсы көріп кетіп еді.

Қара қарға,суық торғайдан басқа құстар қайда кетті?

Тоңған торғай

Мұқаш құстарды жақсы көреді. Аспанда ұзақ қалықтап қанатын қақпай демалатын қырандарға деген ықыласы өте ерекше. Барлық құстардан қорықпайтын қыранның батылдығын,батырлығын әңгіме ғып өзінің інісі Қожанға айтып отырады.

Алматыны ақ қар басты. Қара қарға ,суық торғайлардан басқа құстар жылы жыққа ұшып кеткелі де біраз болды. Кешке мектебінен қайтып келе жатқан Мұқаштың алдын бір суық торғай кескестей берді. Мұқаш ұмтылып ұстайын деп еді,әлгі торғай отырған жерінен қозғалмады.Мұқаш торғайды ұстаған бойы қойнына тықты. Әбден мұздаған болуы керек,Мұқаштың дүрсілдеп соққан жүрегін тыңдап отыра берді,тоңған торғай.

Мұқаш үйге қуана кірді. «Ата,апа,мен торғай ұстап әкелдім» деп қойнындағы торғайын үйдегілерге көрсетіп шықты. Бүріскен торғай көзін ашты. Әбден әлі біткен болуы керек,қорқуды,қашуды ойына да алмады. Мұқаш нан қоқымдарын алдына қойып еді,шоқып жей бастады. Сөйтіп біздің үйді бір торғай қыстай мекендеді. Көктем шықты. Мұқаштың торғайы даланы аңсап терезеден сыртқа көбірек қарауды шығарды. Апасы Мұқашқа:

-Торғайыңды қоя бер. Оның отаны анау кең дала,анау биік аспан. Өз Отанына қоя бер,-дедеі. Мұқаш біраз ойланды да торғайын қоя берді.Торғай алғаш терезе алдындағы жас талға қонды... Содан соң әрі қарай қанатын қағып ұшып кетті. «Торғайым жолың болсын» -деді Мұқаш қуанып.Мүмкін екі үш ай үйде бірге болған торғайын Мұқаш аяп та тұрған болар,кім білсін.

-Торғайың қыста,мүмкін,қайтып келер,- деп жұбатты Мұқашты үлкен апасы.Мұқаш апасының сөзіне шынымен- ақ сенгісі келеді.Өйткені ол торғайын өте жақсы көріп кетіп еді.

Не себепті торғай отырған жерінен қозғалмады?

Тоңған торғай

Мұқаш құстарды жақсы көреді. Аспанда ұзақ қалықтап қанатын қақпай демалатын қырандарға деген ықыласы өте ерекше. Барлық құстардан қорықпайтын қыранның батылдығын,батырлығын әңгіме ғып өзінің інісі Қожанға айтып отырады.

Алматыны ақ қар басты. Қара қарға ,суық торғайлардан басқа құстар жылы жыққа ұшып кеткелі де біраз болды. Кешке мектебінен қайтып келе жатқан Мұқаштың алдын бір суық торғай кескестей берді. Мұқаш ұмтылып ұстайын деп еді,әлгі торғай отырған жерінен қозғалмады.Мұқаш торғайды ұстаған бойы қойнына тықты. Әбден мұздаған болуы керек,Мұқаштың дүрсілдеп соққан жүрегін тыңдап отыра берді,тоңған торғай.

Мұқаш үйге қуана кірді. «Ата,апа,мен торғай ұстап әкелдім» деп қойнындағы торғайын үйдегілерге көрсетіп шықты. Бүріскен торғай көзін ашты. Әбден әлі біткен болуы керек,қорқуды,қашуды ойына да алмады. Мұқаш нан қоқымдарын алдына қойып еді,шоқып жей бастады. Сөйтіп біздің үйді бір торғай қыстай мекендеді. Көктем шықты. Мұқаштың торғайы даланы аңсап терезеден сыртқа көбірек қарауды шығарды. Апасы Мұқашқа:

-Торғайыңды қоя бер. Оның отаны анау кең дала,анау биік аспан. Өз Отанына қоя бер,-дедеі. Мұқаш біраз ойланды да торғайын қоя берді.Торғай алғаш терезе алдындағы жас талға қонды... Содан соң әрі қарай қанатын қағып ұшып кетті. «Торғайым жолың болсын» -деді Мұқаш қуанып.Мүмкін екі үш ай үйде бірге болған торғайын Мұқаш аяп та тұрған болар,кім білсін.

-Торғайың қыста,мүмкін,қайтып келер,- деп жұбатты Мұқашты үлкен апасы.Мұқаш апасының сөзіне шынымен- ақ сенгісі келеді.Өйткені ол торғайын өте жақсы көріп кетіп еді.

Мұқаш торғайды кімдерге көрсетіп шықты?

Тоңған торғай

Мұқаш құстарды жақсы көреді. Аспанда ұзақ қалықтап қанатын қақпай демалатын қырандарға деген ықыласы өте ерекше. Барлық құстардан қорықпайтын қыранның батылдығын,батырлығын әңгіме ғып өзінің інісі Қожанға айтып отырады.

Алматыны ақ қар басты. Қара қарға ,суық торғайлардан басқа құстар жылы жыққа ұшып кеткелі де біраз болды. Кешке мектебінен қайтып келе жатқан Мұқаштың алдын бір суық торғай кескестей берді. Мұқаш ұмтылып ұстайын деп еді,әлгі торғай отырған жерінен қозғалмады.Мұқаш торғайды ұстаған бойы қойнына тықты. Әбден мұздаған болуы керек,Мұқаштың дүрсілдеп соққан жүрегін тыңдап отыра берді,тоңған торғай.

Мұқаш үйге қуана кірді. «Ата,апа,мен торғай ұстап әкелдім» деп қойнындағы торғайын үйдегілерге көрсетіп шықты. Бүріскен торғай көзін ашты. Әбден әлі біткен болуы керек,қорқуды,қашуды ойына да алмады. Мұқаш нан қоқымдарын алдына қойып еді,шоқып жей бастады. Сөйтіп біздің үйді бір торғай қыстай мекендеді. Көктем шықты. Мұқаштың торғайы даланы аңсап терезеден сыртқа көбірек қарауды шығарды. Апасы Мұқашқа:

-Торғайыңды қоя бер. Оның отаны анау кең дала,анау биік аспан. Өз Отанына қоя бер,-дедеі. Мұқаш біраз ойланды да торғайын қоя берді.Торғай алғаш терезе алдындағы жас талға қонды... Содан соң әрі қарай қанатын қағып ұшып кетті. «Торғайым жолың болсын» -деді Мұқаш қуанып.Мүмкін екі үш ай үйде бірге болған торғайын Мұқаш аяп та тұрған болар,кім білсін.

-Торғайың қыста,мүмкін,қайтып келер,- деп жұбатты Мұқашты үлкен апасы.Мұқаш апасының сөзіне шынымен- ақ сенгісі келеді.Өйткені ол торғайын өте жақсы көріп кетіп еді.

Торғай қайда қонды?

Алғашқы газеттер

Қазақ тарихындағы ең алғашқы газет- «Түркістан уәлаяты». Ол 1870-1882 жылдары  Ташкент қаласында шыққан. Одан кейін  «Дала уәлаяты», «Қазақ» газеттері шыққан.  Қазақ тіліндегі тұңғыш журнал «Айқап» 1911-1915 жылдары жарық көрген. 1913 жылы қазақ тілінде 11 газет шығып отырған. Газеттерде сол кездегі қазақтың зиялылары қызмет еткен.Саясат,дін,әдебиет пен мәдениет мәселелері осы газеттерде өз көрінісін тапқан. Кейде белгілі,кейде белгісіз себептермен газеттер жабылған. «Айқап» журналы «Ай,қап!» деген екі сөзден құралған,яғни,өкіну мағынасын береді. Уақыт өтіп,білім мен ғылымнан артта қалып «Ай,қап!» деп өкініп қалмайық деген мақсатты ұстанған журнал да осылай аталған. Ол кезде қалың бұқара жазу сызуды білмегенмен, көкірек көзі ашық азаматтар ел қамын,ұлт болашағын ойлап, елді білімге шақырған. Бүгінгі таңдағы бұқаралық ақпарат құралдарының бастауы,алғашқы қадамдарын біз осы газет пен журналдардан көреміз.

11.Ең бірінші қазақ газеті не деп аталған?

Қазақ тарихындағы ең алғашқы газет- «Түркістан уәлаяты». Ол 1870-1882 жылдары  Ташкент қаласында шыққан. Одан кейін  «Дала уәлаяты», «Қазақ» газеттері шыққан.  Қазақ тіліндегі тұңғыш журнал «Айқап» 1911-1915 жылдары жарық көрген. 1913 жылы қазақ тілінде 11 газет шығып отырған. Газеттерде сол кездегі қазақтың зиялылары қызмет еткен.Саясат,дін,әдебиет пен мәдениет мәселелері осы газеттерде өз көрінісін тапқан. Кейде белгілі,кейде белгісіз себептермен газеттер жабылған. «Айқап» журналы «Ай,қап!» деген екі сөзден құралған,яғни,өкіну мағынасын береді. Уақыт өтіп,білім мен ғылымнан артта қалып «Ай,қап!» деп өкініп қалмайық деген мақсатты ұстанған журнал да осылай аталған. Ол кезде қалың бұқара жазу сызуды білмегенмен, көкірек көзі ашық азаматтар ел қамын,ұлт болашағын ойлап, елді білімге шақырған. Бүгінгі таңдағы бұқаралық ақпарат құралдарының бастауы,алғашқы қадамдарын біз осы газет пен журналдардан көреміз.

. «Айқап» журналының атауы қандай мағына береді?

Алғашқы газеттер

Қазақ тарихындағы ең алғашқы газет- «Түркістан уәлаяты». Ол 1870-1882 жылдары  Ташкент қаласында шыққан. Одан кейін  «Дала уәлаяты», «Қазақ» газеттері шыққан.  Қазақ тіліндегі тұңғыш журнал «Айқап» 1911-1915 жылдары жарық көрген. 1913 жылы қазақ тілінде 11 газет шығып отырған. Газеттерде сол кездегі қазақтың зиялылары қызмет еткен.Саясат,дін,әдебиет пен мәдениет мәселелері осы газеттерде өз көрінісін тапқан. Кейде белгілі,кейде белгісіз себептермен газеттер жабылған. «Айқап» журналы «Ай,қап!» деген екі сөзден құралған,яғни,өкіну мағынасын береді. Уақыт өтіп,білім мен ғылымнан артта қалып «Ай,қап!» деп өкініп қалмайық деген мақсатты ұстанған журнал да осылай аталған. Ол кезде қалың бұқара жазу сызуды білмегенмен, көкірек көзі ашық азаматтар ел қамын,ұлт болашағын ойлап, елді білімге шақырған. Бүгінгі таңдағы бұқаралық ақпарат құралдарының бастауы,алғашқы қадамдарын біз осы газет пен журналдардан көреміз.

Ең алғашқы газет қай қалада шыққан?

Алғашқы газеттер

Қазақ тарихындағы ең алғашқы газет- «Түркістан уәлаяты». Ол 1870-1882 жылдары  Ташкент қаласында шыққан. Одан кейін  «Дала уәлаяты», «Қазақ» газеттері шыққан.  Қазақ тіліндегі тұңғыш журнал «Айқап» 1911-1915 жылдары жарық көрген. 1913 жылы қазақ тілінде 11 газет шығып отырған. Газеттерде сол кездегі қазақтың зиялылары қызмет еткен.Саясат,дін,әдебиет пен мәдениет мәселелері осы газеттерде өз көрінісін тапқан. Кейде белгілі,кейде белгісіз себептермен газеттер жабылған. «Айқап» журналы «Ай,қап!» деген екі сөзден құралған,яғни,өкіну мағынасын береді. Уақыт өтіп,білім мен ғылымнан артта қалып «Ай,қап!» деп өкініп қалмайық деген мақсатты ұстанған журнал да осылай аталған. Ол кезде қалың бұқара жазу сызуды білмегенмен, көкірек көзі ашық азаматтар ел қамын,ұлт болашағын ойлап, елді білімге шақырған. Бүгінгі таңдағы бұқаралық ақпарат құралдарының бастауы,алғашқы қадамдарын біз осы газет пен журналдардан көреміз

. Мәтінде айтылмаған ақпаратты табыңыз

Алғашқы газеттер

Қазақ тарихындағы ең алғашқы газет- «Түркістан уәлаяты». Ол 1870-1882 жылдары  Ташкент қаласында шыққан. Одан кейін  «Дала уәлаяты», «Қазақ» газеттері шыққан.  Қазақ тіліндегі тұңғыш журнал «Айқап» 1911-1915 жылдары жарық көрген. 1913 жылы қазақ тілінде 11 газет шығып отырған. Газеттерде сол кездегі қазақтың зиялылары қызмет еткен.Саясат,дін,әдебиет пен мәдениет мәселелері осы газеттерде өз көрінісін тапқан. Кейде белгілі,кейде белгісіз себептермен газеттер жабылған. «Айқап» журналы «Ай,қап!» деген екі сөзден құралған,яғни,өкіну мағынасын береді. Уақыт өтіп,білім мен ғылымнан артта қалып «Ай,қап!» деп өкініп қалмайық деген мақсатты ұстанған журнал да осылай аталған. Ол кезде қалың бұқара жазу сызуды білмегенмен, көкірек көзі ашық азаматтар ел қамын,ұлт болашағын ойлап, елді білімге шақырған. Бүгінгі таңдағы бұқаралық ақпарат құралдарының бастауы,алғашқы қадамдарын біз осы газет пен журналдардан көреміз

.Мәтінге қай тақырып сай келеді?

Окушылар саябаққа  96 ағаш отырғызды. Әр қатарға  12 түп ағаштан бар екенін ескерсек, 49-шы ағаш нешінші қатарға тиісті?

- х²-3х+2 квадрат үшмүшесін көбейткіштерге  жіктеңіз.

. Қатарлардың санын х, ал әр қатардағы орындар санын у деп белгілеңіз. Көрермен залында 500 орын болды. Қатарлардың санын 2- ге азайтып, әр қатардағы орындардың санын 5- ке арттырғаннан кейін,залдағы барлық орындардың саны  75-ке артты

0,41(6)периодты ондық бөлшегін қысқартылмайтын жай бөлшек түріне келтіріп,алымы мен бөлімінің айырмасын жаз.

.  Жанұяда 4 бала бар. Олардың үшеуі сәйкесінше кішісінен 2,6,8 жасқа үлкен және әр баланың жасы жай санмен өрнектеледі. Үлкені қанша жаста?

3¹⁰саны қандай цифрмен аяқталады?

Массасы 400г, концентрациясы25%  ас содасы дайындалған. Оған қанша суды қосқанда концентрациясы 20% ас содасының ерітіндісі алынады?

Семинарға қатысушылардың саны 200 . Олардың  20-сы аңылшын тілін де,неміс тілін де білмейді. 150 адам ағылшын тілін, 120 адам неміс тілін біледі. Неше адам екі тілді де біледі?

Саяхатшы белгілі бір жерден шығып 3 км оңтүстікке, 4 км батысқа  қарай жүрді. Содан кейін  7 км солтүстікке ,7 км шығысқа  жүрді.  Бастапқы пунктен соңғы пунктке дейінгі арақашықтықты табыңыз.

200-ден 401-ге дейінгі натурал сандар арасында толық квадрат бола алатын қанша сан бар екенін анықтаңыз.

a(1;х) және d(6; x+5) векторлары берілген. х тің қандай мәндерінде екі вектордың арасындағы бұрыш доған болады?

.  С(- 3;- 1), D(4 ;y), A(-1; 4), B (2; -1 ) берілген. у- тің қандай мәнінде CD  және  векторлары перпендикуляр болады?

Түзуде  нүкте алынады. Осы нүктелер олардың ұштары болып табылатын барлығы қанша кесінділер пайда болды?

3.6.7 және 9 цифрларының ішінен, оларды қайталамастан, алуан түрлі төрт таңбалы сандар құрылған. Солардың арасында неше сан   4-ке қалдықсыз бөлінеді?

. Бір ауданда жаңадан 100 тұрғын үй тұрғызылды. Бұл үйлерді нөмірлеуге арналған кестелерді  жасау барысында  цифры неше рет қолданылады?

Теңсіздікті шешіңіз:|2x-3|>4

Мәтінді мұқият оқып,мазмұны бойынша берілген тапсырмаларға дұрыс жауап беріңіз.

Дененің салмағы және салмақсыздық

Салмақсыздық – денелердің жерге тартылу күші арқылы күшін жоюы деп аталады. Ауырлық күшімен қатар салмақ ұғымы да жиі қолданылады. Тірек үстінде тұрған денені ауырлық күші әрекет етеді,ал оның  құлауына тірек кедергі жасайды.Бұл кезде дене мен тірек өзара әрекеттеседі,дене өзі жатқан тіректі қысып басады.Бұл күш дененің салмағы болып табылады.Әдетте салмақты Р әріпімен белгілейді,дене жіпке,аспаға және т.б. ілініп  қойылса да дәл солай болады.Сонымен,дененің  тірекке  немесе аспаға  әрекет ететін күші дененің  салмағы деп аталады.

         1.Денені Жерге тартылу салмағынан оның тірекке жасаған әсерін өтейтін күш?

Салмағы 500H бала салмағы 50H қандай да бір дененіұстап тұр. Ол жерді қандай күшпен қысады?

Дене салмақсыздық жағдайда дене қандай күштің әсерінен қозғалады?

.Адамның тыныштықтағы салмағы 900 H. 0,5 м/с² жылдамдықпен бірқалыпты жоғары қарай қозғалып келе жатқан эскалатор сатысындағы серіппелі таразыда тұрған адамның салмағы:

Аспансферасы

Аспансферасы—радиусы анықталмағанжорамал сфера. Аспаншырақтары, әртүрліқашықтықтаболғандықтан, оның бетінебақылаушы белгілі бір уақытта өзі орналасқан орнынан көретін бүкіл аспан шырақтары проекцияланады.Аспан сферасының орталық нүктесі,әдетте,жерорта лығы немесе жербетіндегі баұылаушы тұрған орынмен сәйкестендіріледі.Аспансферасында тек бұрыштық өлшеулер ғана қарастырылады.

         5.Аспан денесінің тәуліктік қозғалыс бағыты мен оңтүстік нүктесінен вертикалға дейінгі бұрыштық арақашықтық?

Аспанның нақты шекарасы анықталатын белгілібір бөлігі

Меридиандар аспанды бірдей қанша бөлікке бөледі?

Аспан сферасын солтүстік және оңтүстік жарты шарға бөлетін жазықтық?

Асқорыту ферменттері

Асқорыту ферменттері – астың ыдырау реакциясын тездетеді, органикалық заттарды қорытуға қатысатын нәруыздар. Асқорыту ферменттеріне пепсин, трипсин, липаза, амилаза жатады. Ферменттің активтілігі pH ортаға, температураға және субстрактың концентрациясына байланысты өзгереді. Көптеген ферменттерге қолайлы pH ортасы 6,0-8,0, пепсин қышқылды ортада ал амилаза әлсіз сілтілік ортада белсенділіккөрсетеді.

         1.Катализаторлар қызметін атқаратын заттар:

Көмірсуларды ыдырататын фермент кездесетін асқорыту мүшесі:

Пепсиннің әсерінен нәруыздар ыдырайды:

Графикте №1 санымен көрсетілген, pH ортасы 1,5-2,0 болғанда белсенділік көрсететін асқорыту ферменті:

Тозаңдану және ұрықтануГүлді өсімдіктердің жыныстық көбеюі – аталық және аналық жыныс жасушаларының қосылуы. Гүлдің көбеюге қатысатын бөлімдері – аталық пен аналық.

Тозаңдану – аталық тозаңның аналықтың ауызына түсуі. Тозаңдану өздігінен және айқас тозаңдану деп екіге бөлінеді.

Өздігінен тозаңдану-бір гүлдің өз аталық тозаңның  сол гүлдің аналығының аузына(қос жынысты гүл)түсуі.Өздігінен тозаңданатын  өсімдіктер  гүл жарған  кезде  және гүл жармай (бітеу гүлде)тұрғанда тозаңданып үлгереді.Мысалы,жер  жаңғағы ,шегіргүл,саумалдық,бетеге,тары өсімдіктерінің  гүлдері ашылмай тұрып тозаңданады.

Айқас тозаңдану-бір гүлдің аталық тозаңының  екінші гүлдің аталық тозаңының екінші гүлдің аналығының аузына түсуі.Айқас тозаңдануды-бунақденелілер арқылы және жел арқылы айқас деп екіге бөледі.

Бунақденелілер арқылы айқас тозаңданатын өсімдіктердің гүлдері ашық реңді,хош иісті,тозаңдары өте ірі және тәтті шірне бөледі.

Айқас тозаңдану түрлері:

5.      Гүлді өсімдіктердің жыныстық көбею мүшесі:

Тозаңдану және ұрықтануГүлді өсімдіктердің жыныстық көбеюі – аталық және аналық жыныс жасушаларының қосылуы. Гүлдің көбеюге қатысатын бөлімдері – аталық пен аналық.

Тозаңдану – аталық тозаңның аналықтың ауызына түсуі. Тозаңдану өздігінен және айқас тозаңдану деп екіге бөлінеді.

Өздігінен тозаңдану-бір гүлдің өз аталық тозаңның  сол гүлдің аналығының аузына(қос жынысты гүл)түсуі.Өздігінен тозаңданатын  өсімдіктер  гүл жарған  кезде  және гүл жармай (бітеу гүлде)тұрғанда тозаңданып үлгереді.Мысалы,жер  жаңғағы ,шегіргүл,саумалдық,бетеге,тары өсімдіктерінің  гүлдері ашылмай тұрып тозаңданады.

Айқас тозаңдану-бір гүлдің аталық тозаңының  екінші гүлдің аталық тозаңының екінші гүлдің аналығының аузына түсуі.Айқас тозаңдануды-бунақденелілер арқылы және жел арқылы айқас деп екіге бөледі.

Бунақденелілер арқылы айқас тозаңданатын өсімдіктердің гүлдері ашық реңді,хош иісті,тозаңдары өте ірі және тәтті шірне бөледі.

Аналықтың аузына тозаңның түсуі:

Бір гүлдің тозаңы басқа бір гүлдің аналығының ауызына түсуі:

Тозаң тұтатын орын: