Sự tăng giảm ngẫu nhiên của sự vật

Là khái niệm dùng để khái quát những vận động theo chiều hướng tiến lên từ thấp đến cao, từ đơn giản đến phức tạp, từ kém hoàn thiện đến hoàn thiện hơn

Sự biến đổi lặp lại hoàn toàn như cũ

Mọi thay đổi đều là thoái hoá

Quy luật phủ định của phủ định

Quy luật thống nhất và đấu tranh của các mặt đối lập (quy luật mâu thuẫn)

Quy luật lượng – chất chỉ ra bước nhảy

Quy luật nhân – quả

Sự tồn tại riêng lẻ, không phụ thuộc của các sự vật, hiện tượng

Sự tác động ngẫu nhiên, không có quy luật giữa các sự vật

Sự quy định, tác động và chuyển hóa lẫn nhau giữa các sự vật, hiện tượng hoặc giữa các mặt của cùng một sự vật

mối quan hệ ràng buộc tương hỗ, quy định và ảnh hưởng lẫn nhau giữa các yếu tố, bộ phận trong một đối tượng hoặc giữa các đối tượng với nhau          

. Sự phụ thuộc hoàn toàn của ý thức vào con người

Sự ràng buộc, tác động qua lại giữa các sự vật, hiện tượng

Sự phụ thuộc một chiều không có tác động trở lại

Sự ảnh hưởng lẫn nhau trong một chỉnh thể thống nhất

Sự quy định lẫn nhau mang tính khách quan

Tổng hợp những thuộc tính cơ bản, tương đối ổn định, quy định sự tồn tại của sự vật

Tổng số các yếu tố ngẫu nhiên

Chỉ bao gồm hình thức bên ngoài

Chỉ là số lượng các bộ phận cấu thành

Triết học duy tâm chủ quan

Chủ nghĩa duy vật biện chứng của Mác – Lênin

Thuyết hỗn mang cổ đại

Chủ nghĩa kinh nghiệm luận

Mỗi sự vật tách rời, độc lập tuyệt đối

Mối liên hệ biện chứng, có ảnh hưởng, tác động qua lại và nằm trong một chỉnh thể thống nhất; nhận thức chỉ đạt đến chân lý khi phản ánh đúng bản chất khách quan

Chỉ có quan hệ nhân quả đơn tuyến

Chủ yếu do ý thức con người quy định

Platon

Aristotle

Hêraclít

Đêcáctơ

Khoa học tự nhiên chưa phát triển

Ảnh hưởng của tôn giáo cấm đoán triệt để

Thiếu hoàn toàn thực tiễn sản xuất

Do vận động của tự nhiên quá phức tạp để nhận biết

Mối liên hệ xảy ra ngẫu nhiên, đứt đoạn

Mối liên hệ thường xuyên, liên tục, lặp đi lặp lại, quy định sự tồn tại và sự phát triển của hệ thống một cách tất yếu và khách quan

Mối liên hệ do chủ thể quy ước

Mối liên hệ chỉ tồn tại trong tư duy

Quan hệ sản xuất

Lực lượng sản xuất

Hình thái ý thức xã hội

Thị trường hàng hoá

Quy luật phủ định của phủ định

Quy luật thống nhất và đấu tranh của các mặt đối lập

Quy luật chuyển hoá từ sự thay đổi về lượng dẫn đến sự thay đổi về chất và ngược lại

Quy luật nhân – quả

Mọi biến đổi về lượng đều không ảnh hưởng đến chất

Chất của sự vật không bao giờ thay đổi

Sự thay đổi về lượng đến điểm nút có thể dẫn tới bước nhảy làm biến đổi chất của sự vật

Bước nhảy chỉ làm thay đổi hình thức, không làm thay đổi chất

Độ

Điểm nút

Bước nhảy

Lượng

Đối kháng

Thống nhất

Trung hoà

Tuyệt đối hoá một mặt

Sự tác động theo xu hướng bài trừ và phủ định lẫn nhau giữa các mặt đối lập

Sự điều hoà để triệt tiêu khác biệt

Sự trùng khớp hoàn toàn giữa các mặt

Sự bổ sung không mâu thuẫn

Chỉ là xung đột chủ quan

Dùng để chỉ trạng thái vừa thống nhất vừa đấu tranh của các mặt đối lập

Sự khác nhau thuần tuý về lượng

Sự tách rời hoàn toàn của các mặt

Giúp nhận thức sự vật ở trạng thái tĩnh, không biến đổi

Giúp tránh né và loại bỏ mọi mâu thuẫn trong nhận thức và thực tiễn

Giúp Thừa nhận mâu thuẫn (tôn trọng mâu thuẫn)

Không điều hòa mâu thuẫn

Mâu thuẫn đa dạng nên tôn trọng quan điểm lịch sử - cụ thể

và giải quyết mâu thuẫn bằng phương pháp phù hợp

Chỉ cần chú ý đến mặt thống nhất, không cần quan tâm đến đấu tranh của các mặt đối lập

Nhận thức đúng vai trò của đấu tranh giữa các mặt đối lập

Chủ động tạo ra mọi mâu thuẫn trong thực tiễn để thay đổi nhanh

Biết phát hiện, tôn trọng và xử lý mâu thuẫn một cách biện chứng

Vận dụng quy luật mâu thuẫn để định hướng phát triển

Do chủ thể đặt ra nên có thể thay đổi tuỳ ý

Tồn tại khách quan, vốn có của sự vật, không phụ thuộc ý thức con người

Chỉ xuất hiện khi được mô tả bằng khái niệm

Chỉ đúng trong tự nhiên, không đúng trong xã hội

Xoá bỏ sạch trơn cái cũ

Sự phủ định có kế thừa và tạo điều kiện cho sự phát triển tiếp theo

Phủ định chỉ diễn ra một lần

Phủ định là dừng lại sự phát triển

Đường thẳng đều

Vòng tròn khép kín

Xoáy ốc

Đường gấp khúc ngẫu nhiên

Lôgic hình thức

Thực tiễn

Uy tín của học giả

Sự đồng thuận đa số

Quan điểm toàn diện

Quan điểm phát triển

Quan điểm lịch sử – cụ thể

Quan điểm siêu hình tách rời

Tồn tại biệt lập, loại trừ nhau tuyệt đối

Sự nương tựa lẫn nhau, tồn tại không tách rời nhau giữa các mặt đối lập

Chỉ xuất hiện trong ý thức

Chỉ tồn tại trong tự nhiên, không có trong xã hội

Sự khác biệt nhỏ về số lượng

Đened mối quan hệ đồng nhất

Đấu tranh với nhau giữa các mặt đối lập

Hiện tượng ngẫu nhiên

Sự biến đổi hoá học của chất

Là sự di chuyển vị trí của các vật thể trong không gian

Sự trao đổi năng lượng trong cơ thể sống

Sự thay đổi cấu trúc xã hội

Không gian và thời gian chỉ tồn tại trong ý thức

Không gian có tính ba chiều và thời gian có tính một chiều, mang tính khách quan

Không gian – thời gian có thể thay đổi tuỳ theo quan niệm

Thời gian có thể quay ngược trong nhận thức thông thường

Tương tác hấp dẫn giữa các vật thể

Trao đổi chất giữa cơ thể sống và môi trường

Sự ion hoá các phân tử

Sự thay đổi vị trí thuần tuý

Vận động của các nguyên tử, các quá trình hoá hợp và phân giải các chất

Sự di chuyển cơ học của vật thể

Trao đổi chất sinh học

Thay đổi cơ cấu xã hội

Sự vận động của các phân tử, các hạt cơ bản, vận động điện tử, các quá trình nhiệt điện, ...

Sự trao đổi chất của cơ thể sống

Sự thay đổi cấu trúc xã hội

Sự biến đổi hoá hợp và phân giải

Sự thay đổi vị trí trong không gian

Sự thay đổi, thay thế các quá trình xã hội của các hình thái kinh tế – xã hội

Sự biến đổi hoá học của chất

Sự trao đổi chất sinh học

Vận động chỉ là sự thay đổi vị trí trong không gian

Vận động không chỉ là sự thay đổi vị trí trong không gian (hình thức vận động thấp, giản đơn của vật chất) mà theo nghĩa chung nhất, vận động là mọi sự biến đổi

Vận động chỉ tồn tại trong tự nhiên vô cơ

Vận động là do ý thức con người áp đặt

Sự phát triển là quá trình phủ định biện chứng kế thừa

Sự tăng lên, giảm thuần tuý về lượng ,không có sự thay đổi gì về mặt chất của sự vật,không có sự ra đời của cái mới

Sự phát triển theo đường xoáy ốc

Sự phát triển là sự biến đổi có tính chu kỳ, lặp lại với chất mới

Phát triển là vận động theo hướng tiến lên, làm xuất hiện chất mới; vận động là sự biến đổi nói chung của sự vật và hiện tượng

Phát triển và vận động đều chỉ là sự tăng giảm thuần túy về lượng, không làm thay đổi chất

Phát triển chỉ là sự thay đổi vị trí trong không gian; vận động là sự thay đổi về chất

Vận động luôn thể hiện sự tiến bộ; phát triển là sự biến đổi ngẫu nhiên

Nhận thức cảm tính (trực quan sinh động)

Tư duy biểu tượng

Thực tiễn

Niềm tin

Là hình thức cơ bản của tư duy trừu tượng, phản ánh khái quát, gián tiếp một, hoặc một số thuộc tính chung có tính bản chất nào đó của một nhóm sự vật, hiện tượng được biểu thị bằng một từ hay một cụm từ

Phản ánh trực tiếp đối tượng bằng cảm giác và tri giác

Rút ra tri thức mới từ các tiền đề đã có thông qua quy tắc suy luận

Khái quát bản chất sự vật thành phạm trù, khái niệm

Nhận thức nhằm hướng dẫn hoạt động cải biến tự nhiên và xã hội

Nhận thức nhằm thỏa mãn tính tò mò của con người

Là hoạt động vật chất, là tiêu chuẩn kiểm tra chân lý

Nhận thức phục vụ, cải tạo, hướng dẫn thực tiễn

Nhận thức chủ yếu để hệ thống hóa các khái niệm thuần túy

Khẳng định thế giới vật chất tồn tại trong mối liên hệ phổ biến, không ngừng vận động và phát triển theo quy luật, lấy thực tiễn làm cơ sở, là phép biện chứng được xác lập dựa trên nền tảng của thế giới quan duy vật khoa học

Xem ý thức quyết định vật chất và chi phối mọi biến đổi của thế giới

Coi thế giới bất biến, các sự vật cô lập, tách rời nhau

Giải thích sự phát triển bằng lực lượng siêu nhiên

Nhận thức cảm tính

Tư duy trừu tượng

Lý tính

Niềm tin tôn giáo

Thực tiễn là hoạt động vật chất có mục đích, mang tính lịch sử – xã hội nhằm cải biến tự nhiên và xã hội

Nhận thức là một quá trình phản ánh tích cực, tự giác và sáng tạo thế giới khách quan vào bộ óc con người trên cơ sở thực tiễn, nhằm sáng tạo ra những tri thức về thế giới khách quan đó.

Thực tiễn là hoạt động tinh thần thuần túy, không can dự vào thế giới vật chất

Nhận thức luôn quyết định thực tiễn và thay thế cho thực tiễn

Thực tiễn chỉ là suy nghĩ chủ quan của cá nhân

Quan điểm siêu hình, máy móc

Quan điểm duy tâm chủ quan

Quan điểm biện chứng về mối liên hệ phổ biến

Nhận thức cảm tính

Chủ nghĩa hoài nghi

Các mặt đối lập

Các bộ phận

Các thuộc tính

Các yếu tố ngẫu nhiên bên ngoài sự vật

Ý chí của con người đối với sự vật

Sự lặp lại thuần túy của hiện tượng

Chất và lượng tồn tại tách rời, biệt lập nhau

Sự vật và hiện tượng luôn trong quá trình vận động và phát triển

Các sự vật có mối liên hệ, tác động qua lại lẫn nhau

Sự phát triển có nguồn gốc từ những mâu thuẫn nội tại

Bệnh giáo điều trong nhận thức và hoạt động

Chủ nghĩa kinh nghiệm thuần túy

Dẫn đến cường điệu hóa lý luận dẫn đến bệnh giáo điều. vận dụng lý luận và những kinh nghiệm đã có 1 cách rập khuôn, máy móc, ko tính đến điều kiện lịch sử cụ thể, đến trình độ của thực tiển

Sẽ rơi vào chủ nghĩa thực dụng, kinh nghiệm chủ nghĩa

Chủ nghĩa tương đối về chân lý

Chủ nghĩa duy tâm chủ quan

Chủ nghĩa giáo điều

Chủ nghĩa duy vật siêu hình

Chủ nghĩa thực dụng và kinh nghiệm chủ nghĩa

Quan điểm siêu hình, cô lập các sự vật

Quan điểm biện chứng về mối liên hệ giữa các sự vật

Quan điểm duy tâm thần bí

Quan điểm thực dụng

Áp dụng một khuôn mẫu chung cho mọi trường hợp

Vận dụng quan điểm lịch sử – cụ thể, phù hợp điều kiện hoàn cảnh

Chủ nghĩa thực dụng và kinh nghiệm chủ nghĩa

Né tránh mâu thuẫn để giữ ổn định

Chỉ dựa vào trực giác cá nhân

Quy luật thống nhất và đấu tranh giữa các mặt đối lập

Quy luật phủ định của phủ định

Quy luật lượng – chất

Quy luật nhân quả siêu hình

Các sự vật tồn tại hoàn toàn cô lập, độc lập tuyệt đối

Các sự vật do ý thức con người quy định

Các sự vật, hiện tượng vừa tồn tại độc lập tương đối, vừa quy định và chuyển hóa lẫn nhau

Các sự vật đứng yên, không biến đổi

Tính thống nhất vật chất của thế giới

Ý niệm tuyệt đối

Quy ước chủ quan của con người

Ngẫu nhiên thuần túy

Tác động siêu nhiên bên ngoài

Sự thống nhất và đấu tranh của các mặt đối lập trong bản thân sự vật

Sự tích lũy thuần túy của tri thức con người

Sự ngẫu nhiên không quy luật

Sự biến đổi nói chung của các sự vật và hiện tượng trong tự nhiên và đời sống xã hội, là phương thức tồn tại của thế giới vật chất

Chỉ là thay đổi vị trí cơ học của vật thể trong không gian

Hiện tượng chủ quan của ý thức con người

Sự lặp lại tuần hoàn không có biến đổi chất

Chỉ dừng lại ở việc giải thích thế giới

Lý giải thế giới bằng các lực lượng huyền bí

Không dừng lại ở sự giải thích thế giới

Là công cụ để nhận thức và cải tạo thế giới khách quan

Phủ nhận vai trò của khoa học tự nhiên

Thừa nhận mối liên hệ phổ biến, ràng buộc lẫn nhau

Phủ định mối liên hệ, xem mỗi sự vật tồn tại cô lập, tách rời

Nhấn mạnh tính lịch sử – cụ thể của quan hệ

Coi mối liên hệ là thuộc tính của ý thức con người

Phát triển là quá trình vận động từ thấp đến cao, từ kém hoàn thiện đến hoàn thiện hơn, từ chất cũ đến chất mới

Phát triển chỉ là sự tăng giảm về lượng, không có biến đổi về chất

Phát triển là vòng lặp lùi – tiến không quy luật

Phát triển do ý chí chủ quan của con người tạo ra

Nghiên cứu một cách cụ thể, toàn diện và hệ thống những hiện tượng phong phú đa dạng của sự vật

Chỉ dựa vào một vài hiện tượng bề ngoài

Dựa vào trực giác cá nhân và suy đoán

Nghe theo ý kiến số đông

Đều ra đời dựa trên cơ sở hoạt động thực tiễn của con người, mang nội dung khách quan và là công cụ của con người nhận thức và cải tạo thế giới khách quan trong hoạt động thực tiễn

Chủ yếu do các nhà tư tưởng quy ước

Tồn tại độc lập với thực tiễn xã hội

Chỉ áp dụng cho tự nhiên, không áp dụng cho xã hội

Vì sự thống nhất chỉ tồn tại trong những điều kiện nhất định và có thể chuyển hóa; còn đấu tranh diễn ra không ngừng trong suốt quá trình tồn tại của sự vật

Sự thống nhất của các mặt đối lập thể hiện trạng thái cân bằng giữa các mặt đối lập của sự vật, sự đấu tranh của các mặt đối lập gắn liền với sự gắn liền với sự vận động và phát triển của sự vật

Vì sự thống nhất mạnh hơn đấu tranh trong mọi trường hợp

Vì thống nhất do ý thức con người tạo ra, còn đấu tranh là tự nhiên

Vì thống nhất và đấu tranh hoàn toàn không liên quan

Lượng phụ thuộc vào ý chí con người

Lượng gắn với sự vật khách quan

Lượng có thể biến đổi dần dần dẫn đến bước nhảy về chất

Lượng và chất có sự quy định lẫn nhau

Tính tồn tại khách quan, độc lập với ý thức

Tính cảm nhận được bằng mọi giác quan

Tính vĩnh hằng và bất biến tuyệt đối

Tính do Thượng đế sáng tạo

Lý luận thuần túy

Ý kiến của đa số

Trực giác cá nhân

Thực tiễn là tiêu chuẩn của chân lý

Thỏa mãn trí tò mò thuần túy

Phục vụ nhu cầu của bản thân và xã hội loài người

Tìm kiếm chân lý tuyệt đối không liên quan thực tiễn

Đạt tới trạng thái tinh thần thuần khiết

Vật chất là thực tại khách quan tồn tại độc lập với ý thức

Vật thể không phải là vật chất

Vật chất có thể được cảm giác của con người chép lại, phản ánh

Vật chất tồn tại khách quan, không phụ thuộc ý chí cá nhân

Mâu thuẫn tự nhiên – xã hội

Mâu thuẫn văn hóa – tôn giáo

Mâu thuẫn kinh tế giữa các giai cấp

Mâu thuẫn giữa giai cấp thống trị và bị trị

Mâu thuẫn cá nhân – tập thể

Tính tương đối

Tính khách quan

Tính giản đơn

Tính bất biến tuyệt đối

Ngôn ngữ

Trực giác

Thực tiễn xã hội

Suy đoán siêu hình

Sự thống nhất gắn liền với sự đứng im, với sự ổn định tạm thời của sự vật

Trạng thái hỗn loạn hoàn toàn

Trạng thái không có mâu thuẫn

Trạng thái ngẫu nhiên thuần túy

Đấu tranh sinh tồn

Di truyền phân ly

Cân bằng nội môi

Tự phát hóa học

Là tri thức phù hợp hiện thực, không phụ thuộc ý chí cá nhân

Là điều số đông tán thành trong một thời điểm

Là phát biểu được trình bày bằng ngôn ngữ khoa học

Là niềm tin vững chắc của chủ thể nhận thức

Vật chất là sản phẩm của ý niệm

Vật chất là thực tại khách quan được cảm giác con người chép lại, phản ánh

Vật chất chỉ gồm những vật thể có khối lượng

Vật chất tồn tại khi con người nhận thức được

Nguyên lý về mối liên hệ phổ biến

Nguyên lý phủ định của phủ định

Quy luật thống nhất và đấu tranh của các mặt đối lập

Quy luật lượng – chất

Tính quy định về chất của chúng

Số lượng các thuộc tính ngẫu nhiên

Quan điểm chủ quan của nhà nghiên cứu

Nguồn gốc lịch sử của tên gọi

Vận động chỉ là sự thay đổi cơ học trong không gian

Vận động là phương thức tồn tại của vật chất

Vận động do lực lượng siêu nhiên tạo ra

Vận động xuất hiện khi có quan sát của con người

Sự sắp xếp ngẫu nhiên của các sự vật

Sự tác động qua lại, quy định và chuyển hóa lẫn nhau giữa các sự vật hoặc giữa các mặt của một sự vật

Sự đồng nhất tuyệt đối giữa các sự vật

Sự tương tự về hình thức bề ngoài

Vì thời gian là khái niệm do con người đặt ra

Vì thế giới vật chất vô hạn và tồn tại vĩnh viễn

Vì không thể đo được thời gian chính xác

Vì các thiên thể chuyển động không ngừng

Thế giới quan duy vật và phương pháp biện chứng

Siêu hình học và duy tâm khách quan

Kinh nghiệm chủ nghĩa và thực chứng luận

Hình thức luận và lôgic hình thức

Vì không gian là sản phẩm của tư duy

Vì thế giới vật chất vô cùng, vô tận

Vì chúng ta chưa khám phá hết vũ trụ

Vì các khoảng cách có thể đo được bằng nhiều hệ đơn vị

Tập trung vào những biến đổi chất ngay lập tức

Tích lũy dần dần về lượng để tạo điều kiện cho biến đổi về chất

Chống lại tư tưởng nóng vội, duy ý chí, đốt cháy giai đoạn

Chủ động nắm bắt thời cơ để tạo bước chuyển về chất

Chỉ quan tâm các biến đổi nhỏ và liên tục

Phủ nhận vai trò của bước nhảy

Vận động là thuộc tính cố hữu của vật chất

Vận động đa dạng, biểu hiện ở nhiều hình thức

Vận động là thuộc tính riêng của một số sự vật nhất định

Vật chất không thể tồn tại ngoài vận động

Hêraclít

Platôn

Arixtốt

Đêmôcrít

Quan điểm trực quan

Quan điểm phát triển

Quan điểm thực chứng

Quan điểm hình thức luận

Tích lũy lượng

Chu kỳ tuần hoàn

Bước nhảy

Quán tính

Ý thức tồn tại độc lập, không phụ thuộc vào thế giới vật chất

Cảm giác là nguồn gốc duy nhất của thế giới vật chất

Cảm giác sinh ra vật chất và quyết định vật chất

Vật chất là cái có trước, cảm giác là sự phản ánh thế giới vật chất

tồn tại khách quan độc lập với ý thức con người, và là nguồn gốc của mọi cảm giác, nhận thức. Đồng thời, nó cũng khẳng định ý thức là sự phản ánh thế giới khách quan

Diễn ra theo đường thẳng một chiều, không có trở ngại

Diễn ra quanh co, phức tạp, có thể có những bước thụt lùi nhưng nhìn chung đi lên

Diễn ra lặp lại y nguyên không thay đổi

Diễn ra hoàn toàn ngẫu nhiên

Là bốn nguyên tố đất – nước – lửa – khí

Là ý niệm tuyệt đối

Là một dạng vật chất đơn nhất, vô định, vô hạn và tồn tại vĩnh viễn (Apeiron)

Là tổng hợp các cảm giác của cá nhân

Xác định phạm trù trung tâm của logic học

Là cơ sở phân chia các trường phái triết học lớn trong lịch sử

Khép lại tranh luận giữa khoa học và tôn giáo

Làm tiêu chuẩn đánh giá tiến bộ kỹ thuật

Nảy sinh từ nhu cầu tâm linh thuần túy

Gắn với thực tiễn sản xuất và thành tựu khoa học tự nhiên

Bắt nguồn từ tín điều tôn giáo

Do nhu cầu tu từ học thuật

Do nhu cầu giải thích thế giới bằng các lực lượng siêu nhiên

Do sự phát triển của khoa học tự nhiên và thực tiễn xã hội

Do ý thức con người tự sinh ra và quyết định tồn tại

Do ảnh hưởng của các tôn giáo và thần học cổ đại

Chủ nghĩa duy vật biện chứng

Chủ nghĩa duy tâm khách quan

Chủ nghĩa duy tâm chủ quan

Chủ nghĩa thực chứng

Là tinh thần khách quan, ý niệm tuyệt đối tồn tại độc lập với con người

Phức hợp cảm giác

Là tổng hợp cảm giác cá nhân

Là sản phẩm của hoạt động thần kinh

Là kinh nghiệm xã hội tích lũy

Hêraclít

Đêmôcrít

Platôn

Arixtốt

Học thuyết tứ đại của Empedocles

Thuyết nguyên tử của Đê-mô-crít

Thuyết bản thể của Parmenides

Thuyết hình dạng của Aristoteles

Khôi phục quan điểm siêu hình

Bảo vệ, củng cố và phát triển triết học Mác trong điều kiện lịch sử mới

Bác bỏ mọi hình thức duy vật

Chỉ phù hợp với khoa học tự nhiên thế kỷ XIX

Định nghĩa vật chất của Lênin không liên quan đến vấn đề cơ bản của triết học

Định nghĩa vật chất của Lênin giải quyết đúng đắn vấn đề cơ bản của triết học

Định nghĩa vật chất của Lênin chỉ có giá trị lịch sử

Định nghĩa vật chất của Lênin phủ nhận tính khách quan của thế giới

Vận động có thể tồn tại ngoài vật chất

Không thể có vật chất không vận động và không thể có vận động ngoài vật chất

Vận động chỉ là hiện tượng cơ học

Vận động phụ thuộc vào ý chí con người

Sinh học

Xã hội

Lý học

Cơ học

Ấn Độ

Hy Lạp

Trung Quốc

Ai Cập

Vận động cơ học

Vận động vật lý

Vận động hóa học

Vận động sinh học

Không, vì vẫn gắn vật chất với nguyên tố đầu tiên

Có; coi vật chất và vận động không tách rời nhau, vận động có nguyên nhân tự thân

Không, vì vẫn xem vận động do lực lượng siêu nhiên quyết định

Có; vì đồng nhất vật chất với ý niệm phổ quát

Đồng nhất vật chất nói chung với một dạng cụ thể hữu hình, cảm tính của vật chất

Coi vật chất là sản phẩm của ý thức và tinh thần

Khẳng định vật chất chỉ tồn tại ở dạng nguyên tử vi mô

Cho rằng vật chất không có thật, chỉ là ảo giác

Có tính chất duy vật tự phát, chủ yếu là phỏng đoán dựa trên tài liệu cảm tính, chưa có cơ sở khoa học

Đã sử dụng đầy đủ phương pháp thực nghiệm hiện đại

Khẳng định đúng bản chất của vật chất một cách toàn diện

Bác bỏ mọi yếu tố cảm tính trong nhận thức

Chủ nghĩa duy vật siêu hình thế kỷ XVII–XVIII

Chủ nghĩa duy vật biện chứng

Chủ nghĩa duy tâm khách quan

Chủ nghĩa duy tâm chủ quan

Thế giới quan cá nhân

Khí chất sinh học

Điều kiện vật chất gia đình

Trình độ thể lực

Lợi ích

Niềm tin tôn giáo

Sở thích thẩm mỹ

Nguồn gốc huyết thống

Thần thoại – tôn giáo – triết học

Triết học – tôn giáo – thần thoại

Tôn giáo – thần thoại – triết học

Triết học – thần thoại – tôn giáo

Chủ nghĩa duy vật biện chứng

Chủ nghĩa duy vật siêu hình

Chủ nghĩa duy tâm khách quan

Chủ nghĩa hoài nghi

Vận động là tự thân vận động, ko mất đi, ko ai tạo ra

Vận độn của vật chất được bảo toàn về lượng lẫn về chất

Vận động do lực siêu nhiên quyết định

Vận động chỉ tồn tại trong tư duy con người

Vận động xuất hiện khi ý thức tác động vào vật chất

Thực tại khách quan, độc lập với ý thức và được ý thức phản ánh

Vô cùng, vô tận

Chỉ tồn tại trong ý thức con người

Có thể bị tri giác sai lệch nên không khách quan

Đồng nhất với vật thể cụ thể

Tồn tại trong hiện thực, độc lập với ý thức của con người

Chỉ tồn tại trong tư duy của chủ thể nhận thức

Hoàn toàn đồng nhất với ý thức

Là tổng số cảm giác của con người

Thực tại khách quan

Khả năng tư duy trừu tượng

Mức độ phức tạp hóa học

Giá trị đạo đức

Platôn

V.I.Lê – nin

Hêraclít

Ph. Ăngghen

Lao động

Nghệ thuật

Tín ngưỡng

Vui chơi

Vô cùng, vô tận và tồn tại vĩnh viễn

Khách quan, độc lập với ý thức

Phụ thuộc hoàn toàn vào cảm giác

Do tinh thần tuyệt đối sáng tạo ra

Thuyết nguyên tử của Lơ-xíp và Đê-mô-crít

Thuyết tứ đại của Empedocles

Thuyết ý niệm của Platon

Thuyết hình dạng của Aristoteles

Chỉ quan tâm đến sự phát triển mà bỏ qua tính khách quan

Tôn trọng tính khách quan của hiện thực

Phát huy tính năng động, sáng tạo của chủ thể

Chống chủ quan duy ý chí và thần bí hóa

Lao động và ngôn ngữ

Tôn giáo và nghi lễ

Phong tục và tập quán

Bản năng sinh học

Tính năng động, sáng tạo

Tính thụ động, đơn tuyến

Tính lặp lại cơ học

Tính ngẫu nhiên tuyệt đối

Ý thức

Bản năng

Di truyền

Phản xạ có điều kiện

2 yếu tố:

Tri thức tự nhiên

Tri thức xã hội

3 yếu tố

4 yếu tố

5 yếu tố

Tri thức

Tình cảm

Niềm tin tôn giáo

Thói quen

Đứng im là tuyệt đối

Đứng im là trạng thái cân bằng tương đối

Đứng im là tạm thời so với vận động

Đứng im gắn với một hệ quy chiếu nhất định

Tính trừu tượng

Tính khách quan

Tính phổ biến

Tính vô hạn (ở những phương diện nhất định)

Cơ học cổ điển đạt được những thành tựu rực rỡ

Sự phát triển mạnh của chủ nghĩa duy tâm

Sự suy tàn của khoa học tự nhiên

Sự bác bỏ hoàn toàn tư duy logic

Thành tựu khoa học tự nhiên cuối thế kỷ XIX – đầu thế kỷ XX

Sự suy thoái của toán học và vật lý học

Sự thắng thế của thần học

Sự phủ nhận hoàn toàn phép biện chứng

Bản chất thế giới là ý thức

Bản chất thế giới là vật chất

Thế giới tồn tại độc lập với cả vật chất và ý thức

Thế giới chỉ là tập hợp các hiện tượng tự nhiên ngẫu nhiên

Chủ nghĩa duy tâm chủ quan

Chủ nghĩa duy tâm khách quan

Chủ nghĩa duy vật biện chứng

Chủ nghĩa kinh nghiệm phê phán

Chủ nghĩa duy tâm khách quan

Chủ nghĩa duy tâm chủ quan

Chủ nghĩa duy vật siêu hình

Chủ nghĩa duy vật biện chứng

Chủ nghĩa duy tâm chủ quan

Chủ nghĩa duy tâm khách quan

Chủ nghĩa duy vật biện chứng

Chủ nghĩa duy vật siêu hình

Thúc đẩy sự ra đời và phát triển của triết học

Khẳng định tinh thần tuyệt đối sáng tạo thế giới

Phủ nhận vai trò của nhận thức cảm tính

Bác bỏ hoàn toàn các quan sát tự nhiên

Cô lập, tĩnh

Liên hệ biện chứng, luôn vận động

Hòa tan vào nhau, biến mất

Phụ thuộc vào ý thức

Chủ nghĩa duy vật biện chứng

Chủ nghĩa duy vật siêu hình

Chủ nghĩa duy tâm chủ quan

Chủ nghĩa duy tâm khách quan

Lênin

C.Mác

A. Ăngghen

Hêghen

Thuộc tính khách quan

Thuộc tính chủ quan

Thuộc tính tinh thần

Thuộc tính cảm tính thuần túy

Tự thân vận động

Vận động do ý chí siêu nhiên

Vận động chỉ là ảo giác

Vận động vì mục đích đạo đức

Đứng im là tương đối, tạm thời

Đứng im là tuyệt đối, vĩnh viễn

Đứng im phủ nhận mọi vận động

Đứng im không gắn với hệ quy chiếu

Ý thức

Không gian

Thời gian

Vận động

Ý chí

Bạo lực thuần túy không định hướng

Những ngẫu nhiên của lịch sử

Sự ủng hộ từ bên ngoài là yếu tố quyết định

Ngôn ngữ thuần túy

Hoạt động thực tiễn của con người

Cảm giác riêng lẻ

Nhu cầu sinh học

Nguyên tắc khách quan

Nguyên tắc toàn diện

Nguyên tắc phát triển

Quan điểm lịch sử – cụ thể

Kinh nghiệm chủ nghĩa

Tính khách quan khoa học

Chủ quan duy ý chí

Tính tích cực sáng tạo

Các thành tựu của khoa học tự nhiên đương thời

Thần học trung cổ

Huyền học cổ đại

Chiêm tinh học

Duy vật nửa vời, không triệt để

Duy vật biện chứng

Duy tâm chủ quan triệt để

Chủ nghĩa thực chứng

Khủng hoảng kinh tế

Khủng hoảng chính trị

Khủng hoảng thế giới quan

Khủng hoảng đạo đức

Sự phát triển của khoa học tự nhiên và thực tiễn xã hội

Ý chí cá nhân của các triết gia

Phong trào tôn giáo

Chiến tranh và xâm lược

Ấn Độ, Trung Quốc, Hy Lạp

La Mã, Ai Cập, Ba Tư

Anh, Pháp, Đức cận đại

Trung Cận Đông thời trung cổ

CNDVBC là thế giới quan/ trường phái triết học; PBCDV là học thuyết và phương pháp luận

CNDVBC chỉ là tập hợp kinh nghiệm; PBCDV là tôn giáo

CNDVBC là khoa học tự nhiên; PBCDV là chính trị học

CNDVBC và PBCDV hoàn toàn đồng nhất, không có khác biệt

Định hướng cho sự phát triển của khoa học tự nhiên

Trang bị thế giới quan và phương pháp luận khoa học cho các nhà khoa học trong nghiên cứu thế giới vật chất; động viên, cổ vũ họ tin ở khả năng nhận thức của con người, tiếp tục đi sâu khám phá những thuộc tính mới của vật chất

Làm cho khoa học tự nhiên phụ thuộc hoàn toàn vào triết học

Phủ nhận vai trò của các thành tựu khoa học tự nhiên hiện đại

Tách rời khoa học khỏi triết học

Không gian

Thời gian

Vật chất

Vận động cơ học

Do hoạt động thực tiễn của con người

Do bản năng sinh học thuần túy

Do cảm xúc nhất thời

Do sức mạnh siêu nhiên

Có, thuộc phạm trù vật chất

Không, chỉ thuộc phạm trù tinh thần

Vật chất có thể tiêu tan, bị "mất đi"

Nguyên tử biến đổi đồng nhất với việc vật chất mất đi

Vật chất tuyệt đối bất biến

Năng lượng tự tạo ra vật chất

Ý thức sáng tạo ra vật chất từ hư vô

Chủ nghĩa duy vật

Chủ nghĩa duy tâm

Chủ nghĩa kinh nghiệm

Chủ nghĩa hoài nghi

Thế giới vật chất bao gồm những bộ phận riêng biệt không liên hệ với nhau

Mọi sự vật, hiện tượng đều là những dạng tồn tại của vật chất

Thế giới thống nhất ở tính vật chất của nó

Vật chất tồn tại khách quan, không do ai sáng tạo

Hệ thần kinh của mọi sinh vật

Linh hồn con người

Bộ óc người

Thế giới tinh thần khách quan

Chủ nghĩa duy vật biện chứng

Chủ nghĩa duy vật siêu hình

Chủ nghĩa duy vật chất phác

Chủ nghĩa duy tâm khách quan

Chủ nghĩa duy vật siêu hình

Chủ nghĩa duy vật biện chứng

Chủ nghĩa duy tâm chủ quan

Chủ nghĩa kinh nghiệm phê phán