Được nảy sinh từ tồn tại xã hội và phản ánh tồn tại xã hội trong những giai đoạn nhất định

Phương diện sinh hoạt vật chất của xã hội

Những đặc trưng về tâm lý, tính cách của một cộng đồng dân tộc

Phương diện sinh hoạt tinh thần của đời sống xã hội

Phương thức sản xuất

Điều kiện tự nhiên - hoàn cảnh địa lý

Lực lượng sản xuất

Kiến trúc thượng tầng

Phương thức sản xuất ra của cải vật chất

Không có yếu tố nào là cơ bản nhất mà tùy thuộc các điều kiện lịch sử cụ thể khác nhau

Điều kiện dân cư

Điều kiện tự nhiên

Ý thức xã hội thường lạc hậu hơn tồn tại xã hội

Ý thức xã hội có tính kế thừa tồn tại xã hội

Ý thức xã hội có thể vượt trước tồn tại xã hội

Ý thức xã hội tác động trở lại tồn tại xã hội

Tính lệ thuộc

Tính lạc hậu

Tính tích cực sáng tạo

Tính kế thừa

Hệ tư tưởng là hệ thống những quan điểm, hệ thống hóa, khái quát hóa các kinh nghiệm xã hội để hình thành nên những quan điểm, những tư tưởng về chính trị, pháp luật, triết học, đạo đức

Tất cả hệ tư tưởng đều là hệ tư tưởng khoa học

Hệ tư tưởng không ảnh hưởng đến sự phát triển của khoa học. Hệ tư tưởng ra đời trực tiếp từ tâm lý xã hội, là sự cô đọng của tâm lý xã hội

Hệ tư tưởng là giai đoạn phát triển cao hơn của ý thức xã hội, là sự nhận thức lý luận về tồn tại xã hội.

Ý thức chính trị, ý thức pháp quyền, ý thức đạo đức, ý thức thẩm mỹ, ý thức tôn giáo, ý thức khoa học, ý thức triết học.

Ý thức chính trị, ý thức pháp quyền, ý thức văn hóa, ý thức môi trường, ý thức tôn giáo, ý thức khoa học, ý thức triết học.

Ý thức chính trị, ý thức pháp quyền, ý thức đạo đức, ý thức dân tộc, ý thức tôn giáo, ý thức khoa học, ý thức triết học.

Ý thức chính trị, ý thức pháp quyền, ý thức đạo đức, ý thức văn hóa, ý thức tôn giáo, ý thức khoa học, ý thức triết học.

Ý thức xã hội có thể vượt trước tồn tại xã hội.

Ý thức xã hội có tính độc lập tương đối đối với tồn tại xã hội.

Ý thức xã hội luôn lạc hậu hơn tồn tại xã hội.

Ý thức xã hội có thể tác động trở lại tồn tại xã hội.

Sự tăng lên không ngừng của năng suất lao động

Mâu thuẫn giai cấp trong xã hội có giai cấp

ý muốn của các vĩ nhân,lãnh tụ

mâu thuẫn giữa lực lượng sản xuất với quan hệ sản xuất

Sự tăng lên không ngừng của năng suất lao động

Mâu thuẫn giai cấp trong xã hội có giai cấp

Mâu thuẫn giữa lực lượng sản xuất với quan hệ sản xuất

Ý muốn của các vĩ nhân, lãnh tụ

Ý thức của giai cấp nắm quyền lực nhà nước

Điều kiện khách quan và chủ quan của mỗi xã hội

Quy luật khách quan

Ý chí của nhân dân

Hệ tư tưởng của giai cấp thống trị

Toàn bộ những thiết chế xã hội tương ứng

Toàn bộ những quan điểm chính trị, pháp quyền, đạo đức, triết học, tôn giáo

Toàn bộ những quan điểm của xã hội

Quan niệm duy tâm và tôn giáo

Quan niệm trừu tượng, duy vật tầm thường và phi lịch sử

Quan niệm duy tâm khách quan và tôn giáo, huyền thoại

Quan niệm siêu hình và duy tâm, tôn giáo

Phản ánh trực tiếp đời sống hàng ngày

Có tính chỉnh thể, hệ thống

Rất phong phú sinh động

Phản ánh gián tiếp hiện thực và rất phong phú sinh động

Bỏ qua các giai đoạn phát triển tuần tự như các nước tư bản chủ nghĩa Tây Âu

Bỏ qua lực lượng sản xuất, quan hệ sản xuất và kiến trúc thượng tầng tư bản chủ nghĩa

Bỏ qua sự thống trị của cơ sở hạ tầng và kiến trúc thượng tầng tư bản chủ nghĩa

Bỏ qua toàn bộ hệ thống kinh tế tư bản chủ nghĩa

Do sự tác động lẫn nhau của các hình thái ý thức xã hội

Do sức mạnh của thói quen, tập quán, truyền thống

Do điều kiện tồn tại xã hội phát triển quá nhanh

Do tính bảo thủ của hình thái ý thức đạo đức

Nội dung và hình thức

Bản chất và hiện tượng

Cái chung và cái riêng

Cái chung và cái đơn nhất

Ý niệm tuyệt đối

Ý muốn chủ quan của con người

Quy luật tự nhiên

Quy luật khách quan của xã hội

Do ý thức xã hội có tính kế thừa

Do ý thức xã hội không phản ánh kịp sự phát triển của cuộc sống

Do ý thức xã hội phản ánh trực tiếp tồn tại xã hội

Do sức ỳ của tâm lý xã hội

Tâm lý xã hội là sự phản ánh gián tiếp có tính tự phát thường ghi lại những mặt bề ngoài tồn tại xã hội.

Tâm lý xã hội mang tính phong phú và phức tạp, nhưng không tuân theo các quy luật tâm lý.

Tâm lý xã hội không có vai trò quan trọng trong ý thức xã hội.

Tâm lý xã hội là sự phản ánh một cách trực tiếp và tự phát những điều kiện sinh hoạt hàng ngày của con người, nên nó chỉ ghi lại những gì dễ thấy, những gì nằm trên bề mặt của tồn tại xã hội

Ý thức đạo đức

Ý thức pháp quyền

Ý thức chính trị

Ý thức thẩm mỹ

Giải thích đầy đủ mọi hiện tượng xã hội.

Xác lập phương pháp luận khoa học chung nhất để giải thích các hiện tượng xã hội.

Xác lập phương pháp luận chung ở tầm "duy nhất khoa học" cho mọi quá trình nghiên cứu.

Giải thích chính xác và đầy đủ mọi hiện tượng xã hội

Lực lượng sản xuất

Phương thức sản xuất

Quan hệ kinh tế

Kiến trúc thượng tầng.

Nguyên thủy, Á châu, cổ đại, phong kiến và tư sản hiện đại

Á châu, cổ đại, phong kiến và tư sản hiện đại

Nô lệ, phong kiến, tư sản và xã hội chủ nghĩa

Cộng sản nguyên thủy, chiếm hữu nô lệ, phong kiến, tư sản chủ nghĩa và cộng sản chủ nghĩa

Quan hệ xã hội

Tồn tại xã hội

Kiến trúc thượng tầng

Phương thức sản xuất

Tồn tại xã hội có vai trò quyết định đối với các hình thái ý thức xã hội một cách đơn giản, trực tiếp, không qua các khâu trung gian.

Ý thức xã hội không phụ thuộc một cách thụ động vào tồn tại xã hội.

Tồn tại xã hội quyết định ý thức xã hội.

Khi tồn tại xã hội đã thay đổi thì toàn bộ các yếu tố cấu thành ý thức xã hội biến đổi ngay lập tức.

Sự phát triển của các hình thái kinh tế — xã hội ngoài tuân theo ý chí của lãnh tụ

Sự phát triển của các hình thái kinh tế — xã hội tuân theo các quy luật chung

Sự phát triển của các hình thái kinh tế — xã hội tuân theo quy luật khách quan của xã hội

Sự phát triển của các hình thái kinh tế — xã hội cũng giống như sự phát triển của tự nhiên không phụ thuộc vào ý muốn chủ quan của con người