Cümle Ögeleri

Cümle Ögeleri

Cümle? Öge?

Kolay olanla başlayalım.

Öge, bir bütünün parçası anlamına gelen bir kelimedir.

Cümle ise bir düşünceyi, bir dileği, bir haberi ya da duyguyu tam olarak anlatan, bir veya birden çok sözcükten oluşmuş anlatım birimidir. 

Cümle

Cümle demek yargı demektir. Yargı demek de yüklem demektir.

Yani yüz kelime yan yana gelse ama içinde "yüklem" görevinde bir kelime yoksa o yüz kelime bir cümle etmez.

AMA

tek başına "Düşünüyorum." kelimesi yüklem görevinde olduğu için yüz kelimenin birleşip kuramadığı cümleyi tek başına kurar.

Beş çeşit ögemiz var:

• Yüklem

• Özne

• Nesne (Belirtili ve belirtisiz)

• Dolaylı tümleç (yer tamlayıcısı)

• Zarf tümleci

Cümle Ögeleri vs Hikaye Unsurları

Cümle ögelerini bir hikâyenin bileşenlerine benzetmemiz mümkün.

Yüklem, olayı

Özne ve nesne, karakterleri

Yer tamlayıcısı, mekanı

Zarf tümleci de zamanın yerini tutabilir.

Ögelerle İlgili Önemli Notlar

Ögeler tek kelimeden oluşabildiği gibi kelime grubundan, yani birkaç kelimeden de oluşabilir. Altta belirtilen kelime gruplarını ögeleri tespit ederken birbirinden ayıramayız.

1- Deyimler

2- İsim veya sıfat tamlamaları

3- İkilemeler

4- Birleşik fiiller

Ögelerle İlgili Önemli Notlar

Fiilimsilerin oluşturduğu yan cümlecikler bütün halinde öge olarak alınır.

- Yağmur kokan sokaklarda yürümeyi çok sever.

(İş ne, sevmek: yüklem

kim sever, o: gizli özne

neyi sever, yağmur kokan sokaklarda yürümeyi: belirtili nesne)

Cümle Dışı Unsurlar

Nasıl cümlede çeşit çeşit öge varsa bir de öge olmayan, öge ararken "cümle dışında kalan" şeyler vardır. Ögeleri ararken alttaki üç şeyi "cümle dışı unsur" olarak tanımlayacağız.

1- Bağlaçlar (ama, çünkü, fakat...)

2- Hitaplar (Ey Türk Gençliği, Ahmet!)

3- Ünlemler (Hey, eyvah.)

4- Arasözler (İzmir, doğduğum kent, depremle sarsıldı.)

Multiple Choice

Aşağıdakilerin hangisinde, cümlenin öğelerini ayırmada bir yanlışlık yapılmamıştır?

• Bir / kadının /suya / değiyor / ayakları

• Fıstıkların arkasından / yusyuvarlak / bir ay / doğuyor.

• Sivas yollarından / ağır ağır / kağnılar / gider / geceleri.

• Dağlarca / 1940’larda / ünlü / bir ozandı.

Temel Ögeler

• Yüklem

• Özne

Yüklem

Cümledeki işi, hareketi, yargıyı bildiren çekimli unsura yüklem denir.

Cümlenin asli ögesidir. Yüklemsiz cümle olmaz.

Yüklem isim de olabilir fiil de olabilir:

•Teyzem dün bize geldi. (yüklem fiil)

•Dün bize gelen teyzemdi. (yüklem isim)

Multiple Choice

Aşağıdaki cümlelerin hangisinin yüklemi yanlış gösterilmiştir?

• Kuşu gören köpek ona doğru yöneldi.

• Konuşulanlara istemeyerek kulak verdi.

• Yaz gelince evimizi tamir ettireceğiz.

• Sobanın iyi yanmamasının nedeni kömürün kalitesiz olmasıdır.

Özne

Özne; yüklemin bildirmiş olduğu iş, oluş, hareket veya yargıdan sorumlu olan, cümlede yargının oluşmasını sağlayan kişi ya da varlıktır.

Hareket bildiren cümlelerde işi yapan varlık özne iken; isim cümlelerinde yargıya konu olan varlık öznedir.

Yüklemi bulduktan sonra ona sorulan "yapan kim, olan ne" sorularıyla bulunur.

Özne/3

• Gerçek özne (açık özne): İşi yapan bellidir ve cümlede yer alır.

• Gizli özne: İşi yapan bellidir ama cümlede yer almaz

• Sözde özne: İşi yapan belli değildir.

Açık, Gizli, Sözde

Ahmet bulaşıkları yıkamış. (yıkayan kim, Ahmet: Açık özne)

Bulaşıkları yıkamış. (yıkayan kim, "o": gizli özne

Bulaşıklar yıkanmış. (yıkayan kim, belli değil: sözde özne)

Multiple Choice

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde “öğretmen” sözcüğü, özne görevinde kullanılmıştır?

• Öğretmenini çok sevdi.

• Öğretmeni hanginiz karşıladı.

• Öğretmen onu çok beğendi.

• Ödevini öğretmenine verdi.

Sözde Özne

Cümle edilgen yapılıysa yani cümlede işi yapan belli değilse cümlenin öznesi işi yapan değil, işten etkilenen kelime ya da kelime grubudur. Buna da sözde özne denir.

Yüklemdeki fiil -l veya -n ekini alır.

Camlar silindi. (kimin sildiği belli değil.)

Okullar açıldı. (kimin açtığı belli değil.

Yardımcı Ögeler

• Belirtili nesne

• Belirtisiz nesne (düz tümleç)

• Zarf tümleci

• Dolaylı tümleç (yer tamlayıcısı)

Belirtili Nesne

Yükleme sorulan "kimi, neyi, nereyi" sorularına cevap verir.

Kelime belirtme hâl ekini (-ı, -i, -u, -ü) almak zorundadır.

- Bugün de arabayı sen yıka. (Neyi yıka, arabayı yıka.)

- Ondan hoşlandığımı söyleyemem. (Neyi söyleyemem, ondan hoşlandığımı)

Aşağıdaki cümlelerde yer alan belirtili nesneleri bulalım.

*Ahmet,futbolu sokaklarda öğrenmiş.

*Bu kötümser düşünceleri kafandan silmelisin.

*Yabancılar Türk motiflerini çok seviyor.

Belirtisiz Nesne

Yükleme sorulan İKİNCİ "kim, ne" sorularına cevap verir. İlk "kim, ne" sorularının cevabı özneyi verir, karıştırmayalım.

- Gelirken ekmek al.

(İş ne, almak: yüklem

Kim alsın, sen al: gizli özne

Ne alsın, ekmek: belirtisiz nesne)

Aşağıdaki cümlelerde yer alan belirtisiz nesneleri bulalım.

*Ahmet Bey oldukça güzel bir ev almış.

*Her sabah iki fincan çay içerim.

*Her sabah bir elma yerim.

Dolaylı Tümleç (Yer Tamlayıcısı)

Yükleme sorulan "kime, kimde, kimden; neye, neyde, neyden; nereye, nerede, nereden" sorularına cevap verir.

Bu ögede kelime "-a, -da, -dan/-e, -de, -den" eklerini almak zorundadır.

Dolaylı Tümleç

Dikkat: Her dolaylı tümleç -a, -da, -dan eklerini almak zorundadır ama -a, -da, -dan ekini alan her öge dolaylı tümleç değildir.

"Güneş battığında burada ol."

(İş ne, ol: yüklem

Nerede ol, burada: dolaylı tümleç

Ne zaman, güneş battığında: zarf tümleci)

Aşağıdaki cümlelerde yer alan dolaylı tümleçleri bulalım.

Beni, büyük bir binaya götürdüler. 

Çocuk, evin önünden ayrılmıyordu.

Gözlerinde umut yeşerten bir sevinç vardı.

Zarf Tümleci

Yükleme sorulan "ne zaman, nasıl, niçin, ne kadar, neyle, kimle" sorularına cevap verir.

- Batuhan bugün derse gelmedi.

(İş ne, gelmedi: yüklem

kim gelmedi, Batuhan: özne

ne zaman gelmedi, bugün: zarf tümleci)

Zarf Tümleci

"Aşağı, yukarı, içeri, dışarı, ileri, geri vb.” sözcük­ler, yalın halde kullanıldığında zarf tümlecidir.

An­cak bu sözcükler isimlere eklenen hâl eklerini aldıklarında zarf tümleci olmaz, cümlenin farklı bir ögesi olur.

"Dışarıyı kolaçan et." nereyi, dışarıyı: belirtili nesne

"Dışarıya çıkmayasınız!" nereye, dışarıya: dolaylı tümleç

Aşağıdaki cümlelerde yer alan zarf tümleçlerini bulalım.

Tuğçe derslerine çok çalışırdı.

O, tüm bu işleri severek yapıyor.

Kapılar kapanırken yetişti son trene.

Cümlede Vurgu

Cümlede vurgu cümlenin yapısına göre farklılık gösterir.

Fiil cümlelerinde vurgu

Yüklem başta yazılmışsa yüklemin kendisidir.

"Seviyorum bu kentin huzursuzluğunu." vurgu: seviyorum

Yüklem sondaysa yüklemden önceki ögedir.

"Bu kentin huzursuzluğunu seviyorum." vurgu: bu kentin huzursuzluğunu

İsim cümlelerinde vurgu

Yüklemin kendisindedir.

"Beni hayata küstüren kararsızlıklarımdır." Vurgu: kararsızlıklarımdır.

Soru cümlelerinde vurgu

Soru anlamını sağlayan ifadenin kendisindedir.

"Daha ne kadar sürecek bu tamir işi?" vurgu: ne kadar

*Soru edatıyla kurulan soru cümlelerinde ise soru edatının bağlandığı ögededir.

"Bu yemekleri Ayşe mi pişirdi?" vurgu: Ayşe

Koşul cümlelerinde vurgu

Koşul anlamını sağlayan kelimenin kendisindedir.

"Zamanını iyi değerlendirirsen, hayatını iyi değerlendirmiş olursun." vurgu: değerlendirirsen