İslamiyet Öncesi Şiir

İslamiyet Öncesi Şiir

İslamiyet Öncesi Şiir

• Estetik duyguların henüz bireyselleşmediği ilk topluluklarda bir söz sanatı olan şiir yoktu.

• Onun yerini genellikle dini törenlerde müziğe eşlik eden soyut birtakım sözler alıyordu.

• Zamanla bu anlamsız söz dizisi gelişip bir anlam kazanarak şiiri doğurmuştur.

İslamiyet Öncesi Şiir

• Türk şiiri de diğer uluslarda olduğu gibi ilkin dini törenlerden doğmuş, daha sonra da din dışı konularda gelişimini sürdürmüştür.

• Sözlü olarak Asya’da başlayan Türk şiirine yır adı ile önce Orhun yazıtlarında daha sonra da Divanü Lügati’t Türk’te restlanmıştır.

• Yüzyıllarca edebiyatımızın ana anlatım aracı şiir olmuştur.

• Edebiyatımıza giren sayısız yazı türleri olmasına karşın, biz edebi zevkimizi yüzyıllar boyu şiirden almış, şiiri sevmiş, şiiri benimsemişizdir.

İslamiyet Öncesi Şiir

• Türk halkının dini ve din dışı bütün törenlerinde müzik şiir- raks öğesinin yer alması şiirin hep ön planda tutulmasını sağlamıştır.

İslamiyet Öncesi Şiir

• Binlerce dizeden oluşan destanlarımız manzum olup çeşitli serüvenleri işleyen şiir parçalarından oluşmuştur.

İslamiyet Öncesi Şiir

• Acılarımız yuğ adı verilen cenaze törenlerinde sagu dediğimiz ağıtlarla dile getirmişiz.

• Sav dediğimiz:

  “Eski mezarlıkta ev olmaz

  Gevşek toprakta av olmaz”

  biçimindeki atasözlerimizi bile birer ölçülü söz biçiminde şiirle dillendirmişiz.

• Şölen dediğimiz eğlencelerimizi dönemin bir çeşit türküleri olan koşuklarla söylemişizdir.

İslamiyet Öncesi Şiir

• Edebiyattan söz edilince önce şiir düşünmemiz yüzyılların bize bıraktığı büyük mirastan kaynaklanmaktadır.

• Türk edebiyatında en çok gelişme gösteren tür şiirdir. Halkımız bütün iç güzelliklerini şiirin sıcak havasında yansıtmıştır.

• Türk halkının geçirdiği evreler boyunca şiirin özünde söz, sözün özünde güzellik egemen olmuştur.

İslamiyet Öncesi Şiir

• Türk şiirinin bilinen en eski örneği Çin yıllıklarında bulunmakta ve 329 tarihini taşımaktadır.

• Şairi bilinen ilk Türk şiiri Uygurlar Dönemi'ne aittir.

İslamiyet Öncesi Şiir

• İslâmiyet’in kabulünden önceki Türk edebiyatının asıl zengin ve değerli bölümü yazılı edebiyat olmayıp sonradan yazıya geçirilmiş sözlü edebiyat verimleridir. Sonradan derlenip yazıya geçirilen örnekler Türklerin zengin bir sözlü edebiyatının varlığını kanıtlamaktadır.

• Bunlar, yazarları genel olarak bilinmeyen ve halk arasında sözlü olarak nesilden nesle ulaşabilen ninni, mâni, tekerleme, türkü gibi anonim halk edebiyatımızın içinde yer alan disiplinlerdir.

İslamiyet Öncesi Şiir

• Halkımız Orta Asya bozkır kültürünü yaşarken dini ayinlerin yöneticisi olan Âşık tipinin prototipi konumundaki Kam ve Şamanlar yeri geldiğinde doğadan topladıkları otlarla ilaç yapıp hekimlik görevini sürdüren, yeri geldiğinde şölenleri ve dini ayinleri yöneten, beyin en yakınındaki kişi iken zamanla toplumsal statülerin farklılaşması, iş bölümünün gelişmesi gibi etmenlerle Şamanın özellikle din adamlığı görevini üstlenmesi ve şairlik mesleğini ikinci planda tutması sonucu ozan tipi ortaya

  çıkmıştır.

İslamiyet Öncesi Şiir

• Şiiri müzikle birlikte sunan ozan, elinde kopuzu ile gezici bir tiptir ve dini bir görevi yoktur.

• Ozanın bütün Türk topluluklarında önemli ve saygın bir yeri vardır. Tarih içinde Türk şiirinin varlığı bugün âşık dediğimiz ozanlarla korunmuştur.

• Ozanın elindeki kopuz Anadolu’ya gelindiğinde saza dönüşmüştür.

İslamiyet Öncesi Şiirin Özellikleri

• Destan Dönemi Türk edebiyatı, MÖ 4000'li yıllardan başlayarak Türklerin İslamiyet’i kabul ettiği 11. yüzyıl ortalarına kadar sürer.

• Göktürklere ait yazılı anıtların ortaya konduğu MS 8. yüzyıla kadar olan bölümü Sözlü, 8.yüzyıl ile Türklerin kitleler halinde İslamiyet’e geçtiği 11.yüzyıla kadar olan bölümü ise Yazılı Dönem olarak adlandırılır.

• Sözlü Edebiyat: Bütün ulusların edebiyatında olduğu gibi Türklerin edebiyatında da sözlü edebiyatın doğuşu dinsel temellere dayanır. Sözlü edebiyat ürünleri, daha yazının bulunmadığı dönemlerde, dinsel törenlerde üretilmeye başlanmış, kuşaktan kuşağa aktarılarak yaşatılmıştır.

İslamiyet Öncesi Şiirin Özellikleri

• Bu dönemde Türk boylarında “şaman, ozan, baksı, kam, oyun” gibi isimlerle anılan bir sanatçı tipi vardır ki bunlar, sadece sanatçı kimliği olan kişiler değildir, bu kimseler aynı zamanda “müzisyenlik, bilim adamlığı, din adamlığı, hekimlik, kâhinlik” vb. gibi pek çok özelliğe sahiptirler.

• Bu kişiler “sığır, şölen, yuğ” adı verilen törenleri idare etmişler, törenlerin niteliğine göre sagu ve koşuk adı verilen şiirler söylemişlerdir.

• Destan da anlatan bu kişilere “ırcı”, “yıra”, “destancı” adı da verilmiştir.

• Türkler bu dönemde henüz yazıyı kullanmadıkları için sadece şiirle ilgili ürünler vermiştir. Destanlar bu dönemin en önemli ürünleridir. Destanlar dahi şiir şeklinde söylenmiştir.

Multiple Choice

Eski Türklerde ----, ----, ----, ----, adı verilen ve şiirleri

topluluk önünde okuyan şairler; raks ve müzik ustalıkları

yanında doktorluk görevini de üstlenmişlerdir.

Törenlerde raks ederken sazlarıyla destan parçaları,

sav, sagu, koşuk okuyarak kötü ruhları büyüleriyle engellemeye

çalışmış, hastaları sağaltma (tedavi) görevi

de üstlenmişlerdir.

Bu parçada boş bırakılan yerlere aşağıdakilerden

hangisi getirilemez?

• baksı

• kam

• yır

• şaman

• ozan

İslamiyet Öncesi Şiirin Özellikleri

• Şiirdeki başlıca temalar kahramanlık, cesaret, binicilik, at sevgisi, askerlik, savaş, aşk ve tabiattır. Bunda atlı-göçebe kültürünün; buna bağlı olarak Türklerin avcı ve savaşçı olmalarının etkisi büyüktür. Şiirlerde konu bütünlüğü vardır.

• Yine bu dönemde şiirler akılda kalması kolay olsun diye heceyle, genellikle de 7’li hece ölçüsüyle söylenmiş; dörtlük nazım birimi (genellikle aaab / cccb / dddb … uyak şemasıyla) ve yarım kafiye kullanılmıştır.

• Şiirlerde kullanılan dil yalın ve açıktır; yabancı sözcükler yok denecek kadar azdır.

Multiple Choice

İslamiyet öncesi Sözlü Edebiyat Dönemi’yle ilgili

olarak aşağıdakilerden hangisi söylenemez?

• Şiirlerde konu birliği ve bütünlüğü yoktur.

• Koşuk, sagu ve destan nazım biçimleri kullanılmıştır.

• Yabancı etkilerden uzak, ulusal bir nitelik taşır.

• Şiirler, hece ölçüsüyle ve dörtlükler halinde söylenmiştir.

• Konuşma diliyle, duru bir Türkçeyle söylenmiş ürünlerden

  oluşur.

Multiple Choice

İslamiyet öncesi Türk edebiyatıyla ilgili olarak aşağıdaki

yargılardan hangisi yanlıştır?

• Şiirlerde, Türklerin dünya görüşleri, yaşantıları, duyguları,

  düşünceleri doğal bir dille ortaya konmuştur.

• Ürünler, kuşaktan kuşağa sözlü olarak aktarılıp

  yaşatılmıştır.

• Sözlü edebiyat ürünleri düzyazı biçiminde kaleme alınmıştır.

• Edebî ürünler, kopuz adı verilen saz eşliğinde söylenmiş,

  edebiyat ve müzik iç içe geçmiştir.

• Av, eğlence ve yas törenleri edebî ürünlerin sergilendiği

  toplumsal etkinlik alanları olmuştur.

SÖZLÜ EDEBİYAT TÜRLERİ

• a. Koşuk

• b. Sagu

• c. Sav

• d. Destan

Multiple Choice

Aşağıdakilerin hangisinde İslamiyet öncesi Türk

edebiyatının sözlü dönemine ait edebî ürünler bir

arada verilmiştir?

• Koşuk - yuğ - mani - sav

• Destan - türkü - sagu - ağıt

• Yuğ - sagu - şarkı - destan

• Sav - destan - koşuk - sagu

• Koşuk - sagu - sav - ağıt

Koşuk

• Sığır ve şölen adı verilen törenlerde şamanlar tarafından kopuz eşliğinde söylenen lirik şiirlerdir. Halk şiirindeki "koşma" "koşuk"un devamıdır.

• Çoğunlukla aşk, doğa ve yiğitlik konularını işleyen koşuklarda yabancı etkilerden uzak, yalın bir dil kullanılmıştır.

• Halk şiirindeki manilere ve koşmalara kaynaklık eden koşuklar dörtlüklerden oluşur. Bu bentlerin kafiye şeması da genellikle aaab / cccb / dddb (düz)

  … biçimindedir.

• Koşuklarda genellikle yarım kafiye kullanılmıştır.

• Sığır; Türkler arasında totem devrinden beri yaşayan bir törendir.

• Şölen; Türkler dinî olmayan yeme içme, toplantı ve eğlencelerine “toy”, bunların dinî olanlarına “şölen” diyorlardı.

• İlk koşuk örneklerini Kaşgarlı Mahmut’un Divânû Lugati’t-Türk adlı eserinde görmekteyiz.

Multiple Choice

---- ve ---- törenlerinde söylenen aşk, kahramanlık, doğa

sevgisi temalı şiirlere genel olarak ---- denmiştir. Daha

çok lirik, pastoral ve epik özellikler taşıyan bu şiirler belli

bir ezgiyle söylenmiş, bu ezginin oluşması için kopuzdan

da yararlanılmıştır. Şiirler daha çok törenlerde söylendiği

için şiir söyleme eylemine bugün için dans olarak

adlandırılabilecek ritmik ögeler de katılmıştır.

Bu parçada boş bırakılan yerlere aşağıdakilerin

hangisinde verilenler sırasıyla getirilmelidir?

• oyun - şölen - destan

• toy - sığır - yuğ

• sığır - şölen - koşuk

• av - sığır - koşma

• şölen - sığır - yuğ

Multiple Choice

Türklerde İslamiyet öncesi belli dönemlerde, ---- adı

verilen av törenlerinde, ziyafetler ve yengi ile biten savaşlar

sonunda, tüm boyların erkekleri bir araya gelerek

eğlenirdi. Bu eğlencelerde söylenen çoklukla aşk, doğa

ve yiğitlik konularını işleyen şiirlere ---- adı verilir. Bu şiirler

halk edebiyatındaki karşılığı ----. Bu nazım biçiminin ilk

örneklerine ---- adlı eserde rastlamaktayız.

Bu parçada boş bırakılan yerlere sırasıyla aşağıdakilerin

hangisinde verilenler getirilmelidir?

• şölen - koşma - koşuktur - Divanü Lugati't-Türk

• sığır - koşuk - koşmadır - Divanü Lugati't-Türk

• sürek - koşuk - koçaklamadır - Orhun Yazıtları

• yuğ - sagu - koşmadır - Divan-ı Hikmet

• toy - koşuk - koşmadır - Orhun Yazıtları

Sagu

• Eski Türklerde savaşçılığıyla öne çıkan ideal insan tipine "alp" denir. Sevilen, sayılan bir ALP'in ölümünden sonra düzenlenen cenaze törenine "yuğ”; bu törenlerde söylenen şiirlere de "sagu" adı verilir.

• Ozanlar tarafından kopuz eşliğinde söylenen bu şiirlerde, ölen kişinin kahramanlığı, yaptığı işler anlatılır; ölümünden doğan acı dile getirilir. Ayrıca bu şiirlerde tabiat betimlemelerine de yer verilir.

• Sagular, biçimsel özellikleri (ölçüsü, kafiyesi, kafiye şeması, nazım birimi) bakımından koşukla benzerlik gösterir.

• Not: Sagu, İslamiyet’ten sonra, divan şiirinde “mersiye”, halk şiirinde “ağıt” adını alır.

Multiple Choice

İslamiyet öncesi göçebe Türk topluluklarının destanlarında

ideal insan tipi, savaşçılığıyla öne çıkan ---- tipidir.

Kahramanlığıyla öne çıkan bu kişilerin ölümü halkta

büyük bir hüzün doğurur ve o kişinin ruhunu yüceltmek

amacıyla bazen günlerce süren ---- töreni düzenlenirdi.

Bu toplulukta dinî törenleri yöneten ve sagu okuyan

kişiye ---- adı verilirdi.

Bu parçada boş bırakılan yerlere sırasıyla aşağıdakilerin

hangisinde verilenler getirilmelidir?

• gazi - sığır - şaman

• alp - yuğ - kam

• alp - sagu - ağıtçı

• tigin - ağıt - ozan

• kağan - ağıt - baksı

Multiple Choice

Aşağıdakilerden hangisinde sagu nazım biçimiyle

ilgili bir bilgi yanlışı vardır?

• Ölen kişinin yiğitliği ve onun ölümünden duyulan

  acı dile getirilir.

• Yuğ adı verilen yas törenlerinde söylenen şiirlerdir.

• Dörtlük sayısı ve uyak dizilişi bakımından koşuğa

  benzer.

• Halk edebiyatındaki ağıt türünün devamı niteliğindedir.

• Alp Er Tunga için söylenen sagu, bu türün örneklerinden

  biridir.

Sav

• Sav, İslamiyet öncesi Türk edebiyatında atasözünün karşılığıdır. Bunlar bir düşünceyi, bir deneyimi, bir öğüdü, en az sözcükle kısaca anlatan kalıplardır.

• Savlar, biçim olarak bir düzyazı cümlesi veya bir şiir dizesi gibi olabilir.

• İslamiyet öncesi Türk edebiyatına ait savların kimileri küçük ses değişiklikleriyle, Türkçede bugün de yaşamaktadır.

• Aç ne yimes, tok ne times.

• Tag taga kavuşmas, kiş kişike kavuşur.

• Tay atatsa at tınur 

  Oğul eredse ata tınur

Multiple Select

Dörtlük nazım birimi ve hece ölçüsüyle söylenir.

• Koşuk

• Sagu

• Sav

Multiple Select

Düzyazı biçiminde olmakla birlikte, şiir biçiminde söylenen örnekleri de vardır.

• Koşuk

• Sagu

• Sav

Multiple Select

Yabancı sözcük yok denecek kadar az olan duru bir Türkçeyle söylenmiştir.

• Koşuk

• Sagu

• Sav

Multiple Select

İslamiyet öncesi nazım biçimlerindendir.

• Koşuk

• Sagu

• Sav

Multiple Select

Türk toplumunun dünyaya bakışını, geleneklerini, varlık anlayışlarını ortaya koyan özlü sözlerdir.

• Koşuk

• Sagu

• Sav

Multiple Select

Anonim olup kim tarafından söylendiği belli değildir.

• Koşuk

• Sagu

• Sav

Multiple Select

“Yuğ” denilen ölüm törenlerinde söylenir.

• Koşuk

• Sagu

• Sav

Multiple Choice

• A

• B

• C

• D

• E

Multiple Choice

• A

• B

• C

• D

• E

Multiple Choice

• A

• B

• C

• D

• E