8.SINIF EYLEMSİ-CÜMLE ÖGELERİ TEKRAR ÇALIŞMASI

8.SINIF GENEL TEKRAR ÇALIŞMASI

EYLEMSİ (FİİLİMSİ)

Eylem özelliğini yitirmemekle beraber kip ve kişi ile çekime giremeyen; cümlede bazen ad bazen sıfat bazen de zarf göreviyle kullanılan, temel cümle içinde yan cümle kurma özelliği gösteren sözcüklere eylemsi denir.

EYLEMSİNİN ÖZELLİKLERİ

• Eylemden türemiş olması

• Eylem anlamını bütünüyle yitirmemesi

• Cümlede ad, sıfat ve zarf göreviyle kullanılması

• Olumsuzunun yapılabilmesi

• Yan cümlecik oluşturması

• Sinemaya gitmek istiyorum.

         yan cümle      temel cümle

    Dövüşen çocukları zor ayırdık.

         yan cümle         temel cümle

EYLEMSİ TÜRLERİ

• AD EYLEM (İSİM FİİL/MASTAR)

• ÖN AD EYLEM (SIFAT FİİL/ORTAÇ)

• BELİRTEÇ EYLEM (ZARF FİİL/ULAÇ)

AD EYLEM

Eylem kök ya da gövdelerine “-mek, -mak, -me, -ma, -ış, -iş, -uş, -üş” eklerinin getirilmesiyle yapılır.

Ahmet’in şiir okuyuşu çok güzeldi.

Size gelmeyi ben de çok istiyorum.

Geminin batışını izledim.

UYARI

Her “-mek,-mak,-me,-ma,-iş,-üş,-ış,-uş”ekini alan sözcüğü ad-eylem sayamayız. Ad-eylem sayılabilmesi için eylemliğini sürdürüyor olması gerekir:

Kapının girişi çok kirliydi.

Açıkta satılan dondurma zararlıdır.

Babil’in asma bahçeleri ünlüdür.

SIFAT EYLEM

Eylem kök ya da gövdelerine “-an, -ası, -mez, -ar, -dik, -ecek, -miş” eklerinin getirilmesiyle yapılır.

Biraz önce gelen çocuk kimdi.

Yıkılası dünyada çok dert çekti.

Burası çıkmaz sokağa benziyor.

Koşar adımlarla yanıma geldi.

Size biraz bilinmedik fıkralar anlatayım.

Akacak kan damarda durmazmış.

Çürümüş dişlerini bir bir çektirdi.

UYARI

* Kimi zaman sıfat-eylemler çekimli eylemlerle karışabilir:

Başına görünmez kaza gelmiş. (sıfat-eylem)    

Buradan bizim ev görünmez. (eylem)

* Sıfat-eylemler bir addan önce değil de yalnız kullanılırsa adlaşmış sıfat-eylem adını alır ve ad gibi kullanılır:

•Bayrama katılan öğrencilere izin verildi. (sıfat-eylem)  

•Bayrama katılanlara izin verildi. (ad)       

•Otobüse yeni binen çok konuşuyordu. (ad)

•Ne gelenim var ne gidenim. (ad)

•Seni arayan babanmış. (ad) 

ZARF EYLEM

Eylem kök ya da gövdelerine “-ip, -erek, -ken,   -meksizin, -meden (önce), -inceye (kadar), -diği (için), -eceği (gibi)” eklerinin getirilmesiyle yapılır. Zarflar gibi zaman, durum anlamı taşırlar.

Ali eve gelip çıktı.

Dün teyzeme yürüyerek gittim.

Pazara giderken arkadaşımı gördüm.

Karşılık beklemeksizin iyilik yapıyoruz.

Arkadaşın gelinceye kadar çalış. 

Fill in the Blank

"Çocuk koşarak dışarı çıktı." cümlesindeki eylemsinin türünü yazınız. (ad, sıfat veya zarf)

Fill in the Blank

"Şiir okumak kolay değildir." cümlesindeki eylemsinin türünü yazınız. (ad, sıfat veya zarf)

Fill in the Blank

"Konuşanları uyarmalıydı." cümlesindeki eylemsinin türünü yazınız. (ad, sıfat veya zarf)

Multiple Choice

Aşağıdaki dizelerin hangisinde altı çizili eylemsi diğerlerinden farklı türde bir eylemsidir?

• Bilinmedik tarihlerde doğduğuna inanırdı.

• Ağlayınca zamanın çabuk geçeceğini sanırdı.

• Kışlık giysilere sinmiş naftalin kokusu çıktı.

• Sanki hiç görmemişti, şaşılacak şey sanmıştı.

Multiple Choice

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde sıfat-fiil özne görevinde kullanılmıştır?

• Hatırımızı soranlara da selâm olsun.

• Bugün gelenleri daha önce hiç görmemiştim.

• Güç durumda kalanlara yardım ederdi.

• Fukaraya yardım eden, fakir olmaz.

Multiple Choice

Aşağıdaki dizelerin hangisinde altı çizili sözcük eylemsi değildir?

• Ben can çekişen bir balık gibi kokarım

• Yanımda açan suyun ölümsüz gelgitisin sen

• Yükselen anıt kemeri gibiydim iki yanında

• Yaktık geleceğimizi göçmen kuşların gözlerinde

Multiple Choice

Eylemle bütünleşmeyen bir düşünce anlayışına da sıcak bakmaz yazar. Yalnız düşünmek yeterli değildir, düşünce dillendirilmek iste. Bunu da özenle belirtmek gerekir.

Altı çizili eylemsilerden hangisi bir sıfat tamlamasında yer almaktadır?

• bütünleşmeyen

• anlayışına

• dillendirilmek

• düşünmek

CÜMLENİN ÖGELERİ

• YÜKLEM

• ÖZNE

• NESNE

• BELİRTEÇ TÜMLECİ (ZARF TÜMLECİ/ZARF TAMLAYICISI)

• DOLAYLI TÜMLEÇ (YER TAMLAYICISI

YÜKLEM

Yüklem cümledeki anlamın temelini oluşturur. “Çekimli bir fiil” ya da “ek fiil almış isim soylu bir sözcük”tür.

Yüklem, aşağıdaki örneklerde olduğu gibi cümlenin sonunda da bulunabilir; ortasında da başında da:

Bir kez bile tutamadım ellerini.

Bendedir öksüzlerin çektiği çile.

Yanıtladım bütün soruları.

Yüklem her türlü sözcükten oluşabilir:

Sağdaki kitap Akın’ınmış. (isim)

Kırmızı araba çok güzeldi.(sıfat)

Beni suçlayan sensin. (zamir)

Sahil havası tam bana göre. (edatlı)

Yazarın hiç kullanmadığı kelime ve’ymiş. (bağlaç)

İki lafının biri ah’tır. (ünlem)

Yüklem birden çok sözcükten de oluşabilir:

Bu işle başa çıkamam. (deyim, bileşik fiil)

Sonunda sınıfta göze girmişti. (deyim, bileşik fiil)

Yere düşen şey kapının anahtarıymış. (ad tamlaması)

Bu soru senin için. (edatlı)

Dışarıdaki güzel bir arabaydı. (sıfat tamlaması)

Not: Söz öbekleri asla parçalanmaz.

ÖZNE

Cümlede yüklemin bildirdiği işi yapan veya bir oluşun içinde bulunan varlığa özne denir. Yükleme sorulan “ne, kim” sorularının cevabıdır.

Öğretmenim buraya geldi. (Gelen kim?)

Babam bizi çok sever. (Seven kim?)

Bu disket bozuk. (Bozuk olan ne?)

Çayın rengi koyu. (Koyu olan ne?)

Gerçek özne açık veya gizli durumda bulunabilir:

Eylemi yapan, cümlede açık olarak belirtilmişse, sözcük olarak da yer almışsa bu tür öznelere açık özne denir.

Araba bir anda sağdaki sokağa daldı.

Ben seninle gelmeyeceğim.

Masanın üstünde duruyordu kitaplar.

•Cümlede özne söylenmemiş fakat yüklemin kişisi yüklemin çekiminden çıkarılabiliyorsa bu durumda cümlede gizli özne vardır.

Akşama doğru beni aradı. (Arayan kim?- o)

Hızla aşağı düştü. (Düşen ne?- o)

Her cümlede özne olmak zorunda değil. Aşağıdaki cümlelerin öznesi yoktur.

Bu vakitte yola çıkılmaz.

Kasabaya bu giysilerle gidilmez.

NESNE (DÜZ TÜMLEÇ)

Nesne, öznenin yaptığı işten etkilenen ögedir. Özneyi bulduktan sonra yükleme sorulan “ne, neyi, kimi” sorularının cevabıdır.

Annesi çantasını hazırladı.

Müdür Bey konuşmasını bitirdi.

Saati kendisi tamir etmiş.

Belirtili - belirtisiz nesne

Nesne ismin i halindeyse (belirtme hali) belirtilidir. Yalın haldeyse belirtisizdir.

Çiçek getirdi. (belirtisiz)

Çiçekleri getirdi. (belirtili)

Hediye aldı. (belirtisiz)

Hediyeyi aldı. (belirtili)

Son yazdığı şiirini beğenmedim. (belirtili)

Yer Tamlayıcısı (Dolaylı Tümleç)

Dolaylı tümleç, yükleme sorulan “–e, -de, -den” hal ekli soruların cevabıdır. (Nereye, nerede, nereden, kime, kimde, kimden, neye, neyden...) Bu tümleç yer bildirir, sebep bildirmez.

Paketi bana verdi.

Çocuğu evde bıraktık.

İzmir’den ayrılacağız.

Belirteç Tümleci (Zarf Tümleci/Tamlayıcısı)

Zarf tümleci, yüklemin anlamını “zaman, durum, miktar, yön, sebep, şart vb.” bakımlardan tamamlayan ögelerdir.

Yorulduğumdan gelemedim.

Yazıyı güzel yazdı.

Şiirini hızlı okudu.

Yaşlılıktan yürüyemiyor.

Elbet, severim.

Bunları şüphesiz gördüm.

Başım yine çok ağrıyor.

Teker teker gelin.

Onu öğleyin gördüm.

ARA SÖZ-AÇIKLAYICI SÖZ-ARA CÜMLE

Yardımcı ve açıklayıcı bir öge olarak cümlenin içine giren ve çıkarılması cümlenin anlamında eksiklik ya da bozulma meydana getirmeyen sözlere ara söz denir. Ara söz bir sözcük, sözcük grubu veya cümle hâlinde olabilir.

Bu konuda kararlı olduktan sonra –geç karar vermiş olsan da- başarıya ulaşırsın.

Dün Ali amcalara, eski komşumuza, gittik.

Ara söz, iki virgül ya da iki kısa çizgi arasında verilir. “ki” ile de bağlanabilir.

Başımın ağrısı yazları –sıcaklardan olmalı- daha da artar.

Arka sıradakilerden biri, gözlüklü olanı, bir soru sordu.

Kalıcı konutları bu yıl sonuna kadar –geçen seneki lâf- yetiştireceklermiş.

Çıkmamız gereken uygar milletler seviyesini –ki bu seviyeye hâlâ çok uzağız- Mustafa Kemal hedef olarak göstermişti bize.

Cümlede herhangi bir ögenin açıklayıcısı ve açıkladığı öge ile aynı görevde olabilir.

Arka sıradakilerden biri, gözlüklü olanı, bir soru sordu. (Özneyi)

Dün Ali amcalara, eski komşumuza, gittik. (Dolaylı tümleci)

Doğup büyüdüğü yerleri, memleketini, çok özlemişti.  (Nesneyi)

Onu dün akşama doğru, saat beş gibi, Kızılay’da gördüm. (Zarf tümlecini)

Cümlenin herhangi bir ögesi olmaksızın da kullanılabilir:

Bu işi 2000 sununa kadar bitireceklerini –inanılacak gibi değil- söylüyorlar.

Bu adam, seni temin ederim, sahtekârın biridir.

Cihan yıkılsa, emin ol, bu cephe sarsılmaz.

CÜMLE VURGUSU

Yüklemi çekimli eylemden oluşan cümlelerde vurgu, yüklemden hemen önceki ögededir:

 Cem dün uçakla Paris’e gitti.

                                yer  yüklem

 Cem Paris’e uçakla dün gitti.                                                                           

                              zaman yüklem

 

Paris’e uçakla dün Cem gitti.   

                                kişi  yüklem  

Yüklemi çekimli eylemden oluşmayan cümlelerde vurgu yüklemin üzerindedir.

Dışarıdaki araba çok güzeldi.

                                  yüklem

Sesi çıkaranlar, yan sınıfın öğrencileriydi.

                                   yüklem

Soru edatı “mi” cümlede hangi ögeden sonra kullanılırsa o ögeyi vurgulamış ve o ögeyi buldurmaya yönelik kullanılmış olur. 

Bütün bunları sana Ayşe mi söyledi?

Ayşe, sana bütün bunları mı söyledi?

Ayşe, bütün bunları sana mı söyledi?

Ayşe, bütün bunları sana söyledi mi?

Cümle Dışı Unsurlar

•Cümlede cümle ögelerinin dışında da bazı unsurlar bulunabilir. Cümle ögelerine dâhil edilemeyen bu gibi parçalara cümle dışı unsur denir. Cümle dışı unsurlar çeşitlidir.

•Bağlaçlardan oluşabilir.

Seni severim; ama birlikte iş yapmayı istemem.

•Ünlemlerden oluşabilir:

Aman, bırak yakamı.                             

•Ünlem gruplarından oluşabilir:

Vah vah,        çok        yazık oldu!            

•Hitaplardan oluşabilir:

Cenazemiz yerde kalmasın dostlar!

Multiple Choice

O yoğun ve çalışkan yaşamın en umulmaz bir anında, beş kurşun, bu yaşama son verdi.

Bu cümlenin öznesi aşağıdakilerden hangisidir?

• O

• beş kurşun

• yoğun ve çalışkan

• bu yaşama

Multiple Choice

I. Arkamızda kalan acıların anılması da bir zevktir.

II. İçimiz kor gibi yanarken susmak, acıların en beteridir.

III. Acılar, aile bireylerini birbirlerine daha iyi bağlar.

IV. Adın ebedi olursa, kendin de ebedi olursun.

Numaralanmış cümlelerden hangi ikisi, özne ve yüklemden oluşmuş cümledir?

• I. ve II.

• II. ve III.

• III. ve IV.

• I. ve III.

Multiple Choice

Televizyonun, uzak ve yakın, dünyanın bütün olaylarını ve bütün insanlarını karşımıza getirişi; merak denilen o vazgeçilmez duyguyu bütün hücreleriyle doyurmaktadır.

Bu cümlede aşağıdaki ögelerden hangisine yer verilmemiştir?

• Özne

• Nesne

• Zarf tümleci

• Dolaylı tümleç

Multiple Choice

Aşağıdakilerden hangisi iki ögeli bir cümledir?

• Güneş pencereden içeri vuruyordu.

• Sonra lambayı her zamanki yerine astı.

• Lambanın şişesini silip parlattı kadın.

• Beklenen bir saat vardı.

Multiple Choice

Kapının önüne çıktığı zaman sokağı adeta çok uzun bir ayrılıştan sonra görüyormuş gibi seyretti.

Bu cümlenin ögeleri ve öge dizilişi aşağıdakilerden hangisinde verilmiştir?

• Nesne – Zarf tümleci – Özne – Yüklem

• Özne – Nesne – Zarf tümleci – Yüklem

• Zarf tümleci – Nesne – Zarf tümleci – Yüklem

• Zarf tümleci – Özne -Nesne – Yüklem