10.SINIF HALK ŞİİRİ

Halk Şiiri​

​10.Sınıf
Türk Dili ve Edebiyatı

HALK EDEBİYATI

• Halk edebiyatı, İslamiyet'in kabulünden sonra gelişim gösteren ve daha çok halk arasında yetişmiş sanatçıların oluşturmuş olduğu bir gelenektir.

• Günümüze kadar gelen " HALK ŞİİRİ " geleneğinin temeli, İslamiyet öncesi Türk edebiyatına dayanmaktadır.

• Halk Şiiri ürünlerinin çoğu sözlüdür.

• Şairler şiirlerini irticalen söylemiştir.

• Hece ölçüsünün daha çok 7'li, 8'li ve 11'li kalıpları tercih edilmiştir.

• Şiirler, “âşık” ya da “saz şairi” adı verilen ozanlarca saz eşliğinde söylenir.

• Aşk, ayrılık, ölüm, savaş, doğa vb. konular işlenir.

• Halka hitap edilmiştir.

• Sözlü olarak gelişmiştir.

• Müzik eşliğinde dile gelmiştir.

• Temel nazım birimi, dörtlüktür.

• Temel ölçü, hece ölçüsüdür.

• Dil, halkın konuştuğu günlük konuşma dilidir.

• Halk şairlerinin şiirlerinin toplandığı defterlere “cönk” adı verilir.

HALK EDEBİYATI GENEL ÖZELLİKLERİ

Halk Edebiyatı Şiiri üçe ayrılır:

A. ANONİM HALK ŞİİRİ

​C. DİNİ - TASAVVUFİ HALK ŞİİRİ

​B. AŞIK TARZI HALK ŞİİRİ

HALK ŞİİRİ NAZIM BİÇİMLERİ

B. AŞIK TARZI HALK ŞİİRİ


KOŞMA
SEMAİ
VARSAĞI
DESTAN

C. DİNİ - TASAVVUFİ
HALK ŞİİRİ

İLAHİ
NEFES
ŞATHİYE
DEVRİYE
NUTUK










İ

A. ANONİM HALK ŞİİRİ


MANİ
NİNNİ
TÜRKÜ
AĞIT

DİNİ - TASAVVUFİ HALK EDEBİYATI

• Tasavvuf felsefesinin temelinde " VAHDET - İ VUCÜT " yatmaktadır.

• Bu edebiyat çevresinde verilen eserlerde daha çok dini ve tasavvufi konular işlenmiştir. Bu yüzden şiir geleneğinden önce dini düşüncenin, tasavvufun yayılması olduğu için sanat ikinci planda kalmıştır.

• Dinî-tasavvufi halk şiiri İslamiyet’in ve tasavvufun etkisiyle oluşmuştur. 

• Kurucusu 12. yüzyılda Doğu Türkistan’da yetişen Hoca Ahmet Yesevi’dir. Anadoluda bu geleneğin yaygınlaşmasını sağlayan " Yunus Emre " , " Hacı Bektaşi Veli " gibi önemli isimler katkı sağlamıştır.

Dini - Tasavvufi Halk Edebiyatı

Dini - Tasavvufi Halk Edebiyatı

• Halka hitap edildiği için dili sadedir.

• Şiirler belirli bir ezgiye göre söylenmiştir.

• Tarikatlar çevresinde gelişmiştir.

• Şiirlerde genellikle " İlahi Aşk " işlenir.

• Şiirler ağırlıklı olarak hece ölçüsüyle yazılmıştır.

• Ama az da olsa Aruz ölçüsüyle yazılan şiirlerde vardır.

• ​Allah'ı övmek,yalvarmak ve Allah'a olan aşkı dile getirilmek için yazılır.

• Kendisine özel ezgisi olan ilahiler,dörtlük ve hece ölçüsü şeklindedir.

​ İLAHİ

• İlahiler tarikatlara göre farklı bir şekilde isimlendirilmiştir. Yeseviler "Hikmet", Bektaşiler "Nefes", Mevleviler "Ayin" ismini kullanmışlardır.

• Bu şiir türünde amaç Allah sevgisi olduğu için, dil samimi ve akıcı bir şekilde kullanılmıştır.

• Kafiye şeması: aaab, cccb, dddb veya abab, cccb, dddb'dir.

• Kelime anlamı olarak "Allah'a özgü, Allah'a ait" manalarına gelen ve "Dini-Tasavvufi Halk Şiiri"nin önemli bir nazım türü olarak Anadolu'da çok sevilen bir şiir türüdür.

• Türk edebiyatında bu nazım şeklinin ilk örneklerini 12. yüzyılda olan Ahmet Yesevi vermiştir. İlahilerin en güzel örneklerini Anadolu'da 13. yüzyılda olan Yunus Emre vermiştir

İLAHİ ÖZELLİKLERİ

Tenim ortaya açıla Yakasız gömlek biçile, Bizi bir arı vech ile Yuyanlara selam olsun.


Azrail alır canımız, Kurur damarda kanımız, Yayılacak kefenimiz, Saranlara selam olsun.

Biz dünyadan gider olduk,
Kalanlara selam olsun,
Bizim için hayır dua
Kılanlara selam olsun.

Ecel büke belimizi,
Söyletmeye dilimizi,
Hasta iken halimizi
Soranlara selam olsun.

İLAHİ ÖRNEĞİ

• ​İlahilerin, Bektaşi tarikatında söylenen karşılığı ise nefestir.

• Nefeslerde genellikle " Vahdet - i Vucüt " anlayışı işlenir.

​NEFES

• Nefeslerde gösterişsiz, alçak gönüllü ve alaycı bir üslup dikkati çekmektedir.

• Genellikle hece ölçüsünün 7, 8, 11'Ii kalıplarıyla yazılır.

• Kaygusuz Abdal ve Pir Sultan Abdal bu şiir türünün en güzel örneklerini vermiştir.

• İlahiye benzer özellikler gösterir.

• Bektaşi tarikatlarında vahdet-i vücud, tarikat ilkeleri ve Allah'a olan aşk olmak üzere tasavvufi konularda saz eşliİğinde söylenen şiirlere nefes denir.

• Nefesler, ilahilerin Bektaşi tarikatlarındaki karşılığı olarak kabul edilir.

NEFES ÖZELLİKLERİ

Beylerimiz elvan gülün üstüne 
Ağlar gelir şahım Abdal Musa'ya 
Urum abdalları postun eynine 
Bağlar gelir şahım Abdal Musa'ya 

Urum abdalları gelir dost deyi 
Eğnimize aba hırka post deyi 
Hastaları gelir derman isteyi 
Sağlar gelir şahım Abdal Musa'ya 

NEFES ÖRNEĞİ

• ​İnsanoğlunun varoluşunu devir kuramına göre işleyen şiirlerdir.

  
  

• Devir kuramına göre : Allahtan gelen insan tekrardan Allah'a dönmektedir.

​DEVRİYE

• ​Tasavvuftan,dinden alay edermiş gibi görünen şiirlerdir.

• Şiirler incelendiğinden bunun bu şekilde olmadığı görülür.

​ŞATHİYE

• Tarikat pirlerinin tarikatlarına gelenlerin,tarikat kurallarını ve felsefesini anlattığı şiirlerdir.

​NUTUK

ANONİM
HALK
EDEBİYATI

• Kim tarafından söylendiği zamanla unutulup, "Anonim " haline gelmiş şiirlerdir.

• Ürünler yayıldığı bölgenin dil özelliklerini taşımaktadır.

• Halkın yaşamından bize aktarılan, sözlü bir gelenek içerisinde oluşturulan, zamanla kim tarafından oluşturulduğu unutulan, halkın ortak malı haline gelen şiiirlerdir.

ANONİM HALK ŞİİRİ

• Manide ilk iki dize, konusuyla alakası olmayan " Doldurma " dizelerdir. Manici asıl söylemek istediğini son iki dizede söyler.Genellikle tek dörtlükten oluşur.

• Kendine özgü ezgisi vardır.

• Bu şiirleri okuyanlara: " Manici ya da Mani Yakıcı " adı verilir.

• Genellikle tek dörtlük halinde söylenen,kendine özgü, " aaxa " şeklinde kafiye şeması bulunan ; aşk ,özlem ve ayrılık başta olmak üzere genelde her türlü konuda yazılabilen nazım şekline denir.

• Divan edebiyatında şarkının,halk edebiyatındaki karşılığıdır.

MANİ

MANİ

Kesik (Cinaslı) Mani

Yaygın olarak dört mısradan oluşan, ilk dizesi yedi heceden daha az ve cinaslı kafiyelerin kullanıldığı manilere "cinaslı mani" veya "kesik mani" adı verilmektedir.

Yara sızlar
Ok değmiş yara sızlar
Yaralının halinden
Ne bilsin yarasızlar

​Düz (Tam) Mani
Bu nazım şeklinde akla gelen ilk çeşit düz manidir.

Dört dizeden oluşur ve kafiye şeması klasik olarak "aaxa" şeklindedir.

Ay doğar ayazlanır
Gün doğar beyazlanır
Mahmur gözlü sevdiğim
Uyanmaya nazlanır

​Yedekli (Artık) Mani

Dört veya beşten fazla dizeyle kurulan manilere "yedekli mani" veya "artık mani" denir.

Ağlarım çağlar gibi
Derdim var dağlar gibi
Ciğerden yareliyim
Gülerim sağlar gibi
Her gelen bir gül ister
Sahipsiz bağlar gibi.

Karşılıklı Deyiş Mani

Karşılıklı olarak söylenenmanilerdir.

Bu manilerde soru -cevap şeklinde atışma havası vardır.

Oğlan heyben var mıdır ?
İçi dolu nar mıdır ?
On yüz altın isterler
Hiç hanerin var mı ?

• Türkülerde daha çok 7'li, 8'li, 11'li hece ölçüsü bulunur.

• Kavuştak her dörtlük sonunda tekrar eder.

• Her konudan türkü yazılabilir: aşk,ayrılık,ölüm,tabiat...
  

• " aaba, cccb, dddb ya da aaabb, cccbb, dddbb " şeklinde kafiyelenir.

• Bir müzik eşliğinde söylenen anonim halk edebiyatının nazım biçimidir.

• Türküler iki bölümden oluşmaktadır.

  Asıl sözlerin bulunduğu yer " Bend " bölümüdür.

• Bendleri birbirine bağlayan ise " Kavuştak " olarak adlandırılan nakarat bölümüdür.

TÜRKÜ

TÜRKÜ ÇEŞİTLERİ

EZGİLERİNE GÖRE TÜRKÜLER ​

Ezgilrine göre türküler,kırık havalar ve uzun havalar olmak üzere iki başlıkta incelenir.

KONULARINA GÖRE TÜRKÜLER

Konularına göre türküler oldukça çeşitlidir;ninni,çocuk türküleri,aşk türküleri...

YAPILARINA GÖRE TÜRKÜLER

Dörtlüklerle oluşan türküler, üç dizeden oluşan türküler...

TÜRKÜ ÖRNEĞİ

Kesik çayır biçilir mi?
Sular soğuk içilir mi?
Bana yardan geçti derler
Seven yardan geçilir mi?

Aman desinler desinler şeker yesinler
Şu oğlan şu kıza yanmış desinler...

• ​Ölen kişilerin ardından duyulan acıyı, üzüntüyü dile getirmek için söylenen şiirlerdir.

• Deprem, yangın, sel gibi doğal afetlerle ilgili de ağıtlar yakılmıştır. Ağıt söyleme işine; Ağıt yakma, ağıt söyleyenlere ise; Ağıtçı denmektedir.

​AĞIT

• Ağıtlar yarı anonim folklor ürünleri arasında da sayılabilir.

• Türkçede 7, 8 ve 10 heceli ağıtlar yaygındır. En çok rastlanılanı 8 hecelilerdir.

• Ağıtın, İslamiyet öncesi Türk edebiyatında karşılığı “sagu”, divan edebiyatında karşılığı ise “mersiye’dir.

• Ağıtlar, başından acı bir olay geçen ya da ölen kişinin iyiliklerinden, yiğitçe davranışlarından ve yaşamındaki önemli olaylardan söz eder.

• Anadolu’nun hemen her yerinde söylenir.

• Kimi şairler koşma nazım biçimiyle ağıtlar da söylemiştir.

AĞIT ÖZELLİKLERİ

AĞIT ÖRNEĞİ

Çeyizim sandıkta basılı kaldı

Kınalar ellerde yakılı kaldı

Bayrağım ağaçta asılı kaldı

Düğünüm mahşere kaldı neyleyim?

 

Babam resmimi de duvara assın

Yavrum dedikçe de resmime baksın

Ilıdı suyum da getirin tasın

Düğünüm mahşere kaldı neyleyim?

• ​Çocuğun uyumasının sağlanması ya da ağlamasının durması için, sade bir dille göre ezgili olarak söylenen ezgili şiirlerdir.

​NİNNİ

• Ninniler genellikle mani türünde bir dörtlükten meydana gelen bir çeşit türküdür.

• Ninni, Divanü Lügati’t Türk‘de “balubalu” diye adlandırılır. Öteki Türk boylarında değişik isimler verilmiştir.

• Söyleyeni belli olmayan bu ürünler dörtlüklerden ve nakarat bölümlerinden oluşur.

• Özel bir beste ile söylenir. Bu sözler annenin o andaki ruh durumunu yansıtır.

NİNNİ ÖZELLİKLERİ

​AŞIK
TARZI
HALK ŞİİRİ

• Tam olarak 16.yüzyılda şekillenmeye başlamıştır.

• Aşıkların yetişmesi usta - çırak ilişkisi şeklinde oluşmuştur.Belli bir aşamadan geçtikten sonra usta olunmaktadır.

• Aşıklar şiirlerini " Cönk " adını verdikleri defterlerde toplamaktadırlar.

• Aşık adı verilen saz şairlerinin İslamiyet'in kabulünden önceki şiir geleneğinin bir devamı şeklinde oluşturdukları şiir anlayışına denir.

• İslamiyet öncesi " Ozan, baksı, kam, şaman "adıyla anılan şairler,bu edebiyat geleneğinde "Aşık " adını alırlar.

AŞIK TARZI HALK ŞİİRİ

• Aşık tarzı halk şiirlerinde şairler mahlaslar kullanmaktadır.

• Bu geleneğin şairleri: Kayıkçı Kul Mustafa, Aşık Ömer, Kuloğlu, Ruhsati, Bayburtlu Zihni, Dertli, Ercişli Emrah, Gevheri...

• Daha çok hecenin 8'li ve 11'li kalıpları aşık tarzı halk şiirinde kullanılmıştır.

• Nazım birimi dörtlüktür.

AŞIK TARZI HALK ŞİİRİ

AŞIK TARZI HALK ŞİİRİ NAZIM BİÇİMLERİ

​KOŞMA

Genellikle 3 - 5 dörtlük arasında ve hecenin 11'li kalıbıyla yazılmıştır.

Kafiye şeması;aaab,ccca,
ddda şeklindedir.

Konusuna göre:Güzelleme,koçaklama,taşlama ve ağıt

tır.

​VARSAĞI
Kafiye şeması ve dörtlük sayısı bakımından koşmaya benzer.

Hece ölçüsünün 8'li kalıbıyla yazılır.

Varsağıda, yiğitçe bir söyleyiş özelliği bulunur.
Şiire coşku katmak adına " bre, hey ! " gibi ünlemler yer alır.

​SEMAİ


Koşmadan sonra en yaygın gelenektir.

Semailerin kendine has ezgileri vardır.

Hece ölçüsünün 8'li kalıbıyla yazılır.

​DESTAN
Toplum hafızasında yer alan "kahramanlık, savaş, göç " gibi konuları işler.
Kafiye şeması koşmaya benzer.

Nazım birimi dörtlüktür ve yüzlerce dörtlükten oluşabilir.
Hecenin 11'li kalıbıyla yazılır.