มัทนะพาธา ม.๕

มัทนะพาธา ม.๕

บทวิเคราะห์

คุณค่าด้านเนื้อหา

๑. โครงเรื่อง เป็นบทละครพูดคำฉันท์ที่พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงคิดโครงเรื่องเอง ไม่ได้ตัดตอนมาจากวรรณคดีเรื่องใด แก่นสำคัญของเรื่องมีอยู่ ๒ ประการ คือ 

                       

๑) ทรงปราถนาจะกล่าวถึงตำนานดอกกุหลาบ ซึ่งเป็นดอกไม้ที่สวยงาม แต่ไม่เคยมีตำนานในเทพนิยาย จึงพระราชนิพนธ์ให้ดอกกุหลาบมีกำเนิดมาจากนางฟ้าที่ถูกสาปให้จุติลงมาเกิดเป็นดอกไม้ชื่อว่า "ดอกกุพฺชกะ" คือ "ดอกกุหลาบ" 

•   ๒) เพื่อแสดงความเจ็บปวดอันเกิดจากความรัก ทรงแสดงให่เห็นว่าความรักมีอนุภาพอย่างยิ่ง ผู้ใดมีความรักก็อาจเกิดความหลงขึ้นตามมาด้วย ทรงใช้ชื่อเรื่องว่า "มัทนะพาธา" อันเป็นชื่อของตัวละครเอกของเรื่อง ซึ่งมีความหมายว่า "ความเจ็บปวดหรือความเดือดร้อนอันเกิดจากความรัก" มีการผูกเรื่องให้มีความขัดแย้งซึ่งเป็นปมปัญหาของเรื่อง คือ 

๑) สุเทษณ์เทพบุตรหลงรักนางมัทนา แต่นางไม่รับรักตอบจึงสาปนางเป็นดอกกุพฺชกะ (กุหลาบ) 

 ๒) นางมัทนาพบรักกับท้าวชัยเสน แต่ก็ต้องพบกับอุปสรรคเพราะนางจันทีมเหสีของท้าวชัยเสนวางอุบายให้ท้าวชัยเสนเข้าใจนางมัทนาผิด สุดท้ายนางมัทนาได้มาขอความช่วยเหลือจากสุเทษณ์เทพบุตร และสุเทษณ์เทพบุตรขอความรักนาง อีกครั้งแต่นางปฏิเสธช่นเคย เรื่องจึงจบลงด้วยความสูญเสียและความเจ็บปวดด้วยกันทุกฝ่าย

  ๒. ตัวละคร 

๒.๑ สุเทษณ์ เป็นเทพบุตรที่หมกมุ่นในตัณหาราคะ เจ้าอารมณ์ เอาแต่ใจตนเอง และไม่คำนึงถึงความรู้สึกของผู้อื่น ดังตัวอย่างบทกวีต่อไปนี้

สุเทษณ์    :   เหวยจิตรเสน มึงบังอาจเล่น ล้อกูไฉน?

 จิตระเสน   :  เทวะ,  ข้าบาท จะบังอาจใจ ทำเช่นนั้นไซร้ได้บ่พึงมี.

สุเทษณ์    :    เช่นนั้นทำไม พวกมึงมาให้ พรกูบัดนี้,  ว่าประสงค์ใด ให้สมฤดี?  มึงรู้อยู่นี่?  ว่ากูเศร้าจิต เพราะไม่ได้สม จิตที่ใฝ่ชม,  อกกรมเนืองนิตย์.

จิตระเสน   :   ตูข้าภักดี ก็มีแต่คิด เพื่อให้ทรงฤทธิ์  โปรดทุกขณะ.

สุเทษณ์    :    กูไม่พอใจ ไล่คนธรรพ์ไป บัดนี้เทียวละ อย่ามัวรอลั้ง  

 ๒.๒ มัทนา  ซื่อสัตย์ นิสัยตรงไปตรงมา คิดอย่างไรก็พูดอย่างนั้น ไม่รักก็บอกตรงๆ ไม่พูดปดหลอกลวง ไม่มีเล่ห์เหลี่ยม พูดแต่ความจริง แต่ความจริงที่นางพูดทำให้นางต้องได้รับความลำบากทุกข์ระทมใจ ดังตัวอย่างเมื่อสุเทษณ์บอกรักนางและขอนางให้คำตอบ

คำตอบนางมัทนา

ฟังถ้อยดำรัสมะธุระวอน   ดนุนี้ผิเอออวย.

จักเปนมุสาวะจะนะด้วย     บมิตรงกะความจริง.

 อันชายประกาศวะระประทาน   ประดิพัทธะแด่หญิง,

หญิงควรจะเปรมกะมะละยิ่ง       ผิวะจิตตะตอบรัก;

 แต่หากฤดีบอะภิรม                  จะเฉลยฉะนั้นจัก

เปนปดและลวงบุรุษะรัก            ก็จะหลงละเลิงไป.

 ตูข้าพระบาทสิสุจริต                บมิคิดจะปดใคร,

จึ่งหวังและมุ่งมะนะสะใน         วรเมตตะธรรมา.

 ๒. กลวิธีในการดำเนินเรื่อง

การดำเนินเรื่องใช้กลวิธีให้มายาวินเป็นผู้เล่าอดีตชาติของสุเทษณ์เทพบุตร และดำเนินเรื่องโดยแสดงให้เห็นลักษณะของสุเทษณ์เทพบุตรผู้เป็นใหญ่ ว่ามีบุญมีวาสนามาก มีบริวารพรั่งพร้อมควรที่จะเสวยสุขในวิมานของตน กลับเอาแต่ใจตนเองหมกมุ่นอยู่ในกามตัณหาราคะ เฉพาะนางเทพธิดาที่ประดับบารมีก็มากล้นเหลือ จะเสวยสุขอย่างไรก็ได้ แต่ก็ยังไม่พอ

 ศิลปะการดำเนินเรื่อง เปรียบให้เห็นว่าชายที่ร่ำรวยด้วยเงิน อำนาจวาสนาอยากได้อะไรก็จะต้องเอาให้ได้ เมื่อไม่ได้ด้วยเล่ห์ก็เอาด้วยกล ไม่ได้ด้วยมนตร์ต้องเอาด้วยคาถา ผู้หญิงจึงเป็นฝ่ายเสียเปรียบเพราะไม่มีอะไรจะไปต่อสู้ และมีไม่น้อยที่หญิงจะหลงไปติดในวิมานของคนร่ำรวย

 การดำเนินเรื่องกำหนดให้สุเทษณ์สาปนางมัทนาให้เป็นดอกกุหลาบ ต่อเมื่อถึงคืนเดือนเพ็ญจะกลายร่างเป็นหญิงรูปงามหนึ่งวันหนึ่งคืน หากมีความรักเมื่อใดจึงจะกลายเป็นมนุษย์อย่างถาวร และขอให้นางพบกับความทุกข์ระทมจากความรัก หากนางมีความทุกข์ระทมเพราะความรักเมื่อก็ให้ไปอ้อนวอนสุเทษณ์ๆ จึงจะยกโทษให้ 

เพราะสุเทษณ์เทพบุตรหวังว่าเมื่อนางต้องผิดหวังทุกข์ระทมเพราะความรัก คงจะเห็นใจตนและยินดีรับรักบ้าง แต่สุเทษณ์คาดการณ์ผิด  เพราะเรื่องกลับจบลงด้วยนางมัทนามาอ้อนวอนให้รักของนางสมหวัง สุเทษณ์เทพบุตรขอให้นางรับรักก็ถูกปฏิเสธอีก สุเทษณ์จึงโกรธแค้นและสาปนางให้เป็นดอกกุหลาบชั่วนิรันดร์

 คุณค่าด้านวรรณศิลป์

๑. การใช้ถ้อยคำและรูแบบคำประพันธ์เหมาะสมกับเนื้อหา ทำให้ผู้อ่านเกิดความรู้สึกคล้อยตาม เกิดความประทับใจอยากติดตามอ่าน เช่น เมื่อมายาวินเล่าเรื่องราวในอดีตถวายสุเทษณ์ว่าเหตุใดมัทนาจึงไม่รักสุเทษณ์ กวีเลือกใช้อินทรวิเชียรฉันท์ ๑๑ ที่มีท่วงทำนองเร็วเหมาะแก่การเล่าความ หรือบรรยายเรื่อง ส่วนเนื้อหาตอนสุเทษณ์ฝากรักนางมัทนานั้นใช้วสันตดิลกฉันท์ ซึ่งมีท่วงทำนองที่อ่อนหวาน เมื่อสุเทษณ์กริ้วนางมัทนาก็ไช้ กมลฉันท์ ซึ่งมีคำครุลหุที่มีจำนวนเท่ากันแต่ขึ้นต้นด้วยคำลหุ จึงมีทำนองประแทกกระทั้นถ่ายทอดอารมณ์โกรธเกรี้ยวได้ดี ดังตัวอย่าง

มะทะนาชะเจ้าเล่ห์       ชิชิช่างจำนรรจา...

ก็และเจ้ามิเต็มจิต         จะสดับดนูชวน,

ผิวะให้อนงค์นวล          ชนะหล่อนทนงใจ.

บ่มิยอมจะร่วมรัก           และสมัครสมรไซร้,

ก็ดะนูจะยอมให้             วนิดานิวาศสวรรค์,....

 ๒. การใช้โวหาร กวีใช้อุปมาโวหารในการกล่าวชมความงามของนางมัทนาทำให้ผู้อ่านมองเห็นภาพความงามของมัทนาเด่นชัดขึ้น ดังตัวอย่าง

งามผิวประไพผ่อง              กลทาบศุภาสุพรรณ

งามแก้มแฉล้มฉัน               พระอรุณแอร่มละลาน

งามเกศะดำขำ                    กลน้ำ ณ ท้องละหาน

งามเนตรพินิจปาน               สุมณีมะโนหะรา

งามทรวงสล้างสอง             วรถันสุมนสุมา-

ลีเลิดประเสริฐกว่า               วรุบลสะโรชะมาศ

งามเอวอนงค์ราว                 สุระศิลปชาญฉลาด

เกลากลึงประหนึ่งวาด          วรรูปพิไลยพะวง

งามกรประหนึ่งงวง               สุระคชสุเรนทะทรง

นวยนาฏวิลาศวง                 ดุจะรำระบำระเบง

ซ้ำไพเราะน้ำเสียง               อรเพียงภิรมย์ประเลง,

ได้ฟังก็วังเวง                       บ มิว่างมิวายถวิล

นางใดจะมีเทียบ                  มะทะนา ณ ฟ้า ณ ดิน

 เป็นยอดและจอดจิน-           ตะนะแน่ว ณ อก ณ ใจ

๓. การใช้ลีลาจังหวะของคำทำให้เกิดความไพเราะ กวีมีความเชี่ยวชาด้านฉันทลักษณ์อย่างยิ่ง สามารถแต่งบทเจรจาของตัวละครให้เป็นคำฉันท์ได้อย่างดีเยี่ยม อีกทั้งการใช้ภาษาก็คมคาย โดยที่บังคับฉันทลักษณ์ ครุ ลหุ ไม่เป็นอุปสรรคเลย เช่น บทเกี้ยวพาราสีต่อไปนี้ แต่งด้วยวสันตดิลกฉันท์ ๑๔ มีการสลับตำแหน่งของคำ ทำให้เกิดความไพเราะได้อย่างยอดเยี่ยม

สเทษณ์ : พี่รักและหวังวธุจะรัก และบทอดบทิ้งไป

มัทนา :   พระรักสมัครณพระหทัย ฤจะทอกจะทิ้งเสีย?

สุเทษณ์ : ความรักละเหี่ยอุระระทด เพราะมิอาจจะคลอเคลีย

มัทนา : ความรักระทดอุระละเหี่ย ฤจะหายเพราะเคลียคลอ

๔. การใช้คำที่มีเสียงไพเราะ อันเกิดจากการเล่นเสียงสัมผัสคล้องจอง และการหลากคำทำให้เกิดความไพเราะ เช่น ตอนมายาวินร่ายมนตร์

 ตอนมายาวินร่ายมนตร์

อ้าสองเทเวศร์  โปรดเกศข้าบาท  ทรงฟังซึ่งวาท  ที่กราบทูลเชอญ

โปรดช่วยดลใจ      ทรามวัยให้เพลิน        จนลืมขวยเขิน        แล้วรีบเร็วมา

ด้วยเดชเทพไท้         ทรามวัยรูปงาม           จงได้ทราบความ    ข้าขอนี้นา

แม้คิดขัดขืน       ฝืนมนตร์คาถา            ขอให้นิทรา            เข้าสึงถึงใจ

มาเถิดนางมา       อย่าช้าเชื่องช้อย        ตูข้านี้คอย              ต้อนรับทรามวัย

อ้านางโศภา     อย่าช้ามาไว               ตูข้าสั่งให้         โฉมตรูรีบจร.

โฉมยงอย่าขัด        รีบรัดมาเถิด                ขืนขัดคงเกิด          ในทรวงเร่าร้อน

มาเร็วบัดนี้          รีบลีลาจร                    มาเร็วบังอร            ข้าเรียกนางมา

 จากตัวอย่างมีการเล่นเสียงสัมผัสใน ทั้งสัมผัสสระและสัมผัสอักษร และการหลากคำวรรณศิลป์

 องก์ที่ 1

ฉาก: วิมานของเทพบุตรสุเทษณ์,บนสวรรค์

        เทพบุตรสุเทษณ์อยู่กับวิทยาธรมายาวินซึ่งกำลังทำพิธีสะกดนางมัทนามายาวินนั่งประนมมือสักครู่มัทนาเดินออกมา ตาจ้องเป๋งไม่แลดูใครด้วยอาการที่ถูกสะกด สุเทษณ์เห็นนางมัทนาก็ลุกลงมาจากบัลลังก์เพื่อมาต้อนรับแต่ครั้นเห็นนางมัทนาไม่ยิ้มแย้มก็ชงักแล้วหันไปพูดกับมายาวิน

สุเทษณ: นางมาแล้วไซร้ แต่ฉันใดจึ่งไม่พูดจา

มายาวิน: นางยังงวยด้วยฤทธิ์มนตรา แต่ว่าตูข้าจะแก้บัดนี้

              (มายาวินหันมาพูดกับนางมัทนา)

มายาวิน: ดูก่อนนะนางมัทนาหากองค์สุเทษณ์ทรงเอ่ยถามประการใดขอให้นางจงตอบไปแม้เข้าใจมิเข้าใจก็ตาม

มัทนา: เข้าใจแล้วเจ้าค่ะ หากองค์สุเทษณ์นั้นเอ่ยถามดิฉันก็จะตอบในทันที

           (สุเทษณ์จ้องดูนางมัทนาที่ยังคงตาลอยอยู่ด้วยท่าทีฉงนจึงลองถามไป)

สุเทษณ์: หากพี่จะกอดวธุและจุม-  พิตะเจ้าจะว่าไร

มัทนา:     ข้าบาทจะขัดฤก็มิได้    ผิพระองค์จะทรงปอง

สุเทษณ์:  ว่าแต่จะเต็มฤดิฤหาก   ดนุกอดและจูบน้อง

มัทนา:    เต็มใจมิเต็มดนุก็ต้อง     ปฏิบัติระเบียบดี

           สุเทษณ์ไม่พอใจกับคำตอบของนางจึงหันไปพูดกับมายาวิน

สุเทษณ: เหตุใดนางจึงเป็นเช่นนี้เล่า

มายาวิน: ที่นางเป็นเช่นนี้อาจเป็นเพราะนางยังงงงวยด้วยฤธิ์ของมนตรา อันกระหม่อมได้สะกดให้นางทูลตอบตามที่พระองค์ต้องการ

สุเทษณ์: อ๊ะ! ไม่น่ะเราไม่ขอที่จะได้นางโดยวิธีนี้ เราต้องการนางโดยที่นางยินยอม ด้วยใจที่แท้จริงฉะนั้นแล้วขอให้ท่านได้โปรดคลายเวทย์มนต์ ด้วยเถิด(มายาวินประนมมือแล้วร่ายมนต์ จนนางมัทนาได้สติเมื่อแลไปเห็นสุเทษณ์ก็ตกใจและตั้งท่าจะหนี)

สุเทษณ: ช้าก่อนนางจะไปใหน?

มัทนา: ได้โปรดให้หม่อมฉันไปเถิด

สุเทษณ์: ตัวเรารักเจ้าถึงเพียงนี้แต่เจ้ายังปฏิเสธข้า หากเจ้าไม่รับไมตรีจิตที่ข้ามีต่อเจ้า ข้าก็จะให้เจ้าไปเกิดยังโลกมนุษย์ ข้าจะให้เจ้าเลือกว่าเจ้าจะไปเกิดเป็นอะไร

มัทนา: อันโปรดให้เลือกตาม  ฤดิข้าณบัดนี้

           ขอเป็นซึ่งมาลี           รุจิเรขวิไลวรรณ

           สุดแท้แต่จอมสรวง     จะประสิทธิ์ประสาทพันธุ์

           ขอเพียงให้มีคัน         ธะระรื่นระรวยหอม

          (สุเทษณ์หันมาทางมายาวิน)

สุเทษณ์: ก็บุปผาอย่างใดมี     ที่งามทั้งสี่      

อีกทั้งมีกลิ่นส่งไกล แต่ต้องให้มีหนามไว้     

ป้องกันมิให้    เหล่าเดรัจฉานผลาญยับ

มายาวิน: ไม้เรียกผะกากุพ-       ชะกะสีอรุณแสง

มัทนา: ไหนไหนจะเป็นดอกไม้   หม่อมฉันพอใจ    เป็ดอกที่ออกนามมา

สุเทษณ์: ด้วยฤทธิ์และอำนาจอันข้าผู้ยิ่งใหญ่ข้าขอสาบให้นางมัทนาลงไปจุติ ณ แดนมนุษย์ เป็นไม้ที่มีชื่อว่า ดอกผะกากุพชะกะ ณ ป่าหิมะวัน บัดนี้เทอญ

     (มัทนาร้องกรี๊ดและล้มลงกับพื้น)..........(ปิดม่าน)