EYLEMDE ÇATI

EYLEMDE ÇATI

Eylemlerin özne ve nesnelerine göre aldıkları konuma ve girdikleri biçime çatı denir.

Çatı özelliği, yüklemi eylem olan cümleler için geçerlidir. Yüklemi ek eylemle oluşmuş ad soylu cümlelerde çatı özelliği aranmaz.

Multiple Select

Aşağıdaki cümlelerden çatı özelliği aranmayanları işaretleyiniz.

• Bugün sizi andım.

• Bütün yaptıklarım sizin içindi.

• Mükemmel sofraların başının tacı yiyecekler vardır.

• Her koyun kendi bacağından asılır.

ÇATILARINA GÖRE EYLEMLER

• Öznesine Göre

• Nesnesine Göre

Öznesine Göre

• Etken

• Edilgen

• Dönüşlü

• İşteş

Etken çatılı eylemler

Öznesi belli olan, (işi öznenin yaptığını anlatan) eyle-

me etken eylem denir.

Örnek:

• Kitapçılar son zamanlarda satışlarının arttığını söyledi.

• O, bütün toplumun gözü önünde olan biridir.

Uyarı: Cümledeki özne, gizli de olsa gerçek öznedir.

• Bütün gün canını dişine takıp çalışmış.

• Her umutsuzluğu çabasıyla umuda, başarıya dönüştürmüştü.

• Yaptıklarının hesabını vermekten korkmayan biridir.

Etken çatılı eylemler “-l, -n, -ş” eklerini almaz.

• Denizde yeni bir tür balık görüldü.

• Çocuk kendisi giyindi.

• Bütün gün arkadaşlarıyla konuştu.

Multiple Choice

Aşağıdakilerin hangisinin yüklemi etken çatılıdır?

• Denizden çıkınca havlusunu aldı.

• Ödevler sınıfta kontrol edildi.

• Kısa sürede bu çevrede tanındı.

• Bu cüzdan okulda bulundu.

Edilgen Çatılı Eylemler:

Gerçek öznenin (ve işi yapanın) olmadığı eylemlerdir.

Etken bir eyleme “-l, -n” yapım eklerinden birinin getirilmesi ile yapılır.

Örnek:

• Bütün işler erkenden bitirildi.

• Bulaşıklar yemekten sonra yıkandı.

Multiple Choice

Aşağıdaki atasözlerinden hangisinin yüklemi

edilgen eylem değildir?

• İstenmeyen aş, ya karın ağrıtır ya baş.

• Bir pire için bir yorgan yakılmaz.

• İki at bir kazığa bağlanmaz.

• İnsan sözünden, hayvan yularından tutulur.

Edilgen eylemlerin yer aldığı cümlelerde nesne, özne gibi görünür. Bunlara sözde özne denir.

• Ormanın uğultusundan başka bir ses duyulmuyordu.

• Bu toprakların kimliği pek bilinmez.

Multiple Choice

"Resim" sözcüğü aşağıdaki cümlelerin hangisinde "sözde özne" olarak kullanılmıştır?

• Resim, çoğu insan tarafından zevkle yapılır.

• Boş derste, defterine resim çizdi.

• Sanatların en güzelidir, resim.

• Resim, onda bir tutku hâline gelmişti.

Edilgen çatılı eylemlerin kullanıldığı cümlelerde gerçek özne olmaz, ancak “-ce-” ekiyle veya “tarafından, yüzünden” sözcükleriyle özne cümleye katılabilir. Buna örtülü özne denir.

• Ev temizlikçilerce temizlendi.

• Çocuklarına komşuları tarafından bakıldı.

• İmkansızlıklar yüzünden proje bitirilemedi.

Multiple Choice

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde "oku-" eylemi edilgen çatılı olarak kullanılmıştır?

• Ali, aynı kitabı bir haftadır okuyordu.

• Yalan söyleyen arkadaşının canını okudu.

• Bu gece sırlar kitabı okunacak.

• Aynı okulda kardeşi de okumuştu.

Dönüşlü Eylemler:

Öznenin yaptığı işten yine kendinin etkilendiği eylemlerdir. Etken eylemlere “-l, -n” yapım ekleri getirilerek yapılır. Bunların edilgenlerden farkı, gerçek öznesi olmasıdır.

Örnek:

• Dışarı çıkarken kimseye görünmedi.

• Arkadaşlarının sözlerine kırıldı.

Bir eylemin çatısı incelenirken o eylemin cümlede kazandığı anlama dikkat edilmelidir.

• Tahta hızlıca silindi.

• Güneşin ışıkları gözlerden silindi.

Multiple Choice

Aşağıdakilerden hangisi hem dönüşlü hem edilgen çatılı

cümle oluşturacak şekilde kullanılamaz?

• Sevindi.

• Gerildi.

• Yıkıldı.

• Yıkandı.

İşteş Eylemler:

Eylemin birden fazla özne tarafından birlikte ya da karşılıklı yapıldığını belirten eylemlerdir. Eylem kök ya da gövdesine getirilen “-ş” yapım

eki ile türetilir. İşteş eylemlerin yer aldığı cümlelerin özneleri gerçek öznedir.

örnek:

• Eski arkadaşlar yıllar sonra buluştu.

• Çocuklar etrafta koşuştu.

Bazı eylemlerin içinde doğrudan işteşlik anlamı vardır. Burada “-ş”, eylem köküyle kaynaşmıştır.

• barış

• yarış

• güreş

• savaş

Multiple Choice

Aşağıdaki cümlelerin hangisinin yüklemi işteş çatılıdır?

• Çocuk, iyi bir okulda yetişti.

• Baktı işler kızışıyor hemen oradan savuştu.

• Konuyu bir kez de babasıyla görüştü.

• Yediği erik dişlerini kamaştırdı.

Nesnesine Göre

• Geçişli

• Geçişsiz

• Oldurgan

• Ettirgen

Geçişli Eylemler:

Nesne alabilen, etkisini bir nesne üzerinde gösterebilen eylemlerdir. Bir eylemin geçişli olup olmadığını anlamak için cümlenin öznesi bulunduktan sonra eyleme “ne, neyi, kimi” soruları sorulur. Eğer yanıt

alınabiliyorsa eylem geçişlidir.

Örnek:

• Çocuk kitabını okulda unuttu.

• Her insanın iyi bildiği bir iş vardır.

Geçişli eylemlerin kullanıldığı cümlelerde nesne her zaman belirtilmek zorunda değildir.

• Annesinin yanında mutlaka vardır.

• Biri, ona elbet anlatacak.

Multiple Choice

Aşağıdaki atasözlerinin hangisinde eylem geçişli olduğu hâlde cümlede nesne kullanılmamıştır?

• Yuvarlanan taşı yosun tutmaz.

• Çok ucuz alan, pahalı alır.

• Çok naz, âşık usandırır.

• Yılanın başı, küçükken ezilir.

Multiple Choice

Aşağıdaki cümlelerden hangisinin yüklemi geçişli bir eylemdir.

• Hamal, sırtındaki küfeyi yavaşça yere

  bıraktı.

• Karşıdan karşıya geçerken çarpıştık.

• Bunca hayat yülünün altında, iki büklüm

  olmuştu.

• İzleyiciler sinema salonunda doluşmuştu.

Geçişsiz Eylemler:

Nesne alamayan eylemlerdir.

örnek:

• Bütün gün yalnız oturdu.

• Akşam olmasını beklemeden uyudu.

Bütün edilgen çatılı eylemler geçişsizdir. Oluş ve durum eylemleri geçişsizdir.

• Bizden yeni bir işe başlamamız istendi.

• Çiçeklerin yaprakları güneşten soldu.

• O sabah herkesin yüzüne gülüyordu.

Kimi eylemler cümledeki kullanımlarına göre farklı anlamlar kazanabilir. Bu durumda aynı eylem bir kullanımda geçişliyken diğer kullanımda geçişsiz olabilir.

• Bebek birden yere yattı.

• Hayal ettiği bütün işler yattı.

Multiple Choice

Aşağıdaki atasözlerinden hangisinin yüklemi geçişsiz bir

• Bal tutan parmağını yalar.

• Boş torba ile at tutulmaz.

• Bugünün işini yarına bırakma.

• Çivi çiviyi söker.

Oldurgan Eylemler:

Geçişsiz eylemlerin “-( )t, -( )r, -( )dır” yapım eklerinden biriyle geçişli duruma getirilme biçimlerine denir.

Örnek:

• Çocuğu komşusu dur-dur-du.

• Bütün izleyicileri ağla-t-tı.

• Bütün yemeği bit-ir-di.

Multiple Choice

Aşağıdakilerden hangisi "Çocuk akşama kadar parkta gezdi."

cümlesinin oldurgan biçimdir?

• Annesi, çocuğu akşama kadar parkta

  gezdirdi.

• Çocuk, parkı gezdi.

• Çocuk, akşama kadar parkta gezindi.

• Park, akşama kadar çocuk tarafından

  gezildi.

Ettirgen Eylemler:

Geçişli eylemken “-( )t, -( )r, -( )dır” yapım ekleriyle geçişlilik dereceleri artırılmış eylemlere denir. Bu tür eylemlerde genellikle işi yapan, öznenin kendisi değil, bir başkasıdır.

örnek:

• Çantasından dökülenleri etrafındakilere topla-t-tı.

• Yaralıya su içirdi.

• Doğum günü için bir pasta yap-tır-dı.

Multiple Choice

Zeyno, hıçkırıklarını (I)sıklaştırıyordu; bu bir kriz

(II)başlangıcıydı. Hemen hasta bakıcıyı (III)çağırttım,

bayılmak üzere olan çocuğu revire (IV)kaldırttım. Orada

gözlerimden yaşlar akarak hasta bakıcıya (V)yardım

ettim.

Yukarıdaki parçada numaralanmış yüklemlerin

hangi ikisinde "eylemi bir başkasına yaptırma" anlamı

vardır?

• I, II

• II, III

• III, IV

• IV, V