Εισαγωγή στον Φιλοσοφικό λόγο

Εισαγωγή στον Φιλοσοφικό λόγο

By roumpini dafni

ἐν οἶδα ὅτι οὐδὲν οἶδα

Απολογία Σωκράτους (20-21)

·        Αντιφατικά συναισθήματα προς Σωκράτη από τους συγχρόνους του, ως θανατική του καταδίκη (αφού προσπαθούσε να αποδείξει την άγνοια όσων περνιούνταν για σοφοί).

·        Φιλοσοφική του στάση (αφού η ειρωνεία του έχει στόχο ακόμα και τον χρησμό του Απόλλωνα) «ελέγχει» έως και την θεϊκή εκτίμηση

·        Αμφισβήτηση θεϊκής εκτίμησης όχι λόγω αθεΐας αλλά ειρωνείας,
ειρωνεία = όπλο σκέψης, αναζήτησης, φιλοσοφικής έρευνας.

(αρνητική): άρνηση παραδεδεγμένων αληθειών: δεν μπορούμε να ανακαλύψουμε την αλήθεια, άρα δεν υπάρχει αλήθεια, κι αν υπάρχει, καμία σημασία δεν έχει, διότι δεν μας επηρεάζει.

​Σοφιστές

(θετική): αμφισβήτηση παραδοσιακών ιδεών και αρχών και αναζήτηση της πρώτης και βαθύτερης αλήθειας των πραγμάτων, που είναι αναλλοίωτη, δεν επηρεάζεται από τις συνθήκες και δεν εξαρτάται από τον άνθρωπο.

Σωκράτης

Aμφισβήτηση

Διαλεκτική

·        Διαλεκτική: διάλογος, η σταδιακή, βήμα-βήμα, αναίρεση των θέσεων του συνομιλητή και, στη συνέχεια, η σταδιακή προσπάθεια να εξαχθεί ένα νέο συμπέρασμα, μια νέα προσέγγιση της αλήθειας

·        Η διαλεκτική στους πλατωνικούς διαλόγους: α) ο συνομιλητής εκθέτει μιαν άποψη για το θέμα, που ο ίδιος θεωρεί ολοκληρωμένη και θεμελιωμένη, β) με σχεδόν απλοϊκές ερωτήσεις, ο Σωκράτης αποδεικνύει τη σαθρότητα των λογικών επιχειρημάτων του συνομιλητή του, οδηγώντας τον στην ακραία συνέπεια των θέσεών του, γ) νέα συζήτηση, στην οποία ο Σωκράτης με ερωτήματα οδηγεί τον συνομιλητή του στην γενική, στην πρώτη αλήθεια των πραγμάτων, που υπάρχει ανεξαρτήτως περιστάσεων και συνθηκών.

​Μαιευτική

·        η φιλοσοφική συζήτηση κατά την οποία η σωκρατική άποψη δεν παρατίθεται από τον ίδιο εξαρχής αλλά εξάγεται από τον αντίπαλο (πρβλ δουλειά μαίας, σαν την μητέρα του Σωκράτη)

·        Η μαιευτική προκύπτει από την άποψη του Σωκράτη (όπως και του Πλάτωνα, βλ μύθο του σπηλαίου) ότι ο άνθρωπος γνωρίζει την αλήθεια, την Ιδέα, και πως η προσπάθεια της φιλοσοφικής σκέψης έγκειται στο να τον βοηθήσει να την ξαναθυμηθεί, να την επαναφέρει στη μνήμη του.

Ηθική

·        Νέα προβληματική στη φιλοσοφική σκέψη: από τα φυσικά φαινόμενα στον ίδιο τον άνθρωπο και την κοινωνία του («ἐπὶ Σωκράτους δὲ […], τὸ ζητεῖν τὰ περὶ φύσεως ἔληξε, περὶ δὲ τὴν χρήσιμον ἀρετὴν καὶ πολιτικὴν ἀπέκλιναν οἱ φιλοσοφοῦντες» (Αριστοτέλης, Περὶ ζῴων μορίων, 642 a 28 κ.εξ.).

· Αν και με πολιτικά προβλήματα ασχολήθηκαν και οι προγενέστεροι φιλόσοφοι και ζητήματα ηθικής απασχόλησαν και τον Δημόκριτο και πολλούς σοφιστές, ο Σωκράτης είναι όμως αυτός που έστρεψε το φιλοσοφικό στοχασμό κατ’ αποκλειστικότητα σε τέτοια θέματα.

· Οι σοφιστές  ενδιαφέρονταν για τον ορθό τρόπο ζωής και δράσης είτε στο προσωπικό είτε στο κοινωνικό επίπεδο, με τρόπο εντελώς χρησιμοθηρικό
ο Σωκράτης αναζήτησε ένα σταθερό έδαφος πάνω στο οποίο να καθοριστεί αυστηρά και αμετάκλητα κάθε έννοια καλού, αρετής και σοφίας, την αρχή κάθε ηθικής έννοιας, που δεν επηρεάζεται από ιστορικές και κοινωνικές συνθήκες ούτε από τη δυνατότητα αντίληψης του κάθε άνθρωπο, το απόλυτο και όχι το σχετικό, την ουσία της ηθικής και όχι τα ηθικά φαινόμενα.

Καθολικοί ορισμοί

·        Με την επαγωγική μέθοδο (ἐπακτικοὶ λόγοι), με σκοπό την εξαγωγή καθολικών ορισμών (ὁρίζεσθαι καθόλου): από παραδείγματα παρμένα από την καθημερινή ζωή και εμπειρία, οδηγούσε το συνομιλητή του στην εξαγωγή καθολικών συμπερασμάτων, που να ξεπερνούν την εμπειρία και να φθάνουν σε μια απόλυτη γνώση του θέματος,
· τελικά προέκυπτε ένας απόλυτος ορισμός, μια απόλυτη γνώση, για την αλήθεια του καλού και του κακού, της αδικίας και του δικαίου, της ομορφιάς και της ασχήμιας, της σωφροσύνης και της άνοιας, του θάρρους και της δειλίας, της ορθής διακυβέρνησης και της δεσποτείας.

Επαγωγική μέθοδος

Πώς αναζήτησε την απόλυτη ουσία των ηθικών εννοιών;

Ο άνθρωπος που ισχυριζόταν πως το μόνο που γνωρίζει είναι η ίδια του η άγνοια, σημάδεψε τελικά την πορεία της φιλοσοφίας, υποδεικνύοντας πως η λογική σκέψη και όχι οι αισθήσεις είναι ο μοναδικός οδηγός προς την αλήθεια, προς το καθολικό και το αιώνιο.

Multiple Choice

 «Εγώ όταν άκουσα τον χρησμό, έκανα αυτές τις σκέψεις: τι λέει άραγε ο θεός και τι εννοεί; εγώ ξέρω ότι σοφός δεν είμαι, ούτε πολύ ούτε λίγο, [...] ο θεός όμως δεν είναι δυνατόν να ψεύδεται».: Το απόσπασμα προέρχεται από:

• α) τον διάλογο του Πλάτωνα «Κρίτων»,

•                     

  β) την πλατωνική «Απολογία Σωκράτους»

• γ) την «Απολογία Σωκράτους» του Ξενοφώντα          

• δ) το «Περί θεών» του Πρωταγόρα

Multiple Choice

Ο Σωκράτης ήταν:

• άθεος

• είρωνας

• αγνωστικιστής

• σοφιστής

Multiple Choice

Ο Σωκράτης έμοιαζε με τους σοφιστές στην αμφισβήτηση.

• Σωστό

• Λάθος

Multiple Choice

Το μέσο του Σωκράτη για τον έλεγχο και την εξαγωγή συμπερασμάτων ήταν:

• η συζήτηση

• η ρητορική

• η διαλεκτική

• η πειθώ

Multiple Choice

Η ειρωνεία του Σωκράτη και η αμφισβήτηση του χρησμού του Απόλλωνα οδήγησε στη δίκη και την καταδίκη του από το δικαστήριο της Ηλιαίας.

• Σωστό

• Λάθος

Multiple Choice

Ο δρόμος που ακολούθησε ο Σωκράτης για να αναζητήσει την απόλυτη ουσία των ηθικών εννοιών ήταν η ...

• καθολική μέθοδος

• επαγωγική μέθοδος

• παραγωγική μέθοδος

• αναλυτική μέθοδος

Η δίκη και ο θάνατος του Σωκράτη

«Τάδε ἐγράψατο καὶ ἀντωμόσατο Μέλητος Μελήτου Πιτθεὺς Σωκράτει Σωφρονίσκου Ὰλωπεκῆθεν: ἀδικεῖ Σωκράτης, οὓς μὲν ἡ πόλις νομίζει θεοὺς οὐ νομίζων, ἕτερα δὲ δαιμόνια καινὰ εἰσηγούμενος· ἀδικεῖ δὲ καὶ τοὺς νέους διαφθείρων. Τίμημα θάνατος.»

1. Αθεΐα
   

2. Διαφθορά των νέων

​Κατηγορίες

1. Μέλητος, ποιητής,

2. Άνυτος, πλούσιος βυρσοδέψης και πολιτικός, στρατηγός το 409 και εξόριστος από τους Τριάκοντα

3. Λύκων, ρήτορας.

​Κατήγοροι

Δίκη

​Κατηγορία αθεΐας

η αρχαία ελληνική θρησκεία δεν είχε ούτε ιερό βιβλίο, ούτε δόγμα (άρα ούτε αιρέσεις), ούτε ιερατείο. Ιερείς και ιέρειες εκλέγονταν για κάποια περίοδο κάποιοι πολίτες, όπως και στα άλλα αξιώματα της πόλης. Αν κάποιος συμμετείχε στις μεγάλες κοινές θρησκευτικές τελετές ήταν σχεδόν αδύνατο να κατηγορηθεί για αθεΐα.
Συνήθως κατηγορούνταν κανείς για ασέβεια, δηλαδή ή μη συμμετοχή ή, χειρότερα, υπονόμευση της αξίας των τελετών αυτών (π.χ. Αναξαγόρας, Πρωταγόρας, Αισχύλος), όμως η θρησκεία και σ’ αυτές τις περιπτώσεις, όπως και στην περίπτωση του Σωκράτη, αποτέλεσε το πρόσχημα πίσω από το οποίο κρύβονταν οι πολιτικοί λόγοι της δίωξης.

​Διαφθορά των νέων

• Ήταν πιο κοντά στην πραγματική αιτία της δίωξης.

• Οι νέοι που ακολουθούσαν τον Σωκράτη τον έβλεπαν να ξεσκεπάζει στην αγορά την ψευδή σοφία των σοφιστών και των δημαγωγών και γοητεύονταν από αυτό το παιχνίδι της αναζήτησης της αλήθειας. Από την άλλη οι απειλούμενοι από τον Σωκράτη και τις ενοχλητικές ερωτήσεις του θεωρούσαν ότι η γοητεία που ασκούσε στη νεολαία ήταν «διαφθορά».

• Πολλοί από τους νέους του κύκλου του Σωκράτη πήραν ενεργό μέρος στην πολιτική και έπαιξαν ρόλο αρνητικό σε μια καταστροφική για την Αθήνα εποχή (π.χ. Αλκιβιάδης, που μολονότι δημοκρατικός, δεν δίστασε να αυτομολήσει στους Σπαρτιάτες)

• Κάποιοι φίλοι του Σωκράτη στήριξαν το  πραξικόπημα των Τριάκοντα Τυράννων (π.χ. Κριτίας και Χαρμίδης, θείοι του Πλάτωνα)

​Απόφαση

• δικαστήριο Ηλιαίας (500 κληρωμένοι δικαστές)

• ένοχος με μέτρια πλειοψηφία (281 ψήφοι έναντι 220)

• καταδίκη σε θάνατο (300 έναντι 201)

• Σωκρατική ειρωνεία: όταν του ζητήθηκε, κατά τον νόμο, να προτείνει και αυτός μια ποινή, απάντησε: «Τι ταιριάζει σ’ έναν άνθρωπο φτωχό και της πόλεως, που του χρειάζεται ελεύθερος χρόνος για να σας προτρέπει στο καλό; Τίποτα δεν του ταιριάζει τόσο όσο το να τον βάλετε στο πρυτανείο και να τον τρέφετε δωρεάν.» [Απολογία, 36 d-e]. Εξηγώντας έπειτα γιατί ένας άνθρωπος στην ηλικία του δεν έχει κανένα λόγο να φοβάται τον θάνατο, προτείνει για τυπικούς (και ειρωνικούς) λόγους το πρόστιμο της μίας μνας, ποσό που ανέβασαν σε 30 μνες ο Πλάτωνας, ο Κρίτωνας και άλλοι φίλοι του, που μπήκαν εγγυητές, αφού η περιουσία του Σωκράτη δεν ξεπερνούσε τις 5 μνες.

​Ἐμὲ δὲ Ἄνυτος καὶ Μέλητος ἀποκτεῖναι μὲν δύνανται, βλάψαι δὲ οὐ.

Το τέλος του Σωκράτη

​Το τέλος του Σωκράτη

έμεινε έναν μήνα περίπου στο κρατητήριο (γιατί απουσίαζε το ιερό πλοίο Πάραλος με «θεωρία» στα Δήλια και κατά το έθιμο δεν μπορούσε να γίνει η εκτέλεση μέχρι την επιστροφή του).
αντιστάθηκε στις προσπάθειες των φίλων του να τον πείσουν να αποδράσει.
Όπως περιγράφει ο Πλάτωνας στον Κρίτωνα, ο Σωκράτης πίστευε πως το γεγονός ότι αδικήθηκε από τους συμπολίτες του δεν αποτελούσε δικαιολογία για να διαπράξει αδικία εναντίον των νόμων της πόλης του.
ήπιε ψύχραιμα το κώνειο, συζητώντας με τους φίλους του για την αθανασία της ψυχής και πέθανε στο κελλί του δεσμωτηρίου.

Multiple Choice

Ποιος άλλος είχε υποστεί κατηγορίες για ασέβεια;

• ο Αναξαγόρας

• ο Θαλής

• ο Αντιφών

Multiple Choice

Ποιος άλλος είχε υποστεί κατηγορίες για ασέβεια;

• ο Πρωταγόρας

• ο Δημόκριτος

• ο Σοφοκλής

Multiple Choice

Ο Χαρμίδης ήταν θείος του Πλάτωνα

• Σωστό

• Λάθος

Multiple Choice

Η κατηγορία που είχε μεγαλύτερη σχέση με την πραγματική αιτία δίωξης του Σωκράτη ήταν

• για την αθεΐα

• για τη διαφθορά των νέων

Multiple Choice

Ο Κριτίας ανήκε στους Τριάκοντα Τύραννους

• Σωστό

• Λάθος

Multiple Choice

Ποιος από τους μαθητές του Σωκράτη έπαιξε αρνητικό ρόλο στα πολιτικά πράγματα της Αθήνας;

• ο Πλάτων

• ο Αλκιβιάδης

• ο Κρίτων

Multiple Choice

Στην αρχή ο Σωκράτης κρίθηκε ένοχος ...

• α) με 281 ψήφους έναντι 220

• β) παμψηφεί

• γ) με 300 ψήφους έναντι 201

Multiple Choice

Ο Σωκράτης αντιπρότεινε ως ποινή στους δικαστές την ισόβια σίτισή του στο Πρυτανείο.

• Σωστό

• Λάθος

Multiple Choice

Τις τελευταίες στιγμές του Σωκράτη τις μαθαίνουμε από το φιλοσοφικό διάλογο Φαῖδρος.

• Σωστό

• Λάθος