Мәдениеттану 4

​ Қазақ халқының ата-бабасынан мұраға қалған бұл қолөнер түрлеріне халықтың музыкалық аспаптарын жасау, ат әбзелдерін дайындау, киіз үй тігу, киіз басу, киіз үй ішін жабдықтау, қару-жарақ, саймандарды әзірлеу, кілем тоқу, зергерлік, ұсталық және тағы да өзге өнерді жатқызамыз.

​Тақырып: Қазақ халқының қол өнері. Халықтық қолөнер. Қазақ этнографиясы. Ұлттық киім үлгілері

​Қазақ халқының тұрмыс-тіршілігінде ағаштан жасалған бұйымдар ежелден бері кеңінен қолданылып келеді. Оған ағаштың оңай табылатыны мен өңдеуге ыңғайлылығы ғана емес, көшпелі өмір салты үшін аса маңызды саналатын жеңілдігі де аз рөл атқарған жоқ.

Киіз үйдің ағаш сүйегін жасайтын шеберді қазақ халқы үйші деп атап, он саусағынан өнер тамған шеберлерге әрдайым құрмет көрсетті.

​Темірден түйін түйген мұндай шеберлерді халық арасында ұста деп атаса, он саусағынан өнер тамған зергерлік өнер шеберлерін зергер деп атады. Ұлттық мәдениет тарихында айрықша орын алатын қазақ зергерлік өнерінің тарихы мыңдаған жылдардан бастау алады.

​Былғарыдан тігілген тұрмыстық бұйымдар ішіндегі көлемі жағынан ең үлкені – саба. Қымыз дайындау және сақтау үшін жасалатын мұндай ыдысқа бір түйенің немесе бір жылқының терісі, кейде одан да көп тері жұмсалды. Қымызды былғары торсыққа, кейде ер-тұрманның жанына байланатын жанторсыққа құйып алып жүрді. Жылқы мен сиыр терісінен бие сауатын шелек жасады.

​ Қанжар мен қамшы, сондай-ақ, пышақ сабы киіктің мүйізінен, насыбай шақша қошқар мүйізінен жасалды. Насыбай шақшаның жоғарғы ернеуі күміспен қапталып, түп жағына күміс ойық киізілді. Мұндай қымбат шақшалар ер адамдардың белбеуіне байланып, сән беріп тұрды. Сиыр сүйегінен қымыз сапыратын ожау, жалпақ мүйіздерден бір тісті кейде екі жағында да тістері бар тарақтар жасалды. Төсекағаш, кебеже, асадал, адалбақан, жүк аяқ, жастықағаш, сандық секілді сыртқы беті сүйекпен қапталған үй жиһаздары айрықша сәнділігімен ерекшеленіп, бүгінгі күнге дейін қолданыстан түспей келеді.

​ Тас қашау өнері негізінен сәулет өнерімен, оның ішінде де сан алуан құлпытас қашау өнерімен тығыз байланысты дамып келе жатқан қазақтың дәстүрлі өнерлерінің бірі. Қолөнердің бұл түрімен негізінен ата-бабасынан бері осы өнермен шұғылданып келе жатқан шеберлер айналысты. Қазақстанда тас қашау өнері кең қанат жайған өңірлерге Маңғыстау, Үстірт, Солтүстік Арал мен Каспий өңірлері жатады. Қазақ халқы құлпытастарды қошқартас, қойтас, сандықтас т.б. тұрпаттарда қашауды жақсы меңгерді.

​Тымақ - ерлерге арналған бас киім, жаздық және қыстық болып бөлінеді. Жаздығы жеңіл, көбінде қара, қызыл елтірімен немесе пұшпақпен жұрындалып жасалады. Қысқы тымактын киізі қалыңырақ етіліп, түлкі, қарсақ, сенсең сияқты өскін жүнді аң немесе мал терілерінен жасалады. Сондықтан терісіне карай мұндай тымақтарды «елтірі тымақ», «түлкі тымақ», «пұшпақ тымақ», «қарсақ тымақ», т.б. деп атайды.

​Бөрік – қазақтың ертеден қалыптасқан ұлттық баскиімі. Оны бағалы аң терісінен және жас төлдің елтірісінен тігеді. Оның да жаздық және қыстық түрлері болады. Терінін түріне қарай бөрікті әртүрлі - құндыз бөрік, сусар бөрік, кәмшат бөрік, жанат бөрік, түлкі бөрік, елтірі бөрік тағы басқа деп бөлінеді. Оны ерлер де, қыздар да киеді. 

​Айыр қалпақ – ер адамдарға арналып киізден тігілетін жеңіл бас киім түрі.   Айыр қалпаққа жұқа етіп басылған ақ киіз пайдаланылады. Айыр қалпақ екі бөліктен тұрады.   Қалпақтың төбесі және қайырмасы деп бөлінеді. Қайырмасын кейде етегі деп те атап жатады. Сәнді болуы үшін қалпақ етегінің астыңғы жағын кей кездері қара барқытпен көмкеріп тігеді.

​Малақай (құлақшын) – ерлердің көбіне қыс маусымында киетін баскиімі. Оны құндыз, қарсақ, түлкі, суыр, жанат, сусар, бұлғын секілді тағы басқа да  бағалы аң терісі және лақ, қозы, бұзау және құлын секілді мал төлінің елтірісінен тігеді.

​ Сәукеле - әйелдердің бас киімі. Сәукелені ұзатылатын қыздар мен оның жанында еріп жүретін құрбылары киеді. Сәукеле тəж, құлақбау, төбесі және артқы бой деп аталатын негізгі бөліктерден тұрады.  Ұзатылатын қызға дайындалатын сәукеле киімінің төбе жағы қиық яғни конус пішіндес болып келеді. Төбесіндегі  аталатын жартылай дөңгелек айдарды «ТӘЖ» деп атайды. Оны алтын жіппен әшекейлеп,  алтын-күміс секілді асыл тастар тағып, меруерт, маржан, теңге секілді әшекейлер тағылады.

​ Жаулық – әйелдерге арналған бас киім түрі. Ол көбіне ақ жібек пен  ақ түсті матадан тігіледі. Жаулық жеке киілмейді. Кимешектің сыртынан тартылады. Жаулық тартылу түрлеріне қарай «күндік» және «қарқара» деп бөлінеді. Жаулық түгелдей енімен алынған немесе енжарма матадан ұзындығы бір-екі метр етіліп қиылып, шеттері бүріліп тігіледі.

​Тон – қазақтың ежелден келе жатқан ұлттық киімдерінің бірі. Тон көбіне кұлынның терісінен тігіледі. Тонның негізгі екі үлгісі болған қазақ даласында. Соның біріншісі - тік тон деп аталады. Екінші түрі – бүрмелі немесе бүрме тон. Тік тондардың екі өңірі сондай-ақ артқы жағы  күпі немесе шапан тәрізді тұтастай пішіліп алынады.

​Шапан – қазақтар арасында ең көп таралған киім түрі. Шапанды тек қазақ қана емес Орта Азия халықтары да өздерінің ұлттық киімдері ретінде санайды. Шапан арасына жүн немесе мақта салынып сырылып тігіледі. Астарланады. Кейде ауа-райына баланысты қос астар қолданылады.  

​Күпі – матамен тыстап, ішіне қойдың, түйенің жабағы жүнін салып тігетін ұлттық сыртқы киім. Күпі әрі жеңіл, әрі жылы болғандықтан оны ерлер де, әйелдер де, балалар да кие берген. Әйелдер күпісінің жағасы кестеленіп, жеңiне құндыз салынып сәндеп тігіледі. Ол әсіресе жазғытұрым және күзгі қара суықта киюге қолайлы.

​Саптама етік – ішіне киізден астар салып, былғарыдан тіретін жылы аяқкиім. Ол, негізінен, қыс бойы далада болатын малшыларға және басқа дала қызметіндегі перге, аңшыларға қолайлы. Саптама етік жылқының, сиырдың терісінен илеген былғарыдан, көннен тігіледі. Ол «түзу табан» және «Қисық табан» болып келеді. Оның өкшесі аласа, қонышы тізені жауып тұрарлықтай ұзын болады. Саптама етіктің өкшесі аласа болады. Өкше төзбауы үшін оған нəлі қағылады. Саптама етікті әдетте кең етіп тігеді.